सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१७८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—कुरुणां च तद्वलं क्व अभवत् ये च युधि तरसौजसा ज्वलित्वा
अध्वरे समित्समिद्धाः ज्वलना इव हतासवः भस्मनि पर्यवस्थिताः ? ।। २० ।। .
व्याख्या—कुरुणाम् = कौरवाणाम्, च=पुनः, तद् = प्रचण्डम्, बलम् = पराक्रमम्,
क्व ==कुत्र, अभवत् = आसीत्, ये च = यदा कौरवाश्च, युधि =युद्धे, तरसौजसा =
बलविक्रमेण, ज्वलित्वा = भस्मीभूय, अध्वरे = यागे, समित्समिद्धाः = समित्प्रज्वलिताः,
ज्वलना = अग्निः, इव = यथा, हतासवः—हताः = मृताः, असवः = प्राणाः, येषां ते,
भस्मनि = भूत्याम्, पर्यवस्थिताः = अवस्थितोऽभवत् ॥ २० ॥
हिन्दी—कौरवों का वह बल तब कहाँ चला गया था, जो रणाङ्गण में वीरता
और पराक्रमपूर्वक प्रज्वलित होकर, याग में लकड़ियों से जलते हुए अग्नि की तरह
प्राणरहित होकर राख में बदल गये ॥ २० ॥
अतो विदित्वा बलवीर्यमानिनां वलान्वितानामवमर्दितं वलम् ।
जगज्जरामृत्युवशं विचारयन् बलेऽभिमानं न विधातुमर्हसि ॥ २१ ॥
अन्वयः—अतः बलवीर्यमानिनां बलान्वितानां बलम् अवमर्दितं विदित्वा जगद्
जरामृत्युवशं विचारयन् बले अभिमानं विधातुं न अर्हसि ॥ २१ ॥
व्याख्या—अतः = अस्मात् कारणात्, बलवीर्यमानिनाम्—बलम् = पराक्रमम्,
वीर्यम्=तेजसम्, च तयोः मानम्=अभिमानम्, येषु तेषाम्, बलान्वितानाम्=बलवताम्,
बलम् = पराक्रमम्, अवमर्दितम् = पीडितम्, विदित्वा = ज्ञात्वा, जगत् = संसारम्,
जरामृत्युवशम्=वृद्धावस्था-मृत्योश्च वशीभूतम्, विचारयन् = चिन्तयन्, बले = पराक्रमे,
अभिमानम् = दर्पम्, विधातुम् =कर्तुम्, न =नहि, अर्हसि =योग्योऽसि ॥ २१ ॥
हिन्दी—अतः बल और वर्चस्व का गर्व करने वाले बलशालियों के बल को नष्ट
हुआ जानकर और संसार को बुढ़ौती और मौत के अधीन होने का विचार करते हुए
घमंड नहीं करना चाहिए ॥ २१ ॥
बलं महद्वा यदि वा न मन्यसे कुरुष्व युद्धं सह तावदिन्द्रियैः ।
जयश्च तेऽत्रास्ति महच्च ते बलं पराजयश्चेद्वितथं च ते बलम् ॥ २२ ॥
अन्वयः—बलं महद् वा यदि वा न मन्यसे तावत् इन्द्रियैः सह युद्धं कुरुष्व, अत्र
च ते जयः ते बलं च महत् चेत् पराजयः ते बलं च वितथम् ॥ २२ ॥
व्याख्या --- बलं = सामर्थ्यम्, महत् = श्रेष्ठम्, वा = अथवा, यदि वा =किं वा,
न = नहि, मन्यसे = विचारयसि, तावत् = तर्हि, इन्द्रियैः = करणैः, सह = साकम्,
युद्धम् = समरम्, कुरुष्व = विधेहि, अत्र च = इह च, ते = तव, जयः = विजयः, ते =
