सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२२२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
कथ्यसे, किमिति प्रश्ने, इदम् = एतत्, सत्यम् = ऋतम्, आहोस्वित्, अयम् = एषः,
ईदृशः = एतादृशः, परिहासः = उपहासः ॥ १९ ॥
हिन्दी—अप्सराओं को पाने के लिए ही यह तपस्या कर रहा है, तुम्हारे बारे में
लोग ऐसा कहते हैं। क्या यह सच है या परिहास है ? ॥ १९ ॥
यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र यदौषधम् ।
औद्धत्यमथ वक्तॄणामभिधास्यामि तद्रजः ॥ २० ॥
अन्वयः—यदि इदं सत्यं तावत् अत्र औषधं वक्ष्यामि, अथ यदा वक्तॄणाम् औद्धत्यं
तद्रजः अभिधास्यामि ॥ २० ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, इदम् = एतत्, सत्यम् = यथार्थम्, तावत् = तर्हि, अत्र =
अस्मिन् प्रसङ्गे, औषधम् = भेषजम्, वक्ष्यामि = कथयिष्यामि, अथ = अनन्तरम्, यदा
= यस्मिन् काले, वक्तॄणाम् = उपदेशकानाम्, औद्धत्यम् = प्रचण्डत्वम्, तद्रजः =
तद्दुर्गुणः, कथयिष्यामि = वक्ष्यामि ॥ २० ॥
हिन्दी—यदि वास्तव में यह सच है, तो मैं इसकी औषधि बतलाऊँगा । अगर
कहने वालों की धृष्टता है, तो मैं उनका दुर्गुण बतलाऊँगा ॥ २० ॥
श्लक्ष्णपूर्वमथो तेन हृदि सोऽभिहतस्तदा ।
ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास किञ्चिच्चावाङ्मुखोऽभवत् ॥ २१ ॥
अन्वयः—अथ तदा तेन सः हृदि श्लक्ष्णपूर्वकम् अभिहतः ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास
किञ्चित् अवाङ्मुखश्च अभवत् ॥ २१ ॥
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, तदा = तस्मिन् काले, तेन = आनन्देन, सः = नन्दः,
हृदि = मनसि, श्लक्ष्णपूर्वकम् = कोमलतापूर्वकम्, अभिहतः = आहतः, ध्यात्वा =
ध्यानं कृत्वा, दीर्घम् = उच्छ्रितम्, निशश्वास = उच्छ्वस्य, किञ्चित् = स्वल्पम्,
अवाङ्मुखश्च = नताननश्च, अभवत् = बभूवेति ॥ २१ ॥
हिन्दी—इस तरह उस भिक्षु ने भद्रतापूर्वक जब नन्द के हृदय पर चोट की,
तब उसने कुछ सोचकर अपना सिर झुका लिया ॥ २१ ॥
ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसङ्कल्पसूचकम् ।
बभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियम् ॥ २२ ॥
अन्वयः—ततः मनःसङ्कल्पसूचकं तस्य इङ्गितं ज्ञात्वा आनन्दः मधुरोदर्कम्
अप्रियं वाक्यं बभाषे ॥ २२ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, मनःसङ्कल्पसूचकम्—मनसः=चित्तस्य, सङ्कल्पम् =
निश्चयम्, सूचयति = विज्ञापयति इति, तस्य = नन्दस्य, ज्ञात्वा = अवगम्य, आनन्दः =
प्रधानभिक्षुः, मधुरोदर्कम्—मधुरम् = मञ्जुलम्, उदर्कम् = भावीफलम्, यस्य तत्,
अप्रियम् = अरुचिकरम्, वाक्यम् = वचनम्, बभाषे = जगाद ॥ २२ ॥