सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २११
अन्वयः—मुने ! प्रसीद, सीदामि मां विमुञ्चः, वसुन्धराधेयं ! मे धैर्यं नास्ति,
विमुक्तमानस ! मुमूर्षवे वागमृतं प्रयच्छ असून् वा विमोक्ष्यामि ॥ ५४ ॥
व्याख्या—मुने !=हे ऋषे ! प्रसीद=प्रसन्नो भव, सीदामि=निमज्जामि, माम् =
नन्दम्, विमुञ्च = रक्ष, वसुन्धराधेयं ! = पृथ्वोव धैर्यशालि ! मे = मम, धैर्यम् = धृतिः,
नास्ति = न विद्यते, विमुक्तमानस ! - विमुक्तम्-अनासक्तम्, मनः = चितम्, यस्य सः
तत्सम्बुद्धौ, मुमूर्षवे = मर्तुमिच्छवे मह्यम्, वागमृतम् = वाचामृतम्, प्रयच्छ = देहि,
असून् = प्राणान्, वा = अथवा, विमोक्ष्यामि = त्यक्षामि ॥ ५४ ॥
हिन्दी—हे मुनि ! प्रसन्न होइये, मैं डूब रहा हूँ। हे वसुन्धरा-धैर्य ! मुझ अधीर को
अपनी वाणी रूपी अमृत से जिलाइये, अन्यथा हे विमुक्तमानस ! मैं प्राण छोड़
दूँगा ॥ ५४ ॥
अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना
प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना ।
अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना
विधत्स्व तस्मादगदं महाभिषक् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना मन्मथाहिना
हि अहं दष्टः, तस्मात् महाभिषक् ! अगदं विधत्स्व ॥ ५५ ॥
व्याख्या—अनर्थभोगेन—अनर्थः=अयुक्तार्थः, भोगः=आसक्तिः, यस्य सः तेन,
विघातदृष्टिना—विघातः = विनाशः, दृष्टिः = चक्षुः, यस्य सः तेन, प्रमाददंष्ट्रेण--
प्रमादः=अनवधानता, दंष्ट्राः = दन्ताः, यस्य सः तेन, तमोविषाग्निना—तमः = अन्ध-
कारः, एव विषाग्निः=गरलानलः, यस्य तेन, मन्मथाहिना—मन्मथः=मदनः, एव अहिः
=सर्पस्तेन, हीति निश्चयेन, अहम्=नन्दः, हृदि=चेतसि, दष्टः=दंशितः, महाभिषक्=
महाचिकित्सक ! अगदम्=निर्विषम्, विधत्स्व =कुरु । रूपकालङ्कारोऽत्र ॥ ५५ ॥
हिन्दी—अनर्थरूपी फणवाले, कामरूपी सर्प से विनाश ही जिनकी आंखें हैं, प्रमाद
जिनका दंश है, अन्धकार ही विषरूपी अग्नि है, ऐसा मैं हृदय में दंशित हुआ हूँ । अतः
हे महाचिकित्सक ! मेरे लिए उस विषनाशक औषधि का प्रयोग करें । ५५ ॥
अनेन दष्टो मदनाहिनाऽहिना
न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः ।
मुमोह बोध्योऽर्हंचलात्मनो मनो
बभूव धीमांश्च स शान्तनुस्तनुः ॥ ५६ ॥
अन्वयः—अनेन अहिना मदनाहिना दष्टः अनवस्थितः कश्चित् आत्मनि न स्थितः,
हि अचलात्मनः बोध्योः मनः मुमोह सः श्रीमान् शन्तनुः च तनुः बभूव ॥ ५६ ॥
व्याख्या—अनेन =एतेन, अहिना =खलेन, मदनाहिना = मन्मथोरगेण, दष्टः=
दंशितः, अनवस्थितः=अव्यवस्थितः, कश्चित् = कोऽपि, आत्मनि = स्वस्मिन्, न=
नहि, स्थितः=विद्यमानो भवति, हीति निश्चयेन, अचलात्मनः=स्थिरचेतसः, बोध्योः=