सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २२१
प्रियहितम् = इष्टहितकरम्, तु = प्रायः, पथ्यम् = आरोग्यावहम्, स्वादु = स्वादिष्टम्,
औषधम् = भेषजम्, इव = सदृशम्, दुर्लभम् = दुष्प्राप्यं भवति ॥ १६ ॥
हिन्दी—हितकारी अप्रिय बातें स्निग्ध होती हैं। अहितकारी प्रिय बातें अस्निग्ध
होती हैं। प्रिय और हितकारी बातें दुर्लभ होती हैं, जैसे औषधि स्वादिष्ट और रोग
निवारक भी हो -- ऐसी दुर्लभ होती है ॥ १६ ॥
विश्वासश्चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः ।
मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सताम् ॥ १७ ॥
अन्वयः—विश्वासः अर्थचर्या च सुखदुःखयोः च सामान्यं मर्षणञ्च प्रणयश्च इयम्
एव सतां भिन्नवृत्तिः ॥ १७ ॥
व्याख्या—विश्वासः = प्रत्ययः, अर्थचर्या = उपकारः, च = पुनः, सुखदुःखयोः =
हर्षकष्टयोः, च = पुनः, सामान्यम् = साधारणम्, मर्षणञ्च = क्षमा च, प्रणयश्च =
प्रीतिश्च, इयम् = एषा, एव = केवलम्, सताम् = सज्जनानाम्, मित्रवृत्तिः = मैत्र्य-
मस्ति ॥ १७ ॥
हिन्दी—विश्वास, उपकार, सुख-दुःख में समान भाव, क्षमा और प्रेम—यही तो
सज्जनों की मैत्री है ॥ १७ ॥
तदिदं त्वां विवक्षामि प्रणयान्न जिघांसया ।
त्वच्छ्रेयो विवक्षा मे यतो नार्हाम्युपेक्षितुम् ॥ १८ ॥
अन्वयः—तत् त्वाम् इदं प्रणयात् न जिघांसया विवक्षामि, हि त्वच्छ्रेयः मे
विवक्षा यतः उपेक्षितुं न अर्हामि ॥ १८ ॥
व्याख्या—तत् = तस्माद्धेतोः, त्वम् = नन्दम्, इदम् = एतत्, प्रणयात् = अनुरागात्,
न = नहि, जिघांसया = हन्तुमिच्छया, विवक्षामि = वक्तुमिच्छामि, हि = यतः,
त्वच्छ्रेयः = त्वन्मङ्गलम्, मे = आनन्दस्य, विवक्षा = वक्तुमिच्छा, यतः = यस्माद्धेतोः,
उपेक्षितुम् = अवधीरयितुम्, न = नहि, अर्हामि = समर्थोऽस्मि ॥ १८ ॥
हिन्दी—तुम्हारे विनाश के लिए नहीं, प्रत्युत तुम्हारे स्नेह से तुम्हारे कल्याण
की बात मैं तुम से कहना चाहता हूँ, क्योंकि मैं इसकी अवहेलना नहीं कर
सकता ॥ १८ ॥
अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यभिधीयसे ।
किमिदं भूतमाहोस्वित् परिहासोऽयमीदृशः ॥ १९ ॥
अन्वयः—अप्सरोभृतकः धर्मं चरसि इति अभिधीयसे, किमिदं भूतम् आहोस्वित्
अयम् ईदृशः परिहासः ? ॥ १९ ॥
व्याख्या—अप्सरोभृतकः—अप्सरसः = देवाङ्गनायाः, भृतकः—भृतमुपजीवतीति
भृतकः = सेवकः, धर्मम् = शुभकर्म, चरसि = आचरसि, इति = इत्थम्, अभिधीयसे =
सौ०-18