सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्वर्गपवादः ] दशमः सर्गः १९९
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् वने, रक्तानि = लोहितानि, कमलानि = पद्मानि, फुल्लाः =
विकसिताः, वृक्षाः = द्रुमानि, प्रदीपवृक्षाः = दीपद्रुमानि, इव = यथा, भान्ति = राजन्ते,
अन्ये = अपरे, प्रफुल्लनीलोत्पलरोहिणः—प्रफुल्लानि = विकसितानि, यानि
नीलोत्पलानि = कुवलयानि, तानि रोहन्ति = शोभन्ति येषु ते, वृक्षाः = तरवः,
सोन्मीलिताक्षाः—उन्मीलितानि = विस्फारितानि, अक्षीणि = नेत्राणि, तैः, सहिताः =
संयुक्ताः, इव = यथा, भान्ति = राजन्ते । सम्भावनायामुत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ॥ २१ ॥
हिन्दी—जहाँ लाल-लाल विकसित कमलों के पौधे, प्रज्वलित दीप के पौधे की
तरह शोभित हो रहे हैं तथा विकसित नीलकमलों से युक्त पेड़ ऐसे शोभ रहे हैं,
मानो उनकी आँखें विस्फारित हुई है ॥ २१ ॥
नानाविरागाण्यथ पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि ।
अतान्तवान्येकघनानि यत्र सूक्ष्माणि वासांसि फलन्ति वृक्षाः ॥ २२ ॥
अन्वयः—अथ यत्र वृक्षाः नानाविरागाणि पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि
अतान्तवानि एकनानि सूक्ष्माणि वासांसि फलन्ति ॥ २२ ॥
व्याख्या—अथ = अन्यच्च, यत्र = यस्मिन् स्थाने, वृक्षाः = पादपाः, नानाविरा-
गाणि = अनेकवर्णानि, पाण्डराणि = सितपीतवर्णानि, सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि—
सुवर्णानाम् = कनकानाम्, भक्तिभिः = रेखाभिः, व्यवभासितानि = भास्वराणि, अतन्त-
वानि = तन्तुशून्यानि, एकघनानि = अविरलानि, सूक्ष्माणि = तनूनि, वासांसि = वस्त्राणि,
फलन्ति = जायन्ते ॥ २२ ॥
हिन्दी—जहाँ के पेड़ अनेक रंगों वाले, श्वेतपीत वर्णवाले, सुनहली रेखाओं से
भास्वर, तन्तरहित, सघन एवं पतले वस्त्रों को उत्पन्न करते हैं ॥ २२ ॥
हारान् मणीनुत्तमकुण्डलानि केयूरवर्याण्यथ नूपुराणि ।
एवंविधान्याभरणानि यत्र स्वर्गानुरूपाणि फलन्ति वृक्षाः ॥ २३ ॥
अन्वयः—अथ यत्र वृक्षाः हारान् मणीन् उत्तमकुण्डलानि केयूरवर्याणि नूपुराणि
एवंविधानि स्वर्गानुरूपाणि अन्याभरणानि फलन्ति ॥ २३ ॥
व्याख्या—अथ = अपि च, यत्र = वने, वृक्षाः = पादपाः, हारान् = मालान्,
मणीन् = रत्नानि, उत्तमकुण्डलानि = उत्कृष्टश्रवणाभरणानि, केयूरवर्याणि = उत्तम-
वलयानि, नूपुराणि = चरणभूषणानि, एवंविधानि = एतादृग्रूपाणि, स्वर्गानुरूपाणि =
नाकोपयुक्तानि, अन्याभरणानि = अपरभूषणानि, फलन्ति = जायन्ते ॥ २३ ॥
हिन्दी—कितने ही वृक्ष हारों, मणियों, उत्तम कुण्डलों, उत्तम केयूरों, नूपुरों
और स्वर्ग के अनुरूप ऐसे ही आभूषणों के फल देते हैं ॥ २३ ॥
वैडूर्यनालानि च काञ्चनानि पद्मानि वज्राङ्कुरकेसराणि ।
स्पर्शक्षमाण्युत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः ॥ २४ ॥
अन्वयः—च निष्कम्पतला नलिन्यः वैडूर्यनालानि वज्राङ्कुरकेसराणि स्पर्शक्षमाणि
[

२०० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—च = अपि च, निष्कम्पतलाः—निर्गतः = निष्क्रान्तः, कम्पः = वेपनम्,
यस्य सः निष्कम्पः, निष्कम्पानि = स्थिराणि, तलानि = मूलानि, यासां ताः, नलिन्यः =
पद्मिन्यः, वैदूर्यनालाानि = वैदूर्यमणिस्तम्भानि, वज्राङ्कुरकेसराणि—वज्रस्य = हीरकस्य,
अङ्कुराः = प्ररोहाः, केसराश्च = कुङ्कुमानिव, येषां तानि, स्पर्शक्षमाणि = स्पृश्यानि,
उत्तमगन्धवन्ति—उत्तमाः = श्रेष्ठाः, गन्धाः = सौरभाणि, सन्ति येषु तानि, काञ्चनानि
= कनकानि, पद्मानि = कमलानि, रोहन्ति = प्रादुर्भवन्ति ॥ २४ ॥
हिन्दी—और जहाँ शान्त सरोवर, वैदूर्यनालवाले, हीरे के अंकुर और केसर वाले
तथा स्पर्श करने योग्य उत्कृष्ट सुगन्धवाले, सोने के कमल उत्पन्न करते हैं ॥ २४ ॥
यत्रायतंाश्चैव ततांश्च तांस्तान् वाद्यस्य हेतून् सुषिरान् घनांश्च ।
फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्रा क्रीडासहायास्त्रिदशालयानाम् ॥२५॥
अन्वयः—यत्र त्रिदशालयानाम् क्रीडासहायाः मणिहेमचित्राः वृक्षाः वाद्यस्य तान्
तान् हेतून् आयतान् ततान् चैव सुषिरान् च घनान् च फलन्ति ॥ २५ ॥
व्याख्या—यत्र = वने, त्रिदशालयानाम्—तिसृणां दशानाम् आलयाः त्रिदशालया-
नाम् = सुराणाम्, क्रीडासहायाः = लीलासहयोगिनः, मणिहेमचित्राः—मणिभिः = रत्नैः,
हेमैः = कनकैश्च, चित्राः = विचित्राः, मणिहेमचित्राः = कनकमणिखचिताः, वृक्षाः =
पादपाः, वाद्यस्य = वीणादियन्त्रस्य, तान्-तान् = अनेकान्, हेतून् = उपकरणान्, आय-
तान् = विस्तृतान्, ततान् = तन्त्रीयुक्तान् वीणादीन्, च = पुनः, एव, सुषिरान् = वंशी-
प्रभृतितूर्यदीन्, च = पुनः, घनान् च = कांस्यनिर्मितवाद्यविशेषांश्च, फलन्ति =
उत्पादयन्ति ॥ २५ ॥
हिन्दी—जहाँ देवताओं की लीला में सहायक मणिकांचन रेखाङ्कित पेड़ वाद्य
उपकरणादि, वीणा, बांसुरी, झांझ, मंजीरे आदि फल के रूप में देते हैं ॥ २५ ॥
मन्दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्पानतान् कोकनदांश्च वृक्षान् ।
आक्रम्य माहात्म्यगुणैर्विराजन् राजायते यत्र स पारिजातः ॥ २६ ॥
अन्वयः—यत्र मन्दारवृक्षान् च कुशेशयान् च पुष्पानतान् च कोकनदान् वृक्षान् च
माहात्म्यगुणैः आक्रम्य विराजन् सः पारिजातः राजायते ॥ २६ ॥
व्याख्या—यत्र = वने, मन्दारवृक्षान् = स्वर्गवृक्षविशेषान्, च = पुनः, कुशेशयान् =
सरसिजानि, च = पुनः, पुष्पानतान् = कुसुमावनतान्, कोकनदान् = नीलकमलानि,
वृक्षान् = पुमान्, माहात्म्यगुणैः = उत्तमगुणयुक्तैः, आक्रम्य = विजित्य, विराजन् =
शोभमानः, सः = तत्र स्थितः, पारिजातः = कल्पतरुः, राजायते—राजानमिवाचरति
राजायते = नृपवत् शोभते । अस्मिन् श्लोके लुप्तोपमाऽलङ्कारः ॥ २६ ॥
हिन्दी—और जहाँ मन्दार के पेड़ और कमल के फूलों से लदे नीलकमल के पेड़ों
को अपने माहात्म्य और गुणों से जीत कर वह पारिजात राजा की तरह विराजित है।
कृष्टे तपःशीलहलैरुस्रैस्त्रिविष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः ।
एवंविधा यत्र सदानुवृत्ता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः ॥ २७ ॥

