सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २२७
अन्वयः—तत्र ते तूर्यैः न स्त्रीभिः न विभूषणैः कार्यं यत्रस्थः त्वम् एकः तया
रत्या अभिरंस्यसे ॥ ३५ ॥
व्याख्या—तत्र = अध्यात्मरतौ, ते = तव, तूर्यैः = सङ्गीतैः, न = नहि, स्त्रीभिः =
नारीभिः, न = नहि, विभूषणैः = अलङ्करणैः, कार्यम् = प्रयोजनम्, यत्रस्थः = यस्मिन्
स्थितः, त्वम् = भवान्, एकः = एकमात्रः, तया = पूर्वोक्ततया, रत्या = प्रीत्या, अभि-
रंस्यसे = रमणं करिष्यति ।
हिन्दी—उस अध्यात्म रति में तुम्हें तुरही, नारी, या अलङ्कारों की आवश्यकता
नहीं होगी । जहाँ-तहाँ रहकर भी तुम उस अध्यात्म सुख में रमते रहोगे ॥ ३५ ॥
मानसं बलवद् दुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति ।
तं तर्षं छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च ॥ ३६ ॥
अन्वयः—तर्षे तिष्ठति बलवत् मानसं दुःखं तिष्ठति, तं तर्षं छिन्धि हि तृष्णा च
दुःखं च अस्ति च नास्ति च ॥ ३६ ॥
व्याख्या—तर्षे = तृष्णायाम्, तिष्ठति = स्थिते सति, बलवत् = प्रगाढम्, मानसम् =
मानसिकम्, दुःखम् = कष्टम्, तिष्ठति = भवति, तम् = पूर्वोक्तम्, तर्षम् = तृष्णाम्,
छिन्धि = कर्तय, हि = यतः, तृष्णा = तर्षः, च = पुनः, दुःखम् = कष्टम्, च = पुनः,
अस्ति च = युगपद् भवति च, नास्ति च = न भवति चेति । दुःखस्य कारणं तृष्णा
एवास्ति । सत्यपि तृष्णा दुःखं भवति, तृष्णाभावे दुःखाभावोऽप्यस्ति ॥ ३६ ॥
हिन्दी—जब तक तृष्णा रहेगी मन को कष्ट होगा ही । अतः इस तृष्णा को
काटो, क्योंकि दुःख और तृष्णा एक साथ ही आते भी हैं और जाते भी हैं ॥ ३६ ॥
सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तमेव वा ।
कामेषु हि सतृष्णस्य न शान्तिरूपपद्यते ॥ ३७ ॥
अन्वयः—सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तम् एव वा हि कामेषु सतृष्णस्य
शान्ति न उपपद्यते ॥ ३७ ॥
व्याख्या—सम्पत्तौ = विभवे, वा = अथवा, धिपत्तौ = विपदायाम्, वा, दिवा =
दिवसः, वा = अथवा, नक्तम् = निशा वा, हि = यतः, कामेषु = भोगेषु, सतृष्णस्य =
तृष्णया = लालसया, सहितस्य = युक्तस्य, शान्तिम् = शमम्, न = नहि, उपपद्यते =
प्राप्यते ॥ ३७ ॥
हिन्दी—विभव हो या विपत्ति, दिन हो या रात, भोग के लिप्सु को कभी
शान्ति नहीं मिलती है ॥ ३७ ॥
कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्तिर्न विद्यते ।
वियोगात्नियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि ॥ ३८ ॥
अन्वयः—कामानां प्रार्थना दुःखाः प्राप्तौ तृप्तिः न विद्यते, वियोगात् शोकः नियतः
दिवि च वियोगः ध्रुवः ॥ ३८ ॥