सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२२४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
चिक्रीषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया ।
धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये ॥ २६ ॥
अन्वयः—यथा वणिजः लाभलिप्सया पण्यं चिक्रीषन्ति, तथा तव पण्यभूता धर्म-
चर्या शान्तये न ॥ २६ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, वणिजः = व्यापारिणः, लाभलिप्सया—लाभस्य =
अवाप्तेः, लिप्सा = लोलुपता तया, पण्यम् = विक्रेयवस्तु, विक्रेयबुद्ध्या आपणे यत्प्र-
सारितं तत्पण्यम्, चिक्रीषन्ति = क्रेतुमिच्छन्ति, तथा = तेनैव प्रकारेण, तव = भवतः,
पण्यभूता—पण्यमिव भूता पण्यभूता = विक्रेयवस्तुस्वरूपम्, धर्मचर्या = धार्मिककृत्यम्,
शान्तये = शान्तिलाभाय, न = नहि भवति। लोभमोहग्रस्तास्तपस्विनः कदाचिदपि
शान्तिं न लभन्ते ॥ २६ ॥
हिन्दी—जैसे कोई बनियां लाभ की लालसा से बेचने वाली वस्तु को खरीदना
चाहता है, उसी तरह तुम्हारा यह तप भी बिकाऊ है, इससे तुम्हें शान्ति नहीं मिल
सकती है ॥ २६ ॥
यथा फलविशेषार्थं बीजं वपति कार्षकः ।
तद्वद्विषयकार्पण्याद्विषयांस्त्यक्तवानसि ॥ २७ ॥
अन्वयः—यथा फलविशेषार्थं कार्षकः बीजं वपति, तद्वत् विषयकार्पण्यात् विषयान्
त्यक्तवान् असि ॥ २७ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, फलविशेषार्थम् = अधिकफललाभाय, कार्षकः =
कृषकः, बीजम् = बीजकम्, वपति = क्षेत्रे निक्षिपति, तद्वत् = तेनैव प्रकारेण, विषय-
कार्पण्यात्—विषयस्य = वासनायाः, कार्पण्यम् = दैन्यम्, तस्मात्, विषयान् = विषयो-
पभोगान्, त्यक्तवान् = उज्झितवान्, असि = भवसि ॥ २७ ॥
हिन्दी—जैसे एक बीज से अनेक फल पाने के लाभ हेतु किसान खेत में बीज
बोता है, ठीक उसी तरह विषयाभिलाषी होकर ही तुमने विषयों का परित्याग किया
है ॥ २७ ॥
आकाङ्क्षेच्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया ।
दुःखमन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृष्णया ॥ २८ ॥
अन्वयः—यथा च प्रतीकारसुखेप्सया रोगम् आकाङ्क्षेत्, तथा भवान् विषयतृष्णया
दुःखम् अन्विच्छति ॥ २८ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, च = पुनः, प्रतीकारसुखेप्सया—प्रतीकारस्य =
उपचारस्य, सुखम् = आनन्दम्, तस्य इच्छया = वाञ्छया, रोगम् = गदम्, आकाङ्क्षेत् =
अभिलषेत्, तथा = तेनैव रूपेण, भवान् = त्वम्, विषयतृष्णया = विषयभोगेच्छया,
दुःखम् = कष्टम्, अन्विच्छति = अन्वेषणं करोति ॥ २८ ॥
हिन्दी—जैसे उपचार के सुख की इच्छा से कोई रोग की कामना करे, उसी
तरह तुम विषयभोग की इच्छा से दुःख को ही तो खोज रहे हो ॥ २८ ॥