सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२०४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—विस्मयफुल्लदृष्टिः—विस्मयेन = आश्चर्येण, फुल्लाः = विकसिताः,
दृष्टिः = लोचनम्, यस्य सः, नन्दः = गौतमानुजः, तत = पूर्वोक्तम्, च = पुनः, ऐन्द्रम्—
इन्द्रस्य इदम् ऐन्द्रम् = शचीपतिसम्बन्धि, वनम् = अरण्यम् समन्ततः = परितः,
ददर्श = अपश्यत्, हर्षान्विताश्च = आनन्दिताश्च, अप्सरसः = देवाङ्गनाश्च, सगर्वम्—
गर्वेण = दर्पेण, सह = युक्तः, अन्योन्यम् = परस्परम्, अवेक्षमाणा = अवलोकयन्तः,
परीयुः = सर्वतः आययुः ॥ ३५ ॥
हिन्दी—विस्मय-विस्फारित आँखों से नन्द ने इन्द्रवन को हर ओर से देखा
और देवाङ्गनाएँ खुश होकर गर्व युक्त होकर एक-दूसरे को देखते हुए उसके चारो ओर
आ गयीं ॥ ३५ ॥
सदा युवतयो मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः ।
दिव्याश्च निर्दोषपरिग्रहाश्च तपःफलस्याश्रयणं सुराणाम् ॥ ३६ ॥
अन्वयः—सदा युवतयः मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः दिव्याः
निर्दोषपरिग्रहाश्च सुराणां तपःफलस्य आश्रयणं चेति ॥ ३६ ॥
व्याख्या—सदा = अनवरतम्, युवतयः = तरुण्यः, मदनैककार्याः—मदन एव =
कामक्रीडा एव, यस्याः एकमात्रम् = केवलम्, कार्यम् = कृत्यम्, अस्ति ताः, साधारणाः =
सामान्याः, पुण्यकृताम् = सुकृतभाजाम्, विहाराः = उपभोग्याः, दिव्याः = स्वर्गीयाः,
निर्दोषपरिग्रहाश्च—निर्दोषः = दोषरहितः, परिग्रहः = अङ्गीकारः, यासां ताः, सुराणाम्
= अमराणाम्, तपःफलस्य—तपसः = वैराग्यस्य, फलस्य = परिणामस्य, आश्रयणम्
= निधानञ्च सन्तीति भावः ॥ ३६ ॥
हिन्दी—वे सदा तरुणी ही रहती हैं, काम-क्रीड़ा ही उनका एक मात्र काम है,
सामान्यतः वे पुण्यकर्मियों के लिए उपभोग्य हैं, वे अलौकिक हैं, उन्हें स्वीकार करने
में कोई दोष नहीं है, तपस्या के फलस्वरूप देवता उन्हें प्राप्त करते हैं ॥ ३६ ॥
तासां जगुर्धीरमुदात्तमन्याः पद्मानि काश्चिल्ललितं बभञ्जुः ।
अन्योन्यहर्षान्निनृतुस्तथान्याश्चित्राङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः ॥ ३७ ॥
अन्वयः—तासां काश्चित् ललितं पद्मानि बभञ्जुः, अन्याः धीरम् उदात्तं जगुः,
तथा अन्याः चित्राङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः अन्योन्यहर्षात् ननृतुः ॥ ३७ ॥
व्याख्या—तासाम् = पूर्वोक्तानां देवाङ्गनानाम्, काश्चित् = काऽप्यप्सरसः, ललितम्
= मनोहरम्, पद्मानि = सरसिजानि, बभञ्जुः = अचिन्नवन्, अन्याः = अपराः, धीरम् =
गभीरम्, उदात्तम् = उदात्तस्वरयुक्तम्, जगुः = गीतमगायन्, तथा = तेनैव प्रकारेण,
अन्याः = काश्चिदप्सरसः, चित्राङ्गहाराः = चित्रविचित्रहावभावयुक्ताः, स्तनभिन्नहाराः—
स्तनाभ्याम् = कठोरकुचाभ्यां, घर्षणेन भिन्नाः = भग्नाः, हाराः = मालाः, यासां
ताः, अन्योन्यहर्षात् = पारस्परिकप्रमोदात्, ननृतुः = अनृत्यन् । अत्र स्तनकाठिन्यध्व-
नेनालङ्कारः ध्वनिरस्ति ॥ ३७ ॥