सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२२६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तृप्तिर्नास्तीन्धनैरग्नेरम्भसा लवणाम्भसः ।
नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात् कामा न तृप्तये ॥ ३२ ॥
अन्वयः—इन्धनैः अग्नेः अम्भसा लवणाम्भसः तृप्तिः नास्ति, नापि कामैः
सतृष्णस्य तस्मात् कामाः तृप्तये न सन्ति ॥ ३२ ॥
व्याख्या—इन्धनैः = इध्मैः, अग्नेः = अनलस्य, अम्भसा = सलिलेन, लवणाम्भसः =
सागरस्य, तृप्तिः = तुष्टिः, नास्ति = न विद्यते, नापि कामैः = विषयभोगैः, सतृष्णस्य =
विषयिणः, तस्मात् = तेन हेतुना, कामाः = भोगाः, तृप्तये = तुष्टये, न सन्ति ।
तुलना—'न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मैव भूय
एवाभिवर्धते' ॥ ३२ ॥
हिन्दी—ईन्धन से आग की, पानी से सागर की, भोग से वासना की तृप्ति नहीं
होती है। अतः कामोपभोग तुष्टिदायक नहीं है ॥ ३२ ॥
अतृप्तौ च कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखम् ।
असुखे च कुतः प्रीतिरप्रीतौ च कुतो रतिः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—अतृप्तौ च कुतः शान्तिः, च अशान्तौ कुतः सुखं च असुखे कुतः प्रीतिः
च अप्रीतौ कुतः रतिः ? ॥ ३३ ॥
व्याख्या—अतृप्तौ = असन्तुष्टौ, चः = पुनः, कुतः = कथम्, शान्तिः = शमः, च =
पुनः, अशान्तौ = उद्विग्ने, कुतः = क्व, सुखम् = प्रसन्नताम्, च = पुनः, असुखे =
अप्रसन्ने, कुतः = कुत्र, प्रीतिः = आनन्दः, च = पुनः, अप्रीतौ = प्रसन्नताभावे,
कुतः = कुत्र, रतिः = आनन्दः ॥ ३३ ॥
हिन्दी—तृप्ति के अभाव में शान्ति कहाँ ? शान्ति नहीं होने पर सुख कहाँ ? सुख
नहीं मिलने पर प्रीति कैसी ? और प्रीति के अभाव में रति कैसी ? ॥ ३३ ॥
रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः ।
प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः ॥ ३४ ॥
अन्वयः—यदि ते रिरंसा तस्मात् अध्यात्मे मनः धीयताम्, प्रशान्ता च अनवद्या
न अध्यात्मसमा रतिः नास्ति ॥ ३४ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, ते = तव, रिरंसा = रन्तुमिच्छा, तस्मात् = तर्हि, अध्या-
त्मे = आत्मनि इति अध्यात्मम् = आत्मविषयकज्ञाने, मनः = चेतः, धीयताम् = निवेश्य-
ताम्, प्रशान्ता = क्षोभहीना, च = पुनः, अनवद्या = अनिन्द्या, न = नहि, अध्यात्मसमा
= आत्मविषयकज्ञानसमा, रतिः = आनन्दः, नास्ति = न विद्यते ॥ ३४ ॥
हिन्दी—यदि तुम आनन्द चाहते हो, तो आत्मविषयक ज्ञान में मन लगाओ,
क्योंकि शान्त और निर्दोष अध्यात्म की तरह कोई दूसरा आनन्द नहीं है ॥ ३४ ॥
न तत्र कार्यं तूर्यैस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषणैः ।
एकस्त्वं यत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे ॥ ३५ ॥