सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२०० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—च = अपि च, निष्कम्पतलाः—निर्गतः = निष्क्रान्तः, कम्पः = वेपनम्,
यस्य सः निष्कम्पः, निष्कम्पानि = स्थिराणि, तलानि = मूलानि, यासां ताः, नलिन्यः =
पद्मिन्यः, वैदूर्यनालाानि = वैदूर्यमणिस्तम्भानि, वज्राङ्कुरकेसराणि—वज्रस्य = हीरकस्य,
अङ्कुराः = प्ररोहाः, केसराश्च = कुङ्कुमानिव, येषां तानि, स्पर्शक्षमाणि = स्पृश्यानि,
उत्तमगन्धवन्ति—उत्तमाः = श्रेष्ठाः, गन्धाः = सौरभाणि, सन्ति येषु तानि, काञ्चनानि
= कनकानि, पद्मानि = कमलानि, रोहन्ति = प्रादुर्भवन्ति ॥ २४ ॥
हिन्दी—और जहाँ शान्त सरोवर, वैदूर्यनालवाले, हीरे के अंकुर और केसर वाले
तथा स्पर्श करने योग्य उत्कृष्ट सुगन्धवाले, सोने के कमल उत्पन्न करते हैं ॥ २४ ॥
यत्रायतंाश्चैव ततांश्च तांस्तान् वाद्यस्य हेतून् सुषिरान् घनांश्च ।
फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्रा क्रीडासहायास्त्रिदशालयानाम् ॥२५॥
अन्वयः—यत्र त्रिदशालयानाम् क्रीडासहायाः मणिहेमचित्राः वृक्षाः वाद्यस्य तान्
तान् हेतून् आयतान् ततान् चैव सुषिरान् च घनान् च फलन्ति ॥ २५ ॥
व्याख्या—यत्र = वने, त्रिदशालयानाम्—तिसृणां दशानाम् आलयाः त्रिदशालया-
नाम् = सुराणाम्, क्रीडासहायाः = लीलासहयोगिनः, मणिहेमचित्राः—मणिभिः = रत्नैः,
हेमैः = कनकैश्च, चित्राः = विचित्राः, मणिहेमचित्राः = कनकमणिखचिताः, वृक्षाः =
पादपाः, वाद्यस्य = वीणादियन्त्रस्य, तान्-तान् = अनेकान्, हेतून् = उपकरणान्, आय-
तान् = विस्तृतान्, ततान् = तन्त्रीयुक्तान् वीणादीन्, च = पुनः, एव, सुषिरान् = वंशी-
प्रभृतितूर्यदीन्, च = पुनः, घनान् च = कांस्यनिर्मितवाद्यविशेषांश्च, फलन्ति =
उत्पादयन्ति ॥ २५ ॥
हिन्दी—जहाँ देवताओं की लीला में सहायक मणिकांचन रेखाङ्कित पेड़ वाद्य
उपकरणादि, वीणा, बांसुरी, झांझ, मंजीरे आदि फल के रूप में देते हैं ॥ २५ ॥
मन्दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्पानतान् कोकनदांश्च वृक्षान् ।
आक्रम्य माहात्म्यगुणैर्विराजन् राजायते यत्र स पारिजातः ॥ २६ ॥
अन्वयः—यत्र मन्दारवृक्षान् च कुशेशयान् च पुष्पानतान् च कोकनदान् वृक्षान् च
माहात्म्यगुणैः आक्रम्य विराजन् सः पारिजातः राजायते ॥ २६ ॥
व्याख्या—यत्र = वने, मन्दारवृक्षान् = स्वर्गवृक्षविशेषान्, च = पुनः, कुशेशयान् =
सरसिजानि, च = पुनः, पुष्पानतान् = कुसुमावनतान्, कोकनदान् = नीलकमलानि,
वृक्षान् = पुमान्, माहात्म्यगुणैः = उत्तमगुणयुक्तैः, आक्रम्य = विजित्य, विराजन् =
शोभमानः, सः = तत्र स्थितः, पारिजातः = कल्पतरुः, राजायते—राजानमिवाचरति
राजायते = नृपवत् शोभते । अस्मिन् श्लोके लुप्तोपमाऽलङ्कारः ॥ २६ ॥
हिन्दी—और जहाँ मन्दार के पेड़ और कमल के फूलों से लदे नीलकमल के पेड़ों
को अपने माहात्म्य और गुणों से जीत कर वह पारिजात राजा की तरह विराजित है।
कृष्टे तपःशीलहलैरुस्रैस्त्रिविष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः ।
एवंविधा यत्र सदानुवृत्ता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः ॥ २७ ॥