सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

२०६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = असौ, तासाम् = दिव्याङ्गनाम्, दिव्यम् =
अपार्थिवम्, वपुः = स्वरूपम्, ललिताः = मनोहारिणीः, चेष्टाश्च = कायिकव्यापाराश्च,
कौतूहलावजितया = आश्चर्यपूर्णया, दृष्ट्या = चक्षुषा, मनसा = चेतसा, च = पुनः,
संश्लेषतर्षात् = संश्लेषस्य = आलिङ्गनस्य, तर्षः = अभिलाषः, तस्मात्, इव = यथा,
जातरागः = समुत्पन्नासक्तिः, जहार = अपहृतः ॥ ४० ॥
हिन्दी—इसके बाद वह अपने मन और आश्चर्यचकित दृष्टि से उन अप्सराओं
के अलौकिक रूप और आकर्षक चेष्टाओं का अनुसरण करने लगा, मानो उनके
आलिङ्गन की इच्छा से प्रीतियुक्त हो गया हो ॥ ४० ॥
स जाततर्षोऽप्सरसः पिपासुस्तत्प्राप्तयेऽधिष्ठितविकलवार्तः।
लोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेह्रीयमाणो न धृतिं चकार ॥ ४१ ॥
अन्वयः—जाततर्षः अप्सरसः पिपासुः तत्प्राप्तये अधिष्ठितविकलवार्तः सः लोलेन्द्रि-
याश्वेन मनोरथेन जेह्रीयमाणः धृतिं न चकार ॥ ४१ ॥
व्याख्या—जाततर्षः—जातः = समुत्पन्नः, तर्षः = तृष्णा, यस्य सः, अप्सरसः =
स्वर्गवेश्याः, तत्प्राप्तये = तदुपलब्धये, अधिष्ठितविकलवार्तः—अधिष्ठितः = अवेक्षितः,
विक्लवः = त्रस्तः, तेन आर्त्तः = पीडितः, सः = नन्दः, लोलेन्द्रियाश्वेन—लोलाः =
चपलाः, इन्द्रियाः = करणानि, त एव अश्वाः = घोटकाः, यस्य तेन, मनोरथेन =
अभिलषितेन, जेह्रीयमाणः = अपहृतः सन्, धृतिम् = धैर्यम्, न = नहि, चकार =
कृतवान् । अस्मिन् श्लोके 'लोलिन्द्रियाश्वेन' इत्यत्र रूपकालङ्कारः ॥ ४१ ॥
हिन्दी—चाह उत्पन्न हो जाने पर अप्सराओं को भोगने की इच्छावाला वह नन्द
उन्हें पाने के लिए व्याकुल होकर अतिपीड़ित हुआ। चंचल इन्द्रियरूपी घोड़ेवाले
मनोरथ से अपहृत होकर उसने धीरज खो दिया ॥ ४१ ॥
यथा मनुष्यो मलिनं हि वासः क्षारेण भूयो मलिनीकरोति ।
मलक्षयार्थं न मलोद्भवार्थं रजस्तथास्मै मुनिराचकर्ष ॥ ४२ ॥
अन्वयः—यथा मनुष्यः मलिनं हि वासः मलक्षयार्थं न मलोद्भवार्थं क्षारेण भूयः
मलिनीकरोति तथा मुनिः अस्मै रजः आचकर्ष ॥ ४२ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, मनुष्यः = मानवः, मलिनम् = आविलम्, हि =
इति निश्चयेन, वासः = वस्त्रम्, मलक्षयार्थम् = निर्मलार्थम्, न = नहि, मलोद्भवार्थम् =
मलोत्पादनार्थम्, क्षारेण = भस्मादिना, भूयः = पुनः, मलिनीकरोति = आविलं
करोतीति, तथा = तेनैव प्रकारेण, मुनिः = बुद्धः, अस्मै = नृपाय, रजः = धूलिम्,
आचकर्ष आकृष्टवान् । अस्मिन् श्लोके दृष्टान्तालङ्कारोऽस्ति ॥ ४२ ॥
हिन्दी—जैसे मनुष्य मैल धोने के लिए; न कि मैला करने के लिए, मैले कपड़े
को राख में लपेटकर और मैला कर देता है, उसी तरह भगवान् बुद्ध ने नन्द का
अनुराग नष्ट करने के लिए उसमें और अनुराग उत्पन्न कर दिया ॥ ४२ ॥