स्वर्गापवादः ] दशमः सर्गः २०१
अन्वयः—यत्र अखिन्नैः तपःशीलहलैः कृष्टे त्रिविष्टपक्षेत्रतले एवंविधाः प्रसूताः
दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः सदानुवृत्ताः ॥ २७ ॥
व्याख्या -- यत्र = लीलावने, अखिन्नैः = अश्रान्तैः, तपःशीलहलैः = तपःशीलरूप-
हलैः, कृष्टे = कर्षिते, त्रिविष्टपक्षेत्रतले — त्रिविष्टपक्षेत्रस्य = स्वर्गीयक्षेत्रस्य, तले =
मूले, एवंविधाः = एतादृशाः, प्रसूताः = समुत्पन्नाः, दिवौकसाम् = सुराणाम्, भोग-
विधानवृक्षाः—भोगस्य = उपभोगस्य, विधानम् = सम्पादनम्, तस्य वृक्षाः = द्रुमाः,
सदानुवृत्ताः = सदानुकूलाः सन्ति । 'तपःशीलहलै'रित्यत्र रूपकालङ्कारः ॥ २७ ॥
हिन्दी-जहाँ कभी न थकने वाले तप और शील के हलों से जोती हुई देवताओं
की धरती पर ऐसे पेड़ पैदा होते हैं, जो देवताओं के भोग का विधान करते हैं और
सदैव उनके अनुकूल बने रहते हैं ॥ २७ ॥
मनःशिलाभैर्वदनैर्विहङ्गा यत्राक्षिभिः स्फाटिकसन्निभैश्च ।
शावैश्च पक्षैरभिलोहितान्तैर्माञ्जिष्ठकैरर्धसितैश्च पादैः ॥ २८ ॥
अन्वयः—यत्र विहङ्गाः मनःशिलाभैः वदनैः स्फाटिकसन्निभैश्च अक्षिभिः अभि-
लोहितान्तैः शावैश्च पक्षैः माञ्जिष्ठकैः अर्धसितैश्च पादैः ॥ २८ ॥
व्याख्या-यत्र = वने, विहङ्गाः = खगाः, मनःशिलाभैः = कल्याणिकातुल्यैः,
वदनैः = आननैः, स्फाटिकसन्निभैश्च = स्फटिकमणितुल्यैः, अक्षिभिः = चक्षुभिः, अभि-
लोहितान्तैः = आरक्तान्तैः, शावैश्च = पीताभैश्च, पक्षैः = पतत्रैः, माञ्जिष्ठकैः =
माञ्जिष्ठवर्णैः, अर्धसितैश्च = अर्धश्वेतैः, पादैः = चरणैः, भ्रमन्ति ॥ २८ ॥
हिन्दी-जहाँ मैनसिल की तरह लाल मुखवाले, स्फटिकमणि की तरह चमकीली
आँखों वाले, लाल एवं पीले पंखोंवाले, मजीठ के रंगवाले आधे सफेद पाँव वाले पक्षी
घूमते रहते हैं ॥ २८ ॥
चित्रैः सुवर्णच्छदनैस्तथान्ये वैडूर्यनीलैर्नयनैः प्रसन्नैः ।
विहङ्गमाः शिञ्जरिकाभिधाना रुतैर्मनःश्रोत्रहरैर्भ्रमन्ति ॥ २९ ॥
अन्वयः—तथा शिञ्जरिकाभिधानाः अन्ये विहङ्गमाः चित्रैः सुवर्णच्छदनैः प्रसन्नैः
वैडूर्यनीलैः नयनैः मनःश्रोत्रहरैः रुतैः भ्रमन्ति ॥ २९ ॥
व्याख्या-तथा = तेन प्रकारेण, शिञ्जरिकाभिधानाः = शिञ्जरिकानामधेयाः,
अन्ये = अपरे, विहङ्गमाः = खगाः, चित्रैः = विचित्रैः, सुवर्णच्छदनैः-सुवर्णस्य =
काञ्चनस्य, छदनानि = पतत्राणि, येषां तैः, प्रसन्नैः = स्वच्छैः, वैडूर्यनीलैः-वैडूर्यमणि
इव नीलैः = नीलवर्णैः, नयनैः = नेत्रैः, मनःश्रोत्रहरैः-मनः = चित्तम्, श्रोत्रञ्च =
कर्णञ्च, हरन्तीति तैः, भ्रमन्ति = विचरन्ति । लुप्तोपमालङ्कारः ॥ २९ ॥
हिन्दी-उसी तरह रंग-बिरंगे सुनहले पंखवाले, लहसुनियां की तरह नीली एवं
स्वच्छ आँखों वाले, मन तथा कानों को आकृष्ट करने वाले शब्दों से युक्त अन्य
शिञ्जरिका नाम पक्षी विचरण कर रहे हैं ॥ २९ ॥

२०२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
रक्ताभिरग्रेषु च वल्लरीभिर्मध्येषु चामीकरपिञ्जराभिः ।
वैडूर्यवर्णाभिरुपान्तमध्येष्वलङ्कृता यत्र खगाश्चरन्ति ॥ ३० ॥
अन्वयः-यत्र च अग्रेषु रक्ताभिः वल्लरीभिः मध्येषु चामीकरपिञ्जराभिः उपान्त-
मध्येषु च वैडूर्यवर्णाभिः अलङ्कृताः खगाः चरन्ति ॥ ३० ॥
व्याख्या-यत्र = यस्मिन् स्थाने, च = पुनः, अग्रेषु = समीपेषु, रक्ताभिः = लोहि-
ताभिः, वल्लरीभिः = लताभिः, मध्येषु = मध्यभागेषु, चामीकरपिञ्जराभिः = कनक-
पीताभैः, उपान्तमध्येषु = प्रान्तमध्येषु, च, वैडूर्यवर्णाभिः = वैडूर्योपलैः, अलङ्कृताः =
सुशोभिताः, खगाः = पक्षिणः, चरन्ति = भ्रमन्ति ॥ ३० ॥
हिन्दी-यहाँ पक्षियों के पंखों का अगला हिस्सा लाल, बीचवाला भाग सुनहला
तथा अन्तिम भाग लहसुनियाँ रंग के होते हैं। ऐसे सुन्दर पखेरू वहाँ घूमते
रहते हैं ॥ ३० ॥
रोचिष्णवो नाम पतत्रिणोऽन्ये दीप्ताग्निवर्णा ज्वलितैरिवास्यैः ।
भ्रमन्ति दृष्टीर्वपुषाक्षिपन्तः स्वनैः शुभैरप्सरसो हरन्तः ॥ ३१ ॥
अन्वयः-ज्वलितैः इव आस्यैः दीप्ताग्निवर्णाः रोचिष्णवः नाम अन्ये पतत्रिणः
वपुषा दृष्टीः आक्षिपन्तः शुभैः स्वनैः अप्सरसः हरन्तः भ्रमन्ति ॥ ३१ ॥
व्याख्या-ज्वलितैः = प्रदीप्तैः, इव = यथा, आस्यैः = मुखैः, दीप्ताग्निवर्णाः-
दीप्तस्य = प्रज्वलितस्य, अग्नेः = वह्नेः, इव = यथा, वर्णः = स्वरूपम्, येषां ते, रोचिष्णवः =
रोचिष्णुनामकपक्षिणः, अन्ये = अपरे, पतत्रिणः-पतनात् त्रायते इति पतत्रम्, तदस्ति
अस्येति पतत्रिणः = पक्षिणः, वपुषा = शरीरेण, दृष्टीः = दृक्शक्तयः, आक्षिपन्तः =
आकर्षणं कुर्वन्तः, शुभैः = कल्याणकरैः, स्वनैः = रवैः, अप्सरसः = स्वरवेश्यायाः,
हरन्तः = अपहरन्तः, भ्रमन्ति = चरन्ति ॥ ३१ ॥
हिन्दी-जलती हुई आग की तरह रोचिष्णु नामक दूसरे पक्षी, जिनके मुँह मानो
जल रहा हो, ऐसे लाल-लाल अपनी देव-दृष्टि को आकर्षित करते हुए शुभ वचनों से
अप्सराओं के मन को अपनी ओर आकृष्ट करते हुए घूम रहे हैं ॥ ३१ ॥
यत्रेष्टचेष्टाः सततप्रहृष्टा निरर्तयो निर्जरसो विशोकाः ।
स्वैः कर्मभिर्हीनविशिष्टमध्याः स्वयम्प्रभाः पुण्यकृतो रमन्ते ॥ ३२ ॥
अन्वयः-यत्र इष्टचेष्टाः सततप्रहृष्टाः निरर्तयः निर्जरसः विशोकाः स्वैः कर्मभिः
हीनविशिष्टमध्याः स्वयम्प्रभाः पुण्यकृतः रमन्ते ॥ ३२ ॥
व्याख्या-यत्र = यस्मि न्स्थाने, इष्टचेष्टाः = अभीप्सितप्रयत्नः, सततप्रहृष्टाः-
सततम् = अनवरतम्, प्रहृष्टाः = प्रसन्नाः, निरर्तयः-निर्गताः = निर्याताः, अर्तयः =
रोगाः, येषां ते, निर्जरसः = जराहीनाः, विशोकाः-विगतः = निर्गतः शोकः = सन्तापः,
येषां ते, स्वयम्प्रभाः = स्वकीयप्रभाभासिताः, पुण्यकृतः = पुण्यवन्तः, रमन्ते = रमणं
कुर्वन्ति ॥ ३२ ॥

स्वर्गापवादः ] दशमः सर्गः २०३
हिन्दी—यहाँ इच्छानुसार काम करने वाले, सदा खुश रहने वाले, रोग, शोक
और बुढ़ौती से रहित, अपने ही कर्मों से उत्तम, मध्यम और हीन होने वाले तथा
अपनी ही प्रभा से प्रोद्भासित होनेवाले पुण्यवान् व्यक्ति रमण करते हैं ॥ ३२ ॥
पूर्वं तपोमूल्यपरिग्रहेण स्वर्गक्रयार्थं कृतनिश्चयानाम् ।
मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्राप्सरसो लडन्त्यः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—यत्र पूर्वं तपोमूल्यपरिग्रहेण स्वर्गक्रयार्थं कृतनिश्चयानां तपोधनानां
खिन्नानि मनांसि लडन्त्यः अप्सरसः हरन्ति ॥ ३३ ॥
व्याख्या—यत्र = केलिकानने, पूर्वम् = प्रथमम्, तपोमूल्यपरिग्रहेण—तपः = परि-
व्रज्या, एव मूल्यम् = पण्यः, तस्य परिग्रहः = आदानस्तेन, स्वर्गक्रयार्थम् = देवलोकग्रह-
णार्थम्, कृतनिश्चयानाम् = कृतः = विहितः, निश्चयः = निर्णयः, येन सः तेषाम्, तपो-
धनानाम् = तपोनिधीनाम्, खिन्नानि = क्लेशितानि, मनांसि = चेतांसि, लडन्त्यः =
विलांसवत्यः, अप्सरसः = देवाङ्गनाः, हरन्ति = रमयन्ति ॥ ३३ ॥
हिन्दी—जिन्होंने तपरूपी कीमत चुकाकर स्वर्ग खरीदने का निश्चय किया था,
उन तपस्वियों के दुःखी मन को ये अप्सराएँ अपनी क्रीड़ा द्वारा प्रसन्न करती हैं ॥३३॥
नित्योत्सवं तं च निशाम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगम् ।
नन्दो जरामृत्युवशं सदार्तं मेने श्मशानप्रतिमं नृलोकम् ॥ ३४ ॥
अन्वयः—नन्दः नित्योत्सवं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगं च तं लोकं निशाम्य
जरामृत्युवशं सदार्तं नृलोकं श्मशानप्रतिमं मेने ॥ ३४ ॥
व्याख्या—नन्दः = गौतमानुजः, नित्योत्सवम् = सततं पर्व, निस्तन्द्रिनिद्रारति-
शोकरोगम्—निर्गता = निःसृता, तन्द्रा = श्यालुता, निद्रा = सुप्तिः, अरतिः = अप्रीतिः,
शोकः = आर्त्तिः, रोगः = व्याधिश्च, यस्मात् सः तम्, च = पुनः, तम् = देवलोकम्,
लोकम् = भुवनम्, निशाम्य = अवलोक्य, जरामृत्युवशम् = वार्द्धक्य-मरणाधीनम्, सदा-
र्तम् = सर्वदा पीडितम्, नृलोकम् = नृणाम् = नराणाम्, लोकः = प्रदेशः, तम्, श्मशान-
प्रतिमम् = श्मशानस्थ = पितृवनस्य, प्रतिमम् = सदृशम्, मेने = अमन्यतेति । अत्र
श्लोकेऽपि उपमालङ्कारः ॥ ३४ ॥
हिन्दी—उस शान्त लोक को, नित्य महोत्सवयुक्त, थकान, निद्रा, अप्रीति, रोग
और शोक रहित जानकर राजानन्द ने बुढ़ौती और मौत के अधीन सदा दुःखी
मनुष्यलोक को श्मशान की तरह माना ॥ ३४ ॥
ऐन्द्रं वनं तच्च ददर्श नन्दः समन्ततो विस्मयफुल्लदृष्टिः ।
हर्षान्विताश्चाप्सरसः परीयुः सगर्वमन्योन्यमवेक्षमाणाः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—विस्मयफुल्लदृष्टिः नन्दः तत् च ऐन्द्रं वनं समन्ततः ददर्श हर्षान्विताश्च
अप्सरसः सगर्वम् अन्योन्यम् अवेक्षमाणाः परीयुः ॥ ३५ ॥

