सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha

महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished496 पृष्ठ

पृष्ठ 264, कुल 496 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 264

२१० सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
न=नहि, अभूत्=आसीत्, ततः=तत्पश्चात्, सम्प्रति=अधुना, हि=यतः, आसाम्=
देवाङ्गनानाम्, रूपम्=सौन्दर्यम्, निशाम्य=दृष्ट्वा, एव=केवलम्, तस्याम्=
स्वकीयपत्न्याम्, मे=मम, काचित्=काचन, आस्था=आसक्तिः, न=नहि, अस्ति=
विद्यते ॥ ५१ ॥
हिन्दी—जैसे पहले अपनी पत्नी को देखकर किसी और स्त्री में मेरी रुचि नहीं
थी, वैसे ही इन अप्सराओं को देखकर अब अपनी पत्नी के प्रति भी मेरी कोई आस्था
नहीं है ॥ ५१ ॥
यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन ।
रागेण पूर्वं मृदुनाभितप्तो रागाग्निनानेन तथाभिदह्ये ॥ ५२ ॥
अन्वयः—यथा मृदुना आतपेन ततः कश्चित् महता अनलेन दह्यते, तथा पूर्वं
मृदुना रागेण अभितप्तः अनेन रागाग्निना अभिदह्ये ॥ ५२ ॥
व्याख्या--यथा=येन रूपेण, मृदुना=मन्देन, आतपेन=सूर्यालोकेन, तप्तः=
उष्णः, कश्चित्=कोऽपि जनः, महता=तीव्रेण, अनलेन=अग्निना, दह्यते=भस्मसाद्
भवति, तथा=तेनैव प्रकारेण, पूर्वम्=प्रथमम्, मृदुना=कोमलेन, रागेण=आसक्त्या,
अभितप्तः=सन्तप्तः, अनेन=एतेन, रागाग्निना=आसक्त्यानलेन, अभिदह्ये=
ज्वलामि ॥ ५२ ॥
हिन्दी—जैसे हल्की गर्मी से जला हुआ कोई व्यक्ति विशिष्ट आग में जले, उसी
प्रकार पहले सामान्य आसक्ति से सन्तप्त मैं अब इस महान् आसक्ति की आग में झुलस
रहा हूँ ॥ ५२ ॥
वाग्वारिणा मां परिषिञ्च तस्माद्यावन्न दह्ये स इवाब्जशत्रुः ।
रागाग्निरद्यैव हि मां दिधक्षुः कक्षं सवृक्षाग्रमिवोत्थितोऽग्निः ॥ ५३ ॥
अन्वयः—तस्मात् वाग्वारिणा मां परिषिञ्च यावत् सः अब्जशत्रुः न दह्ये, हि
रागाग्निः माम् उत्थितः अग्निः सवृक्षाग्रं कक्षम् इव अद्यैव दिधक्षुः ॥ ५३ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, वाग्वारिणा=वाक्सलिलेन, माम्=स्वानुजम्,
परिषिञ्च=सिञ्चनं कुरु, यावत्=अस्माद्धेतोः, अहम् सः=भूतपूर्वः, अब्जशत्रुः=
कोऽपि पुरुषः, इव=यथा, न दह्ये=न प्रज्वलामि, हि=यतः, रागाग्निः=अनुराग-
वह्निः, माम्=नन्दम्, उत्थितः=प्रादुर्भूतः, अग्निः=वह्निः, सवृक्षाग्रम्=वृक्षाणाम्=
तरूणाम्, अग्रैः=शिखरैः, सहितम्, इव=यथा, अद्यैव=अस्मिन्नेव दिने, दिधक्षुः=
प्रज्वालयितुमिच्छुः, अस्ति। अस्मिन् श्लोके उपमाऽलङ्कारः ॥ ५३ ॥
हिन्दी—वाणी रूपी पानी से मुझे सींचिए, ताकि अब्जशत्रु की तरह न जलूं,
आसक्ति की आग आज ही मुझे जला डालना चाहती है, जैसे उठी हुई दावाग्नि वृक्षाग्र
सहित सूखे जंगल को जला देती है ॥ ५३ ॥
प्रसीद सीदामि विमुञ्च मां मुने वसुन्धराधेर्यं न धैर्यमस्ति मे ।
असून् विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रयच्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे ॥ ५४ ॥