सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 263, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 263

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २०९
हिन्दी—तुम इन देवाङ्गनाओं को देखों और देखकर ठीक-ठीक बतलाओ कि
रूप और गुण में इन अप्सराओं के विषय में तथा उस व्यक्ति, जिसमें तुम्हारा मन
रमा हुआ है, के विषय में तुम्हारी क्या राय है ?
अथाप्सरःस्वेव निविष्टदृष्टी रागाग्निनान्तर्हृदये प्रदीप्तः ।
सगद्गदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥ ४९ ॥
अन्वयः—अथ अप्सरःसु एव निविष्टदृष्टीः रागाग्निना अन्तर्हृदये प्रदीप्तः काम-
विषक्तचेताः कृताञ्जलिः नन्दः सगद्गदं वाक्यम् उवाच ॥ ४९ ॥
व्याख्या—अथ=अनन्तरम्, अप्सरःसु=देवाङ्गनासु, एव=केवलम्, निविष्ट-
दृष्टेः—निविष्टा=निक्षिप्ता, दृष्टिः=नेत्रम्, येन सः, रागाग्निना—रागः=अनुरागः,
एव=केवलम्, अग्निः=वह्निस्तेन, अन्तर्हृदये=अन्तर्मनसि, प्रदीप्तः=प्रज्वलितः,
कामविषक्तचेताः—कामेन=विषयोपभोगेच्छया, विषक्तम्=बद्धमूलम्, चेतः=मनः,
यस्य, कृताञ्जलिः—कृता=बद्धाः, अञ्जलिः=करसंयोगः, येन सः=करबद्धः,
नन्दः=बुद्धानुजः, सगद्गदम्=सानन्दपुलकितो भूत्वा, वाक्यम्=वाणीम्, उवाच=
अवोचत् ॥ ४९ ॥
हिन्दी—इसके बाद ध्यानपूर्वक देवाङ्गनाओं को देखते हुए, भीतर ही भीतर
आसक्ति से जलते हुए कामातुर नन्द ने हाथ जोड़कर गद्गद होते हुए यह कहा ॥४९॥
हर्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्यात्तव नाथ वध्वाः ।
तदन्तरेऽसौ कृपणा वधूस्ते वपुष्मतीरप्सरसः प्रतीत्य ॥ ५० ॥
अन्वयः—नाथ ! मुषितैकदृष्टिः असौ हर्यङ्गना तव वध्वा यदन्तरे स्यात् कृपणा
असौ ते वधूः वपुष्मतीः अप्सरसः प्रतीत्य तदन्तरे ( स्यात् ) ॥ ५० ॥
व्याख्या—नाथ !=हे स्वामिन् ! मुषितैकदृष्टिः—मुषिता=विनष्टा, एका=एक-
मात्रा, दृष्टिः=चक्षुः, यस्याः सा, असौ=पुरोवर्त्तमाना, हर्यङ्गना=वानरी, तव=
भवतः, वध्वा=अनुजपत्न्या, यदन्तरे=यत्पार्थक्यम्, स्यात्=भवेत्, कृपणा=
दयनीया, असौ=एषा, ते=तव, वधूः=अनुजपत्नी, वपुष्मतीः=शरीरसौन्दर्यवतीः,
अप्सरसः=देवाङ्गनायाः, प्रतीत्य=अनुभूय, तदन्तरे=तद्भिेदो भवेत् । विषमा-
लङ्कारोऽत्र ॥ ५० ॥
हिन्दी—हे स्वामी ! कानी बानरी आप की वधू से जिस अन्तर पर है, उसी
अन्तर पर आपकी यह बेचारी बहू भी रूपवती इन अप्सराओं से है ॥ ५० ॥
आस्था यथा पूर्वमभून्न काचिदन्यासु मे स्त्रीषु निशाम्य भार्याम् ।
तस्यां ततः सम्प्रति काचिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपमासाम् ॥५१॥
अन्वयः—यथा पूर्वं भार्यां निशाम्य अन्यासु स्त्रीषु मे आस्था न अभूत्, ततः
सम्प्रति हि आसां रूपं निशाम्य एव तस्यां मे काचित् आस्था न अस्ति ॥ ५१ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, पूर्वम्=प्रथमम्, भार्याम्=दाराम्, निशाम्य=
अवलोक्य, अन्यासु=अपरासु, स्त्रीषु=नारीषु, मे=मम नन्दस्य, आस्था=श्रद्धा,