२०४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—विस्मयफुल्लदृष्टिः—विस्मयेन = आश्चर्येण, फुल्लाः = विकसिताः,
दृष्टिः = लोचनम्, यस्य सः, नन्दः = गौतमानुजः, तत = पूर्वोक्तम्, च = पुनः, ऐन्द्रम्—
इन्द्रस्य इदम् ऐन्द्रम् = शचीपतिसम्बन्धि, वनम् = अरण्यम् समन्ततः = परितः,
ददर्श = अपश्यत्, हर्षान्विताश्च = आनन्दिताश्च, अप्सरसः = देवाङ्गनाश्च, सगर्वम्—
गर्वेण = दर्पेण, सह = युक्तः, अन्योन्यम् = परस्परम्, अवेक्षमाणा = अवलोकयन्तः,
परीयुः = सर्वतः आययुः ॥ ३५ ॥
हिन्दी—विस्मय-विस्फारित आँखों से नन्द ने इन्द्रवन को हर ओर से देखा
और देवाङ्गनाएँ खुश होकर गर्व युक्त होकर एक-दूसरे को देखते हुए उसके चारो ओर
आ गयीं ॥ ३५ ॥
सदा युवतयो मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः ।
दिव्याश्च निर्दोषपरिग्रहाश्च तपःफलस्याश्रयणं सुराणाम् ॥ ३६ ॥
अन्वयः—सदा युवतयः मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः दिव्याः
निर्दोषपरिग्रहाश्च सुराणां तपःफलस्य आश्रयणं चेति ॥ ३६ ॥
व्याख्या—सदा = अनवरतम्, युवतयः = तरुण्यः, मदनैककार्याः—मदन एव =
कामक्रीडा एव, यस्याः एकमात्रम् = केवलम्, कार्यम् = कृत्यम्, अस्ति ताः, साधारणाः =
सामान्याः, पुण्यकृताम् = सुकृतभाजाम्, विहाराः = उपभोग्याः, दिव्याः = स्वर्गीयाः,
निर्दोषपरिग्रहाश्च—निर्दोषः = दोषरहितः, परिग्रहः = अङ्गीकारः, यासां ताः, सुराणाम्
= अमराणाम्, तपःफलस्य—तपसः = वैराग्यस्य, फलस्य = परिणामस्य, आश्रयणम्
= निधानञ्च सन्तीति भावः ॥ ३६ ॥
हिन्दी—वे सदा तरुणी ही रहती हैं, काम-क्रीड़ा ही उनका एक मात्र काम है,
सामान्यतः वे पुण्यकर्मियों के लिए उपभोग्य हैं, वे अलौकिक हैं, उन्हें स्वीकार करने
में कोई दोष नहीं है, तपस्या के फलस्वरूप देवता उन्हें प्राप्त करते हैं ॥ ३६ ॥
तासां जगुर्धीरमुदात्तमन्याः पद्मानि काश्चिल्ललितं बभञ्जुः ।
अन्योन्यहर्षान्निनृतुस्तथान्याश्चित्राङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः ॥ ३७ ॥
अन्वयः—तासां काश्चित् ललितं पद्मानि बभञ्जुः, अन्याः धीरम् उदात्तं जगुः,
तथा अन्याः चित्राङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः अन्योन्यहर्षात् ननृतुः ॥ ३७ ॥
व्याख्या—तासाम् = पूर्वोक्तानां देवाङ्गनानाम्, काश्चित् = काऽप्यप्सरसः, ललितम्
= मनोहरम्, पद्मानि = सरसिजानि, बभञ्जुः = अचिन्नवन्, अन्याः = अपराः, धीरम् =
गभीरम्, उदात्तम् = उदात्तस्वरयुक्तम्, जगुः = गीतमगायन्, तथा = तेनैव प्रकारेण,
अन्याः = काश्चिदप्सरसः, चित्राङ्गहाराः = चित्रविचित्रहावभावयुक्ताः, स्तनभिन्नहाराः—
स्तनाभ्याम् = कठोरकुचाभ्यां, घर्षणेन भिन्नाः = भग्नाः, हाराः = मालाः, यासां
ताः, अन्योन्यहर्षात् = पारस्परिकप्रमोदात्, ननृतुः = अनृत्यन् । अत्र स्तनकाठिन्यध्व-
नेनालङ्कारः ध्वनिरस्ति ॥ ३७ ॥

स्वर्गपवादः ] दशमः सर्गः २०५
हिन्दी-उन अप्सराओं में किसी ने सुन्दर कमल के फूलों को तोड़ा, कुछ ने
धीरज के साथ उदात्तस्वरों में गीत गाया, कुछ ने प्रसन्न होकर मिल-जुलकर नृत्य
किया, नाचने में कुछ के हार उनके कठोर स्तन के संघर्ष से टूटकर बिखर गये ॥३७॥
कासाञ्चिदासां वदनानि रेजुर्वनान्तरेभ्यश्चलकुण्डलानि ।
व्याविद्धपर्णेभ्य इवाकरेभ्यः पद्मानि कारण्डवघट्टितानि ॥ ३८ ॥
अन्वयः—आसां कासाञ्चित् चलकुण्डलानि वदनानि वनान्तरेभ्यः व्याविद्धपर्णेभ्यः
आकरेभ्यः कारण्डवघट्टितानि पद्मानि इव रेजुः ॥ ३८ ॥
व्याख्या-आसाम् = एतासाम्, कासाञ्चित् = अप्सरसाम्, चलकुण्डलानि =
प्रकम्पच्छ्रवणाभरणानि, वदनानि = मुखानि, वनान्तरेभ्यः - वनस्य = काननस्य, अन्त-
रेभ्यः = मध्येभ्यः, व्याविद्धपर्णेभ्यः - व्याविद्धानि = विकीर्णानि, पर्णानि = पत्राणि,
येषां तेभ्यः, आकरेभ्यः = तडागेभ्यः, कारण्डवघट्टितानि - कारण्डवैः - ईषत् रण्डः
कारण्डः, तं वातीति कारण्डवः = हंसजातीयपक्षिविशेषः वरटस्तैः, घट्टितानि = प्रकम्पि-
तानि, पद्मानि = कमलानि, इव = यथा, रेजुः = शुशुभिरे । अत्रोत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ॥३८॥
हिन्दी-उनमें से कई अप्सराओं के कुण्डलवाले मुँह वन के बीच ऐसे झांक
रहे थे, जैसे बिखरे पत्तों वाले सरोवर में कलहंसों द्वारा हिलाये गये कमल शोभित हो
रहे हों ॥ ३८ ॥
ताः निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्तरेभ्यस्तडित्पताका इव तोयदेभ्यः ।
नन्दस्य रागेण तनुर्विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव ॥ ३९ ॥
अन्वयः—तोयदेभ्यः तडित्पताका इव वनान्तरेभ्यः ताः निःसृताः प्रेक्ष्य रागेण
नन्दस्य तनुः चले जले चन्द्रमसः प्रभा इव विवेपे ॥ ३९ ॥
व्याख्या - तोयदेभ्यः = नीरदेभ्यः, तडित्पताकाः = विद्युद्वैजयन्ती, इव = यथा,
वनान्तरेभ्यः = काननान्तरेभ्यः, ताः = देवाङ्गनाः, निःसृताः = निर्गताः, प्रेक्ष्य = दृष्ट्वा,
रागेण = अनुरागेण, नन्दस्य = नृपस्य, तनुः = देहम्, चले = आन्दोलिते, जले = सलिले,
चन्द्रमसः = निशाकरस्य, प्रभा = विभा, इव = यथा, विवेपे = चकम्पे । अत्रोपमा-
लङ्कारः ॥ ३९ ॥
हिन्दी-बादलों से निकलनेवाली विद्युत्पताका की तरह वनों के भीतर से निक-
लती हुई उन अप्सराओं को देखकर आसक्तिवश नन्द की देह उसी तरह कांपने लगी,
जैसे चंचल पानी में चाँद की परछाई कांपती है ॥ ३९ ॥
वपुश्च दिव्यं ललिताश्च चेष्टास्ततः स तासां मनसा जहार ।
कौतूहलावजितया च दृष्ट्या संश्लेषतर्ष्यादिव जातरागः ॥ ४० ॥
अन्वयः-ततः सः तासां दिव्यं वपुः ललिताः चेष्टाः च कौतूहलावजितया
दृष्ट्या मनसा च संश्लेषतर्ष्याद् इव जातरागः जहार ॥ ४० ॥
सौ०-17

२०६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = असौ, तासाम् = दिव्याङ्गनाम्, दिव्यम् =
अपार्थिवम्, वपुः = स्वरूपम्, ललिताः = मनोहारिणीः, चेष्टाश्च = कायिकव्यापाराश्च,
कौतूहलावजितया = आश्चर्यपूर्णया, दृष्ट्या = चक्षुषा, मनसा = चेतसा, च = पुनः,
संश्लेषतर्षात् = संश्लेषस्य = आलिङ्गनस्य, तर्षः = अभिलाषः, तस्मात्, इव = यथा,
जातरागः = समुत्पन्नासक्तिः, जहार = अपहृतः ॥ ४० ॥
हिन्दी—इसके बाद वह अपने मन और आश्चर्यचकित दृष्टि से उन अप्सराओं
के अलौकिक रूप और आकर्षक चेष्टाओं का अनुसरण करने लगा, मानो उनके
आलिङ्गन की इच्छा से प्रीतियुक्त हो गया हो ॥ ४० ॥
स जाततर्षोऽप्सरसः पिपासुस्तत्प्राप्तयेऽधिष्ठितविकलवार्तः।
लोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेह्रीयमाणो न धृतिं चकार ॥ ४१ ॥
अन्वयः—जाततर्षः अप्सरसः पिपासुः तत्प्राप्तये अधिष्ठितविकलवार्तः सः लोलेन्द्रि-
याश्वेन मनोरथेन जेह्रीयमाणः धृतिं न चकार ॥ ४१ ॥
व्याख्या—जाततर्षः—जातः = समुत्पन्नः, तर्षः = तृष्णा, यस्य सः, अप्सरसः =
स्वर्गवेश्याः, तत्प्राप्तये = तदुपलब्धये, अधिष्ठितविकलवार्तः—अधिष्ठितः = अवेक्षितः,
विक्लवः = त्रस्तः, तेन आर्त्तः = पीडितः, सः = नन्दः, लोलेन्द्रियाश्वेन—लोलाः =
चपलाः, इन्द्रियाः = करणानि, त एव अश्वाः = घोटकाः, यस्य तेन, मनोरथेन =
अभिलषितेन, जेह्रीयमाणः = अपहृतः सन्, धृतिम् = धैर्यम्, न = नहि, चकार =
कृतवान् । अस्मिन् श्लोके 'लोलिन्द्रियाश्वेन' इत्यत्र रूपकालङ्कारः ॥ ४१ ॥
हिन्दी—चाह उत्पन्न हो जाने पर अप्सराओं को भोगने की इच्छावाला वह नन्द
उन्हें पाने के लिए व्याकुल होकर अतिपीड़ित हुआ। चंचल इन्द्रियरूपी घोड़ेवाले
मनोरथ से अपहृत होकर उसने धीरज खो दिया ॥ ४१ ॥
यथा मनुष्यो मलिनं हि वासः क्षारेण भूयो मलिनीकरोति ।
मलक्षयार्थं न मलोद्भवार्थं रजस्तथास्मै मुनिराचकर्ष ॥ ४२ ॥
अन्वयः—यथा मनुष्यः मलिनं हि वासः मलक्षयार्थं न मलोद्भवार्थं क्षारेण भूयः
मलिनीकरोति तथा मुनिः अस्मै रजः आचकर्ष ॥ ४२ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, मनुष्यः = मानवः, मलिनम् = आविलम्, हि =
इति निश्चयेन, वासः = वस्त्रम्, मलक्षयार्थम् = निर्मलार्थम्, न = नहि, मलोद्भवार्थम् =
मलोत्पादनार्थम्, क्षारेण = भस्मादिना, भूयः = पुनः, मलिनीकरोति = आविलं
करोतीति, तथा = तेनैव प्रकारेण, मुनिः = बुद्धः, अस्मै = नृपाय, रजः = धूलिम्,
आचकर्ष आकृष्टवान् । अस्मिन् श्लोके दृष्टान्तालङ्कारोऽस्ति ॥ ४२ ॥
हिन्दी—जैसे मनुष्य मैल धोने के लिए; न कि मैला करने के लिए, मैले कपड़े
को राख में लपेटकर और मैला कर देता है, उसी तरह भगवान् बुद्ध ने नन्द का
अनुराग नष्ट करने के लिए उसमें और अनुराग उत्पन्न कर दिया ॥ ४२ ॥

स्वर्गापवादः ] दशमः सर्गः २०७
दोषांश्च कायाद्भिषगुज्जिहीर्षुर्भूयो यथा क्लेशयितुं यतेत ।
रागं तथा तस्य मुनिर्जिघांसुर्भूयस्तरं रागमुपानिनाय ॥ ४३ ॥
अन्वयः—यथा च कायाद् दोषान् उज्जिहीर्षुः भिषग् भूयः क्लेशयितुं यतेत, तथा
रागं जिघांसुः मुनिः भूयस्तरं रागम् उपानिनाय ॥ ४३ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, च=पुनः, कायात्=देहात्, दोषान्=दुर्गुणान्,
उज्जिहीर्षुः=अपहर्तुमिच्छुः, भिषग्=चिकित्सकः, भूयः=अत्यधिकम्, क्लेशयितुम्
=पीडयितुम्, यतेत=प्रयत्नं करोति, तथा=तेनैव रूपेण, तस्य=बुद्धानुजस्य, रागम्
आसक्तिम्, जिघांसुः=हन्तुमिच्छुः, मुनिः=गौतमबुद्धः, भूयस्तरम्=अधिकतरम्,
रागम्=आसक्तिम्, उपानिनाय=उपानयत् । अत्रापि दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ४३ ॥
हिन्दी—जैसे देह से रोग को दूर करने के लिए चिकित्सक पहले रोग को और
बढा देता है, उसी तरह नन्द के रोग को नष्ट करने की इच्छा से मुनि ने उसके राग
को बढ़ा दिया ॥ ४३ ॥
दीपप्रभां हन्ति यथान्धकारे सहस्ररश्मेरुदितस्य दीप्तिः ।
मनुष्यलोके द्युतिमङ्गनानामन्तर्दधात्यप्सरसां तथा श्रीः ॥ ४४ ॥
अन्वयः—यथा अन्धकारे दीपप्रभाम् उदितस्य सहस्ररश्मेः दीप्तिः हन्ति, तथा
मनुष्यलोके अङ्गनानां द्युतिम् अप्सरसां श्रीः अन्तर्दधाति ॥ ४४ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, अन्धकारे=तमसि, दीपप्रभाम्=दीपकज्योतिः,
उदितस्य=उद्गतस्य, सहस्ररश्मेः=दिवाकरस्य, दीप्तिः=कान्तिः, हन्ति=विनश्यति,
तथा=तेनैव रूपेण, मनुष्यलोके=नरलोके, अङ्गनानाम्=नारीणाम्, द्युतिम्=प्रभाम्,
अन्तर्दधाति=तिरोभवति । अत्रापि दृष्टान्ताऽलङ्कारः ॥ ४४ ॥
हिन्दी—जैसे अन्धेरे में दीपक का प्रकाश सूर्य के प्रकाश में छिप जाता है, उसी
तरह नरलोक में स्त्रियों की कान्ति इन अप्सराओं की कान्ति में छिप जाती है ॥४४॥
महच्च रूपं स्वणु हन्ति रूपं शब्दो महान् हन्ति च शब्दमल्पम् ।
गुर्वीरूजा हन्ति रुजां च मृद्धीं सर्वो महान् हेतुरणोर्वधाय ॥४५॥
अन्वयः—महत् च रूपं स्वणु रूपं हन्ति, महान् शब्दः अल्पं शब्दं च हन्ति, गुर्वी
रुजा मृद्धीं रुजां च हन्ति, सर्वः महान् अणोः वधाय हेतुः भवति ॥ ४५ ॥
व्याख्या—महत्=सुष्ठु, च=पुनः, रूपम्=स्वरूपम्, स्वणु=अल्पम्, रूपम्
=सौन्दर्यम्, हन्ति=विनश्यति, महान्=विस्तीर्णः, शब्दः=स्वनः, अल्पम्=अति-
तुच्छम्, शब्दम्=स्वनम्, हन्ति=नश्यति, गुर्वी रुजा=गम्भीररोगः, मृद्धीं रुजाम्=
अल्पं रोगम्, च हन्ति=नाशयति, सर्वः=सम्पूर्णः, महान्=दीर्घः, अणोः=लघोः,
वधाय=हननाय, हेतुः=कारणं भवत्येव ॥ ४५ ॥
हिन्दी—जैसे बड़ा रूप छोटे रूप को छिपा देता है, बड़ा शब्द छोटी आवाज को
दबा देता है, बड़ा रोग छोटे रोग को छिपा देता है और बड़ी वस्तुएं सभी छोटी
वस्तुओं के विनाश का कारण है ॥ ४५ ॥

२०८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दस्तद्दर्शनं सोढुमसह्यमन्यैः ।
अवीतरागस्य हि दुर्बलस्य मनो दहेदप्सरसां वपुःश्रीः ॥ ४६ ॥
अन्वयः—मुनेः प्रभावात् च नन्दः अन्यैः सोढुम् असह्यं तद्दर्शनं शशाक, हि अवीत-
रागस्य दुर्बलस्य मनः अप्सरसां वपुःश्रीः दहेत् ॥ ४६ ॥
व्याख्या—मुनेः = तथागतस्य, प्रभावात् = माहात्म्यात्, च = पुनः, नन्दः = नृपः,
अन्यैः = अपरैः, सोढुम् = सहनं कर्तुम्, असह्यम् = असहनीयम्, तद्दर्शनम् = देवाङ्गना-
नामवलोकनम्, शशाक = समर्थोऽभवत्, हि = यतः, अवीतरागस्य — न वीतः = व्यतीतः,
रागः = आसक्तिर्यस्य सः, दुर्बलस्य = निर्बलस्य, मनः = चेतः, अप्सरसाम् = देवाङ्गना-
नाम्, वपुःश्रीः — वपुषः = शरीरस्य, श्रीः = कान्तिः, दहेत् = प्रज्वालयेत् ॥ ४६ ॥
हिन्दी—मुनि के प्रभाव से नन्द ने उनके दर्शन किए, जिनके दर्शन दूसरे नहीं
कर सकते, क्योंकि जिनके राग नष्ट नहीं हुए हैं उन दुर्बलों का मन उन अप्सराओं के
देह सौन्दर्य से जल जाते हैं ॥ ४६ ॥
मत्वा ततो नन्दमुदीर्णरागं भार्यानुरोधादपवृत्तरागम् ।
रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरमित्युवाच ॥ ४७ ॥
अन्वयः—ततः नन्दम् उदीर्णरागं भार्यानुरोधात् अपवृत्तरागं मत्वा रागेण रागं
प्रतिहन्तुकामः विरागः मुनिः इति गिरम् उवाच ॥ ४७ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, नन्दम् = बुद्धानुजम्, उदीर्णरागम् — उदीर्णः = प्रवृद्धः,
रागः = आसक्तिः, यस्य सः तम्, भार्यानुरोधात् = स्त्रीनिर्बन्धात्, अपवृत्तरागम् —
अपवृत्तः = निवृत्तः, रागः = आसक्तिः, यस्य सः तम्, मत्वा = ज्ञात्वा, रागेण = आसक्त्या,
रागम् = आसक्तिम्, प्रतिहन्तुकामः — प्रतिहन्तुम् = विनष्टं कर्तुम्, कामयते = अभिलषते,
विरागः — विगतः = विनष्टः, रागः = आसक्तिर्यस्य सः, मुनिः = बुद्धः, इति = इत्थम्,
गिरः = वाचम्, उवाच = अवोचत् ॥ ४७ ॥
हिन्दी—तब नन्द को बढे हुए राग वाला तथा पत्नी के प्रति अनुराग हीन
समझकर, राग से ही राग को नष्ट करने की इच्छा से विरागी मुनि ने ऐसी बातें
कही ॥ ४७ ॥
एताः स्त्रियः पश्य दिवौकसस्त्वं निरीक्ष्य च ब्रूहि यथार्थतत्त्वम् ।
एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते ॥ ४८ ॥
अन्वयः—त्वम् एताः दिवौकसः स्त्रियः पश्य निरीक्ष्य च यथार्थतत्त्वं ब्रूहि, रूप-
गुणैः एताः स वा जनः यत्र ते मनः गतं ते कथं मताः ? ॥ ४८ ॥
व्याख्या—त्वम् = भवान्, एताः = इमाः, दिवौकसः = स्वर्गीयाः, स्त्रियः = अङ्गनाः,
पश्य = अवलोकय, निरीक्ष्य च = दृष्ट्वा च, यथार्थतत्त्वम् = निर्भ्रान्तितथ्यम्, ब्रूहि =
वद, रूपगुणैः = स्वरूपोत्कर्षैः, एताः = देवाङ्गनाः, स वा जनः = तव भार्यालोकः, यत्र =
यस्मिन्, ते = तव, मनः = चित्तम्, गतम् = यातम्, ते = तव, कथम् = केन प्रकारेण,
मताः = सम्मताः ? ॥ ४८ ॥

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २०९
हिन्दी—तुम इन देवाङ्गनाओं को देखों और देखकर ठीक-ठीक बतलाओ कि
रूप और गुण में इन अप्सराओं के विषय में तथा उस व्यक्ति, जिसमें तुम्हारा मन
रमा हुआ है, के विषय में तुम्हारी क्या राय है ?
अथाप्सरःस्वेव निविष्टदृष्टी रागाग्निनान्तर्हृदये प्रदीप्तः ।
सगद्गदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥ ४९ ॥
अन्वयः—अथ अप्सरःसु एव निविष्टदृष्टीः रागाग्निना अन्तर्हृदये प्रदीप्तः काम-
विषक्तचेताः कृताञ्जलिः नन्दः सगद्गदं वाक्यम् उवाच ॥ ४९ ॥
व्याख्या—अथ=अनन्तरम्, अप्सरःसु=देवाङ्गनासु, एव=केवलम्, निविष्ट-
दृष्टेः—निविष्टा=निक्षिप्ता, दृष्टिः=नेत्रम्, येन सः, रागाग्निना—रागः=अनुरागः,
एव=केवलम्, अग्निः=वह्निस्तेन, अन्तर्हृदये=अन्तर्मनसि, प्रदीप्तः=प्रज्वलितः,
कामविषक्तचेताः—कामेन=विषयोपभोगेच्छया, विषक्तम्=बद्धमूलम्, चेतः=मनः,
यस्य, कृताञ्जलिः—कृता=बद्धाः, अञ्जलिः=करसंयोगः, येन सः=करबद्धः,
नन्दः=बुद्धानुजः, सगद्गदम्=सानन्दपुलकितो भूत्वा, वाक्यम्=वाणीम्, उवाच=
अवोचत् ॥ ४९ ॥
हिन्दी—इसके बाद ध्यानपूर्वक देवाङ्गनाओं को देखते हुए, भीतर ही भीतर
आसक्ति से जलते हुए कामातुर नन्द ने हाथ जोड़कर गद्गद होते हुए यह कहा ॥४९॥
हर्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्यात्तव नाथ वध्वाः ।
तदन्तरेऽसौ कृपणा वधूस्ते वपुष्मतीरप्सरसः प्रतीत्य ॥ ५० ॥
अन्वयः—नाथ ! मुषितैकदृष्टिः असौ हर्यङ्गना तव वध्वा यदन्तरे स्यात् कृपणा
असौ ते वधूः वपुष्मतीः अप्सरसः प्रतीत्य तदन्तरे ( स्यात् ) ॥ ५० ॥
व्याख्या—नाथ !=हे स्वामिन् ! मुषितैकदृष्टिः—मुषिता=विनष्टा, एका=एक-
मात्रा, दृष्टिः=चक्षुः, यस्याः सा, असौ=पुरोवर्त्तमाना, हर्यङ्गना=वानरी, तव=
भवतः, वध्वा=अनुजपत्न्या, यदन्तरे=यत्पार्थक्यम्, स्यात्=भवेत्, कृपणा=
दयनीया, असौ=एषा, ते=तव, वधूः=अनुजपत्नी, वपुष्मतीः=शरीरसौन्दर्यवतीः,
अप्सरसः=देवाङ्गनायाः, प्रतीत्य=अनुभूय, तदन्तरे=तद्भिेदो भवेत् । विषमा-
लङ्कारोऽत्र ॥ ५० ॥
हिन्दी—हे स्वामी ! कानी बानरी आप की वधू से जिस अन्तर पर है, उसी
अन्तर पर आपकी यह बेचारी बहू भी रूपवती इन अप्सराओं से है ॥ ५० ॥
आस्था यथा पूर्वमभून्न काचिदन्यासु मे स्त्रीषु निशाम्य भार्याम् ।
तस्यां ततः सम्प्रति काचिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपमासाम् ॥५१॥
अन्वयः—यथा पूर्वं भार्यां निशाम्य अन्यासु स्त्रीषु मे आस्था न अभूत्, ततः
सम्प्रति हि आसां रूपं निशाम्य एव तस्यां मे काचित् आस्था न अस्ति ॥ ५१ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, पूर्वम्=प्रथमम्, भार्याम्=दाराम्, निशाम्य=
अवलोक्य, अन्यासु=अपरासु, स्त्रीषु=नारीषु, मे=मम नन्दस्य, आस्था=श्रद्धा,

२१० सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
न=नहि, अभूत्=आसीत्, ततः=तत्पश्चात्, सम्प्रति=अधुना, हि=यतः, आसाम्=
देवाङ्गनानाम्, रूपम्=सौन्दर्यम्, निशाम्य=दृष्ट्वा, एव=केवलम्, तस्याम्=
स्वकीयपत्न्याम्, मे=मम, काचित्=काचन, आस्था=आसक्तिः, न=नहि, अस्ति=
विद्यते ॥ ५१ ॥
हिन्दी—जैसे पहले अपनी पत्नी को देखकर किसी और स्त्री में मेरी रुचि नहीं
थी, वैसे ही इन अप्सराओं को देखकर अब अपनी पत्नी के प्रति भी मेरी कोई आस्था
नहीं है ॥ ५१ ॥
यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन्महतानलेन ।
रागेण पूर्वं मृदुनाभितप्तो रागाग्निनानेन तथाभिदह्ये ॥ ५२ ॥
अन्वयः—यथा मृदुना आतपेन ततः कश्चित् महता अनलेन दह्यते, तथा पूर्वं
मृदुना रागेण अभितप्तः अनेन रागाग्निना अभिदह्ये ॥ ५२ ॥
व्याख्या--यथा=येन रूपेण, मृदुना=मन्देन, आतपेन=सूर्यालोकेन, तप्तः=
उष्णः, कश्चित्=कोऽपि जनः, महता=तीव्रेण, अनलेन=अग्निना, दह्यते=भस्मसाद्
भवति, तथा=तेनैव प्रकारेण, पूर्वम्=प्रथमम्, मृदुना=कोमलेन, रागेण=आसक्त्या,
अभितप्तः=सन्तप्तः, अनेन=एतेन, रागाग्निना=आसक्त्यानलेन, अभिदह्ये=
ज्वलामि ॥ ५२ ॥
हिन्दी—जैसे हल्की गर्मी से जला हुआ कोई व्यक्ति विशिष्ट आग में जले, उसी
प्रकार पहले सामान्य आसक्ति से सन्तप्त मैं अब इस महान् आसक्ति की आग में झुलस
रहा हूँ ॥ ५२ ॥
वाग्वारिणा मां परिषिञ्च तस्माद्यावन्न दह्ये स इवाब्जशत्रुः ।
रागाग्निरद्यैव हि मां दिधक्षुः कक्षं सवृक्षाग्रमिवोत्थितोऽग्निः ॥ ५३ ॥
अन्वयः—तस्मात् वाग्वारिणा मां परिषिञ्च यावत् सः अब्जशत्रुः न दह्ये, हि
रागाग्निः माम् उत्थितः अग्निः सवृक्षाग्रं कक्षम् इव अद्यैव दिधक्षुः ॥ ५३ ॥
व्याख्या—तस्मात्=तेन हेतुना, वाग्वारिणा=वाक्सलिलेन, माम्=स्वानुजम्,
परिषिञ्च=सिञ्चनं कुरु, यावत्=अस्माद्धेतोः, अहम् सः=भूतपूर्वः, अब्जशत्रुः=
कोऽपि पुरुषः, इव=यथा, न दह्ये=न प्रज्वलामि, हि=यतः, रागाग्निः=अनुराग-
वह्निः, माम्=नन्दम्, उत्थितः=प्रादुर्भूतः, अग्निः=वह्निः, सवृक्षाग्रम्=वृक्षाणाम्=
तरूणाम्, अग्रैः=शिखरैः, सहितम्, इव=यथा, अद्यैव=अस्मिन्नेव दिने, दिधक्षुः=
प्रज्वालयितुमिच्छुः, अस्ति। अस्मिन् श्लोके उपमाऽलङ्कारः ॥ ५३ ॥
हिन्दी—वाणी रूपी पानी से मुझे सींचिए, ताकि अब्जशत्रु की तरह न जलूं,
आसक्ति की आग आज ही मुझे जला डालना चाहती है, जैसे उठी हुई दावाग्नि वृक्षाग्र
सहित सूखे जंगल को जला देती है ॥ ५३ ॥
प्रसीद सीदामि विमुञ्च मां मुने वसुन्धराधेर्यं न धैर्यमस्ति मे ।
असून् विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रयच्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे ॥ ५४ ॥

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २११
अन्वयः—मुने ! प्रसीद, सीदामि मां विमुञ्चः, वसुन्धराधेयं ! मे धैर्यं नास्ति,
विमुक्तमानस ! मुमूर्षवे वागमृतं प्रयच्छ असून् वा विमोक्ष्यामि ॥ ५४ ॥
व्याख्या—मुने !=हे ऋषे ! प्रसीद=प्रसन्नो भव, सीदामि=निमज्जामि, माम् =
नन्दम्, विमुञ्च = रक्ष, वसुन्धराधेयं ! = पृथ्वोव धैर्यशालि ! मे = मम, धैर्यम् = धृतिः,
नास्ति = न विद्यते, विमुक्तमानस ! - विमुक्तम्-अनासक्तम्, मनः = चितम्, यस्य सः
तत्सम्बुद्धौ, मुमूर्षवे = मर्तुमिच्छवे मह्यम्, वागमृतम् = वाचामृतम्, प्रयच्छ = देहि,
असून् = प्राणान्, वा = अथवा, विमोक्ष्यामि = त्यक्षामि ॥ ५४ ॥
हिन्दी—हे मुनि ! प्रसन्न होइये, मैं डूब रहा हूँ। हे वसुन्धरा-धैर्य ! मुझ अधीर को
अपनी वाणी रूपी अमृत से जिलाइये, अन्यथा हे विमुक्तमानस ! मैं प्राण छोड़
दूँगा ॥ ५४ ॥
अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना
प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना ।
अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना
विधत्स्व तस्मादगदं महाभिषक् ॥ ५५ ॥
अन्वयः—अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना मन्मथाहिना
हि अहं दष्टः, तस्मात् महाभिषक् ! अगदं विधत्स्व ॥ ५५ ॥
व्याख्या—अनर्थभोगेन—अनर्थः=अयुक्तार्थः, भोगः=आसक्तिः, यस्य सः तेन,
विघातदृष्टिना—विघातः = विनाशः, दृष्टिः = चक्षुः, यस्य सः तेन, प्रमाददंष्ट्रेण--
प्रमादः=अनवधानता, दंष्ट्राः = दन्ताः, यस्य सः तेन, तमोविषाग्निना—तमः = अन्ध-
कारः, एव विषाग्निः=गरलानलः, यस्य तेन, मन्मथाहिना—मन्मथः=मदनः, एव अहिः
=सर्पस्तेन, हीति निश्चयेन, अहम्=नन्दः, हृदि=चेतसि, दष्टः=दंशितः, महाभिषक्=
महाचिकित्सक ! अगदम्=निर्विषम्, विधत्स्व =कुरु । रूपकालङ्कारोऽत्र ॥ ५५ ॥
हिन्दी—अनर्थरूपी फणवाले, कामरूपी सर्प से विनाश ही जिनकी आंखें हैं, प्रमाद
जिनका दंश है, अन्धकार ही विषरूपी अग्नि है, ऐसा मैं हृदय में दंशित हुआ हूँ । अतः
हे महाचिकित्सक ! मेरे लिए उस विषनाशक औषधि का प्रयोग करें । ५५ ॥
अनेन दष्टो मदनाहिनाऽहिना
न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः ।
मुमोह बोध्योऽर्हंचलात्मनो मनो
बभूव धीमांश्च स शान्तनुस्तनुः ॥ ५६ ॥
अन्वयः—अनेन अहिना मदनाहिना दष्टः अनवस्थितः कश्चित् आत्मनि न स्थितः,
हि अचलात्मनः बोध्योः मनः मुमोह सः श्रीमान् शन्तनुः च तनुः बभूव ॥ ५६ ॥
व्याख्या—अनेन =एतेन, अहिना =खलेन, मदनाहिना = मन्मथोरगेण, दष्टः=
दंशितः, अनवस्थितः=अव्यवस्थितः, कश्चित् = कोऽपि, आत्मनि = स्वस्मिन्, न=
नहि, स्थितः=विद्यमानो भवति, हीति निश्चयेन, अचलात्मनः=स्थिरचेतसः, बोध्योः=

२१२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
एतदाख्यस्य, मनः==चेतः, मुमोह=ममत्वं गतः, सः=असौ, श्रीमान्=मान्यः,
शन्तनुः=एतदाख्यनृपः, तनुः=क्षीणः, बभूव=अभवत् । अत्रोपात्तबिम्बाविशिष्ट-
विषयधर्मिकाहार्यारोपनिश्चयविषयीभूतमुपमानाभेदतादात्म्यान्यतरं रूपकमस्ति ।
यमकस्यापिच्छटा दर्शनीयैव ॥ ५६ ॥
हिन्दी—इस काम रूपी सर्प से दंशित कोई अपने विषय में स्थिर नहीं रहा,
स्थिरबोद्ध्यु का मन मोह में पड़ गया और वह बुद्धिमान् शन्तनु शरीर से क्षीण मन
वाला हो गया ॥ ५६ ॥
स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये श्रये
यथा न यामीह वसन् दिशं दिशम् ।
यथा च लब्ध्वा व्यसनक्षयं क्षयं
व्रजामि तन्मे कुरु शंसतः सतः ॥ ५७ ॥
अन्वयः—विशिष्टे संश्रये त्वयि श्रये स्थिते यथा इह वसन् दिशं दिशं न यामि
यथा च व्यसनक्षयं लब्ध्वा क्षयं व्रजामि शंसतः सतः मे तत् कुरु ॥ ५७ ॥
व्याख्या—विशिष्टे=असामान्ये, संश्रये=शरणे, त्वयि=भवति, श्रये=आश्रये,
स्थिते=विद्यमाने, यथा=येन प्रकारेण, इह=दिव्यलोके, वसन्=निवसन्, दिशं-
दिशं=प्रतिदिशं, न=नहि, यामि=गच्छामि, यथा=येन प्रकारेण, च=पुनः, व्यसन-
क्षयम्—व्यसनस्य=कष्टस्य, क्षयम्=विनाशम्, लब्ध्वा=प्राप्य, क्षयम्=स्थानम्,
व्रजामि=गच्छामि ( 'व्यसनक्षयं लब्ध्वा क्षयं व्रजामि' इत्यस्य पदस्यायमप्यर्थो
भवितुं शक्यते यज्जन्म-मृत्युरूपकष्टस्य क्षयं कृत्वा निर्विपत्तिस्थानमाप्स्यामि, अर्थात्
मोक्षं प्राप्तुं शक्नोमि । ), शंसतः सतः==कथयतः, मे=मम नन्दस्य, तत्कुरु=तथा
विधेहि ॥ ५७ ॥
हिन्दी—आप एक उत्कृष्ट आधार हैं। मैं आपकी शरण में हूँ। कृपया आप ऐसा
करें, जिससे मैं यहाँ रहकर विनष्ट हो जाऊँ, जिससे इस विपत्ति का नाश कर घर
लौट जाऊँ ( या—प्रत्येक जन्म में मैं भटकता न फिरूँ, मुक्ति प्राप्त कर लूँ ) ॥५७॥
ततो जिघांसुहृदि तस्य तत्तमस्तमोनुदो नक्तमिवोत्थितं तमः ।
महर्षिचन्द्रो जगतस्तमोनुदस्तमःप्रहीणो निजगाद गौतमः ॥ ५८ ॥
अन्वयः—ततः नक्तम् उत्थितं तमः तमोनुदः इव हृदि तस्य तत्तमः जिघांसुः
महर्षिचन्द्रः जगतः तमोनुदः तमःप्रहीणः गौतमः निजगाद ॥ ५८ ॥
व्याख्या—ततः=तत्पश्चात्, नक्तम्=निशायाम्, उत्थितम्=समुत्पन्नम्, तमः=
अन्धकारम्, तमोनुदः—तमः नुदतीति तमोनुदः=निशाकरः, इव=यथा, हृदि=
हृदये स्थितम्, तस्य=नृपनन्दस्य, तत्तमः=तदन्धकारम्, जिघांसुः=हन्तुमिच्छुः, महर्षि-
चन्द्रः=मुनिसुधाकरः, जगतः=मर्त्यलोकस्य, तमोनुदः=तिमिर-हन्ता, तमःप्रहीणः—
तमसा=अन्धकारेण, प्रहीणः=हीनः, गौतमः=भगवान् बुद्धः, निजगाद=प्रोवाच ।५८।

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २१३
हिन्दी-तब रात में उठे हुए अन्धकार के विनाशक चन्द्रमा की तरह नन्द के
हृदय में स्थित अज्ञान रूपी अन्धकार को विनष्ट करने की इच्छा वाले, संसार के
अज्ञान-नाशक, अज्ञान-शून्य महर्षि गौतम ने कहा ॥ ५८ ॥
धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निगृह्य तावच्छ्रुतचेतसी शृणु ।
इमा यदि प्रार्थयसे त्वमङ्गना विधत्स्व शुल्कार्थमिहोत्तमं तपः ॥ ५९ ॥
अन्वयः--तावत् धृतिं परिष्वज्य विक्रियां विधूय श्रुतचेतसी निगृह्य शृणु, यदि
त्वम् इमाः अङ्गनाः प्रार्थयसे शुल्कार्थम् इह उत्तमं तपः विधत्स्व ॥ ५९ ॥
व्याख्या-तावदित्यवधारणे, धृतिम् = धैर्यम्, परिष्वज्य = आश्लिष्य, विक्रियाम्
= विकृतिम्, विधूय = परित्यज्य, श्रुतचेतसी = श्रवणमनसी, निगृह्य = नियन्त्रणं
कृत्वा, शृणु = श्रूयताम्, यदि = चेत्, त्वम् = नन्दः, इमाः = पुरोवर्तिन्यः, अङ्गनाः =
स्त्रियः, प्रार्थयसे = अभीप्ससि, शुल्कार्थम् = प्रतिमूल्याय, इह = अत्रैव, उत्तमम् =
= उत्कृष्टम्, तपः = तपस्याम्, विधत्स्व = कुरु ॥ ५९ ॥
हिन्दी-धीरज के साथ मन के विकार को दूर करो, कान खोलकर मन को
नियन्त्रित कर सुनो-यदि तुम इन स्त्रियों की इच्छा करते हो तो इनकी कीमत चुकाने
के लिए यही पर उत्तम तप करो ॥ ५९ ॥
इमा हि शक्या न बलान्न सेवया न सम्प्रदानेन न रूपवत्तया ।
इमा ह्रियन्ते खलु धर्मचर्यया स चेत्प्रहर्षश्चर धर्ममादृतः ॥ ६० ॥
अन्वयः - इमाः हि न बलात् न सेवया न सम्प्रदानेन न रूपवत्तया शक्याः खलु,
इमाः धर्मचर्यया ह्रियन्ते स चेत् प्रहर्षः आदृतः धर्मं चर ॥ ६० ॥
व्याख्या- इमाः = एताः, हीति निश्चयेन, न = नहि, बलात् = बलपूर्वकात्, न
= नहि, सेवया = आश्रयेण, न = नहि, सम्प्रदानेन = वितरणेन, न = नहि रूपवत्तया
= रूपसौन्दर्येण, शक्याः = अवाप्तुं योग्याः, खलु = निश्चयेन, इमाः = स्त्रियः, धर्म-
चर्यया = धर्मकृत्यानुष्ठानेन, ह्रियन्ते = वशीभूयन्ते, स चेत् = एवं चेत्, प्रहर्षः = प्रसन्नः,
आदृतः = समादरेण, धर्मम् = धर्मानुष्ठानम्, चर = कुरु ॥ ६० ॥
हिन्दी - ये अप्सराएँ शक्ति, सौन्दर्य, सेवा या कुछ देकर नहीं पाई जा सकती
हैं। केवल धर्माचरण से ही इन्हें प्राप्त किया जा सकता है। तो फिर, यदि इन्हें
पाने की तुम्हारी इच्छा हो तो प्रसन्नतापूर्वक सादर तप करो ॥ ६० ॥
इहाधिवासो दिवि दैवतैः समं वनानि रम्याण्यजराश्च योषितः ।
इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणो न दत्तमन्येन न चाप्यहेतुतः ॥ ६१ ॥
अन्वयः - इह दिवि दैवतैः समम्, अधिवासः रम्याणि वनानि अजराश्च योषितः
स्वस्य शुभस्य कर्मणः फलम्, इदं न अन्येन दत्तं न चापि अहेतुतः ॥ ६१ ॥
व्याख्या- इह = अस्मिन्, दिवि = देवलोके, दैवतैः = सुरैः, समम् = सह, अधि-
वासः = निवासः, रम्याणि = रमणीयानि, वनानि = अरण्यानि, अजराश्च = निर्जराश्च,
योषितः = प्रमदाः, स्वस्य = स्वकीयस्य, शुभस्य = लाभप्रदस्य, कर्मणः = कार्यस्य,

२१४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
फलम् = परिणामः, न = नहि, अन्येन = अपरेण, दत्तम् = समर्पितम्, न चापि,
अहेतुतः = कारणरहितः प्राप्यते ॥ ६१ ॥
हिन्दी—यहाँ स्वर्ग में देवताओं के साथ निवास, सुन्दर उपवन, वृद्धावस्था रहित
प्रमदाएँ—ये सब अपने ही किये शुभकर्म के फल हैं। इन्हें न तो कोई दूसरा देखत है
और न अकारण ही मिलते हैं ॥ ६१ ॥
क्षितौ मनुष्यो धनुरादिभिः श्रमैः स्त्रियः कदाचिद्धि लभेत वा न वा ।
असंशयं यत्त्विह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मणः ॥६२॥
अन्वयः—मनुष्यः क्षितौ धनुरादिभिः श्रमैः कदाचित् स्त्रियः लभेत वा न वा तु
असंशयं यत् इह धर्मचर्यया-पुण्यकर्मणः दिवि एताः भवेयुः ॥ ६२ ॥
व्याख्या—मनुष्यः = लोकः, क्षितौ = धरण्याम्, धनुरादिभिः = आयुधैः, श्रमैः =
आयासैः, कदाचित् = कथञ्चित्, स्त्रियः = नार्यः, लभेत = आप्नुयात्, वा न वा = किं वा
न प्राप्नुयात्, तु = परञ्च, असंशयम् = असन्दिग्धम्, यत्, इह = संसारे, धर्मचर्यया =
धर्मानुष्ठानेन, पुण्यकर्मणः = धार्मिकः, दिवि = देवलोके, एताः = इमाः, भवेयुः =
स्युरिति ॥ ६२ ॥
हिन्दी—धरती पर आदमी हथियारों के बल पर सायास कदाचित् औरतों को
प्राप्त कर सकता है या नहीं भी प्राप्त कर सकता है, किन्तु इतना तो निश्चित है कि
धरती पर धर्माचरण करनेवालों को स्वर्ग में ये अप्सराएँ अवश्य ही मिलती हैं ॥६२॥
तदप्रमत्तो नियमे समुद्यतो रमस्व यद्यप्सरसोऽभिलिप्ससे ।
अहं च तेऽत्र प्रतिभूः स्थिरे व्रते यथा त्वमाभिनियतं समेष्यसि ॥ ६३ ॥
अन्वयः—यदि अप्सरसः अभिलिप्ससे तत् अप्रमत्तः समुद्यतः नियमे रमस्व, अत्र
च अहं ते प्रतिभूः यथा व्रते स्थिरे त्वम् आभिनियतं समेष्यसि ॥ ६३ ॥
व्याख्या—यदि = चेत्, अप्सरसः = देवाङ्गनाः, अभिलिप्ससे = अभिलषसि, तत्
= तदा, अप्रमत्तः = निरलसः, समुद्यतः = सयत्नः, नियमे = धर्मानुष्ठाने, रमस्व =
विचरणं कुरु, अत्र = अस्मिन् कर्मणि, ते = तव, च = पुनः, अहम् = बुद्धः, प्रतिभूः =
प्रतिज्ञाबद्धः, यथा = येन, व्रते = नियमे, स्थिरे = अवस्थिते सति, त्वम् = ममानुजः,
आभिनियतम् = अभीप्सितम्, समेष्यसि = लप्स्यसे ॥ ६३ ॥
हिन्दी—यदि तुम इन अप्सराओं को पाना चाहते हो, तो आलस्य छोड़कर
प्रयत्नपूर्वक व्रत का पालन करो। इस विषय में मैं तुम्हें विश्वास दिलाता हूँ कि
तुम्हारा व्रत स्थिर होने पर निश्चय ही तुम्हें तुम्हारी अभिलषित वस्तु तुम्हें मिल
जायेगी ॥ ६३ ॥
अतःपरं परममिति व्यवस्थितः परां धृतिं परममुनौ चकार सः ।
ततो मुनिः पवन इवाम्बरात् पतन् प्रगृह्य तं पुनरगमन्महीतलम् ॥ ६४ ॥
सौन्दरानन्दे महाकाव्ये स्वर्गदर्शनो नाम दशमः सर्गः ॥ १० ॥

स्वर्ग-दर्शनः ] दशमः सर्गः २१५
अन्वयः—अतःपरं परमम् इति व्यवस्थितः सः परममुनौ परां धृतिं चकार,
ततः मुनिः तं प्रगृह्य अम्बरात् पवन इव पुनः महीतलम् अगमत् ॥ ६४ ॥
व्याख्या—अतःपरम् = तत्पश्चात्, परमम् = उत्तमम्, इति = इत्थम्, व्यवस्थितः
= स्थिरीकृतः, सः = असौ, परममुनौ—परमश्चासौ मुनिः, तस्मिन् = महर्षिश्रेष्ठे,
पराम् = श्रेष्ठांम्, धृतिम् = धैर्यम्, चकार = कृतवान्, ततः = तत्पश्चात्, मुनिः = तथा-
गतः, तम् = नृपनन्दम्, प्रगृह्य = नीत्वा, अम्बरात् = गगनात्, पवनः = वायुः, इव =
यथा, पुनः = भूयः, महीतलम् = पृथिव्याम्, अगमत् = अगच्छत् ॥ ६४ ॥
हिन्दी—इसके बाद 'ठीक है' ऐसा निश्चय कर नन्द ने उस महामुनि पर पूरा
भरोसा किया। इसके बाद मुनि ने उन्हें लेकर हवा की तरह आकाश से धरती पर
उतर आये ॥ ६४ ॥
॥ सौन्दरानन्द महाकाव्य में 'स्वर्ग-दर्शन' नामक दशमसर्ग समाप्त ॥ १० ॥

एकादशः सर्गः
स्वर्गापवादः
पुण्यकर्मफलभोग हेतु ही देवलोक में आते हैं।
पुण्य क्षीण होते ही प्राणी पृथ्वी पर आ जाते हैं ॥
ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः ।
बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः ॥ १ ॥
अन्वयः—ततः नन्दः नन्दनचारिणीः ताः योषितः दृष्ट्वा दुर्दमं चपलं मनः
नियमस्तम्भे बबन्ध ॥ १ ॥
व्याख्या—ततः = तदनन्तरम्, नन्दः = बुद्धानुजः, नन्दनचारिणीः = नन्दने =
देवेन्द्रोपवने, चरन्तीति = भ्रमन्तीति, विचरणं कुर्वन्तीति, ताः = पूर्वोक्ताः, योषितः =
अप्सरसः, दृष्ट्वा = अवलोक्य, दुर्दमम्—दुःखेन = कष्टेन, दम्यते = दमनं क्रियते इति
दुर्दमम् = दुर्दान्तम्, चपलम् = चञ्चलम्, मनः = चेतः, नियमस्तम्भे = व्रतबन्धने,
बबन्ध = अवरुरोध ॥ १ ॥
हिन्दी—इसके बाद नन्द ने इन्द्र के क्रीड़ावन में घूमनेवाली उन अप्सराओं को
देखकर अपने चंचल एवं दुर्दान्त मन को तप में लीन किया ॥ १ ॥
सोऽनिष्टनैष्क्रम्यरसो म्लानतामरसोपमः ।
चचार विरसो धर्मं निवेश्याप्सरसो हृदि ॥ २ ॥
अन्वयः—सः अनिष्टनैष्क्रम्यरसः म्लानतामरसोपमः विरसः अप्सरसः हृदि
निवेश्य धर्मं चचार ॥ २ ॥
व्याख्या—सः = असौ, अनिष्टनैष्क्रम्यरसः—अनिष्ट = अनपेक्षितः, निष्क्रम्य-
स्य = बहिर्गमनस्य, रसस्य यः सः = अनीप्सितवैराग्यरसः, म्लानतामरसोपमः—
म्लानः = मलिनः, तामरसः = रक्तोत्पलम्, उपमा = तुलना, यस्य सः, विरसः—
विगतः = विनष्टः, रसः = सारः, यस्य सः, अप्सरसः = दिव्याङ्गनाः, हृदि = चित्ते,
निवेश्य = स्थाप्य, धर्मम् = पुण्याचरणम्, चचार = आरभत् ॥ २ ॥
हिन्दी—उसे वैराग्य अच्छा नहीं लगा, वह कुम्हलाये हुए कमल की तरह विरस
हो गया, किन्तु अप्सराओं को हृदय में रखकर धर्माचरण में लग गया ॥ २ ॥
तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः ।
इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥ ३ ॥
अन्वयः—तथा लोलेन्द्रियः दयितेन्द्रियगोचरः भूत्वा इन्द्रियार्थवशात् एव
नियतेन्द्रियः बभूव ॥ ३ ॥

स्वर्गापवादः ] एकादशः सर्गः २१७
व्याख्या—तथा=तेनैव प्रकारेण, लोलेन्द्रियः—लोलानि = चपलानि, इन्द्रियाणि =
करणानि, यस्य सः, दयितेन्द्रियगोचरः—दयिताम् प्रति = कामिनीम्प्रति, आसक्तानि
सन्ति, इन्द्रियाणि = करणानि, यस्य सः, गोचरः भूत्वा, इन्द्रियार्थवशात् = करणार्थ-
वशेन, एव नियतेन्द्रियः = संयतेन्द्रियः, बभूव = अभवत् ॥ ३ ॥
हिन्दी—इस प्रकार चपलेन्द्रिय तथा कामासक्त होकर भी इन्द्रियों के लिए ही
उसने इन्द्रियों का नियन्त्रण किया ॥ ३ ॥
कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः ।
परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्यं चचार सः ॥ ४ ॥
अन्वयः—कामचर्यासु कुशलः भिक्षुचर्यासु विक्लवः सः परमाचार्यविष्टब्धः
ब्रह्मचर्यं चचार ॥ ४ ॥
व्याख्या—कामचर्यासु = विषयोपभोगेषु, कुशलः = प्रवीणः, भिक्षुचर्यासु = परि-
व्राजकव्रतपालनेषु, विक्लवः = विरक्तः, सः=नृपनन्दः, परमाचार्यविष्टब्धः—परम-
श्चासौ आचार्यः परमाचार्यः = उत्कृष्टगुरुः, तस्य विष्टब्धः = आश्रितः, ब्रह्मचर्यम् =
अष्टाङ्गमैथुनप्रतिषेधव्रतम्, चचार = आचरितवान् ॥ ४ ॥
हिन्दी—नृपनन्द कामोपभोग में प्रवीण तथा परिव्राजक-व्रतपालन में विरक्त था,
किन्तु श्रेष्ठ गुरु के सान्निध्य में उसने ब्रह्मचर्य व्रत का पालन किया ॥ ४ ॥
संवृतेन च शान्तेन तीव्रेण मदनेन च ।
जलाग्नेरिव संसर्गाच्छशाम च शुशोष च ॥ ५ ॥
अन्वयः—संवृतेन शान्तेन च तीव्रेण मदनेन च जलाग्नेः संसर्गात् इव शशाम च
शुशोष च ॥ ५ ॥
व्याख्या—संवृतेन = संयमनेन, शान्तेन = शमितेन, च = पुनः, तीव्रेण = अति-
शयेन, मदनेन = कामेन, च = पुनः, जलाग्नेः = जल-ज्वलनस्य, संसर्गात् = सम्पर्कात्,
इव = सदृशः, शशाम = शमितोऽभवत्, च = पुनः, शुशोष = शुष्को बभूव ॥ ५ ॥
हिन्दी—जल के संस्पर्श की तरह शान्ति और संयम से उसे जहाँ शान्ति मिलती
थी, वहीं आग के स्पर्श की तरह तीव्र वासना से वह झुलस रहा था ॥ ५ ॥
स्वभावदर्शनीयोऽपि वैरूप्यमगमत् परम् ।
चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च ॥ ६ ॥
अन्वयः—स्वभावदर्शनीयः अपि अप्सरसां चिन्तया चैव आयतेन नियमेन च
परं वैरूप्यम् अगमत् ॥ ६ ॥
व्याख्या—स्वभावदर्शनीयः=निसर्गतो मनोहरोऽपि, अप्सरसाम्—अद्द्भ्यः सरन्ति=
उदगच्छन्ति ( अप् + सृ + असुन्, तु० रा० 'अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः ।
उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवत्' ॥ )=स्वर्वेश्यानाम्, चिन्तया चैव = उद्वेगेन चैव,

२१८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
आयतेन = विस्तृतेन, नियमेन = नियोगेन, च = पुनः, परम् = अत्यधिकम्, वैरूप्यम्—
विरूपस्य भावः वैरूप्यम् = कुदर्शनम्, अगमत् = अगच्छत् ॥ ६ ॥
हिन्दी—स्वभाव से मनोहर होने के बावजूद अप्सराओं की चिन्ता एवं नियम ने
उसे अत्यधिक कुदर्शन बना डाला ॥ ६ ॥
प्रस्तावेष्वपि भार्यायां प्रियभार्यस्तथापि सः ।
वीतराग इवातस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे ॥ ७ ॥
अन्वयः—सः प्रियभार्यः तथाऽपि भार्यायां प्रस्तावेषु अपि वीतराग इव आतस्थौ,
न जहर्ष न चुक्षुभे ॥ ७ ॥
व्याख्या—सः=नन्दः, प्रियभार्यः—प्रिया = प्रेमवती, भार्या = पत्नी, यस्य सः,
तथापि = तदपि, भार्यायाम् = कान्तायाम्, प्रस्तावेष्वपि = विषयेष्वपि, वीतराग इव =
अनासक्तवत्, आतस्थौ = आतिष्ठत्, न जहर्ष = न प्रसन्नोऽभवत्, न चुक्षुभे = न तु
क्षुब्धोऽभवत् ॥ ७ ॥
हिन्दी—यद्यपि वह अपनी पत्नी को उतना अधिक चाहता था, फिर भी उसके
विषय में अब वह अनासक्त की तरह स्थिर रहता था, उसकी चर्चा में न तो उसे
हर्ष होता था और न क्षोभ ही ॥ ७ ॥
तं व्यवस्थितमाज्ञाय भार्यारागात् पराङ्मुखम् ।
अभिगम्याब्रवीन्नन्दमानन्दः प्रणयादिदम् ॥ ८ ॥
अन्वयः—नन्दं भार्यानुरागात् आनन्दः पराङ्मुखं व्यवस्थितम् आज्ञाय तम्
अभिगम्य प्रणयात् इदम् अब्रवीत् ॥ ८ ॥
व्याख्या—नन्दम् = नृपनन्दम्, भार्यानुरागात् = कान्ताप्रेम्णः, आनन्दः = एतदाख्यः
प्रधानभिक्षुः, पराङ्मुखम् = विरक्तम्, व्यवस्थितम् = स्थिरम्, आज्ञाय = परिज्ञाय,
तम् = नन्दम्, अभिगम्य = समीपं गत्वा, प्रणयात् = स्नेहात्, इदम् = एतत्, अब्रवीत् =
अकथयत् ॥ ८ ॥
हिन्दी—नन्द को भार्या के प्रति विमुख एवं व्यवस्थित समझकर आनन्द ने उसके
पास जाकर स्नेहपूर्वक कहा ॥ ८ ॥
अहो सदृशमारब्धं श्रुतस्याभिजनस्य च ।
निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः ॥ ९ ॥
अन्वयः—अहो ! निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थः यदि च नियमे संस्थितः श्रुतस्य अभिजन-
स्य च सदृशम् आरब्धम् ॥ ९ ॥
व्याख्या—अहो !=इति विस्मयें, निगृहीतेन्द्रियः =नियन्त्रितकरणः, स्वस्थः = सुस्थः,
यदि = चेत्, च =पुनः, नियमे = संयमे, संस्थितः = सन्निविष्टः, श्रुतस्य = शास्त्रस्य,
अभिजनस्य = वंशस्य, च =पुनः, सदृशम् = तुल्यम्, आरब्धम् = प्रारम्भः कृतः ॥९॥