तव, बलम् = पौरुषम्, च, महत् = श्रेष्ठम्, चेत् = यदि, पराजयो भवति, तर्हि, ते=तव,
बलम् = पौरुषम्, च = पुनः, वितथम् = व्यर्थमेवास्तीति ॥ २२ ॥
हिन्दी—या यदि अपनी ताकत को महान् मानते हो अथवा नहीं मानते हो तो
इसकी जांच के लिए इन्द्रियों से युद्ध करो, इसमें अगर तुम्हारी जीत होती है तो फिर

मदापवादः ] नवमः सर्गः १७९
तुम्हारा पौरुष महान् है और अगर हार होती है तो फिर तुम्हारा बल बेकार
है ॥ २२ ॥
तथा हि वीराः पुरुषा न ते मता
जयन्ति ये साश्वरथद्विपानरीन् ।
यथा मता वीरतरा मनीषिणो
जयन्ति लोलानि षडिन्द्रियाणि ये ॥ २३ ॥
अन्वयः—हि ते पुरुषाः तथा वीराः न मताः ये साश्वरथद्विपान् अरीन् जयन्ति
यथा वीरतराः मनीषिणः मताः ये लोलानि षडिन्द्रियाणि जयन्ति ॥ २३ ॥
व्याख्या—हि = यतः, ते = तव, पुरुषाः = जनाः, तथा = तावन्तः, वीराः =
पराक्रमशालिनः, न = नहि, मताः = मन्यन्ते, ये = लोकाः, साश्वरथद्विपान्—अश्वाश्च
= घोटकाश्च, रथाश्च = स्यन्दनाश्च, द्विपाश्च = गजाश्च, अश्वरथद्विपास्तैः सहितान् =
युक्तान्, अरीन् = शत्रून्, जयन्ति = विजयन्ते, यथा = येन प्रकारेण, वीरतराः =
अतिशयेन वीराः वीरतराः = श्रेष्ठतरवीराः, मनीषिणः—बुद्धिरस्ति येषु ते = साधवः,
मताः = कथिताः, ये लोलानि = चञ्चलानि, षडिन्द्रियाणि = षट्करणानि, जयन्ति =
विजयन्ते ॥ २३ ॥
हिन्दी—क्योंकि वे पुरुष उतने वीर नहीं कहे जाते, जो घोड़े-रथ और हाथियों
के सहारे युद्ध जीत लेते हैं; जितने वीर वे मनीषी कहलाते हैं, जो अपनी चपल
षडिन्द्रियों को जीत लेते हैं ॥ २३ ॥
अहं वपुष्मानिति यच्च मन्यसे विचक्षणं नैतदिदं च गृह्यताम् ।
क्व तद्वपुः सा वपुष्मती तनुर्गदस्य शाम्बस्य च सारणस्य च ॥ २४ ॥
अन्वयः—अहं वपुष्मान् इति यत् च मन्यसे एतद् विचक्षणं न इदं च गृह्यतां
गदस्य शाम्बस्य सारणस्य च तद्वपुः सा वपुष्मती तनुः क्व ॥ २४ ॥
व्याख्या—अहम् = नन्दः, वपुष्मान् = रूपवानस्मि, इति = इत्यम्, च यत् मन्यसे =
अवगच्छसि, एतद् = इदम्, विचक्षणम् = समीचीनम्, न = नास्ति, इदञ्च = एतच्च,
गृह्यताम् = बुद्ध्यताम्, गदस्य = गदाख्यनृपस्य, शाम्बस्य = एतदाख्यनृपस्य, सारणस्य =
एतन्नामकस्य, च = पुनः, तद्वपुः = तस्य शरीरम्, सा वपुष्मती = सा रूपसी, तनुः =
देहम्, क्व = कुत्रास्ति ॥ २४ ॥
हिन्दी—'मैं रूपवान् हूँ' अगर तुम्हारी मान्यता यह है तो उचित नहीं है, ऐसा
मान लो। गद, शाम्ब और सारण का वह रूप और रूपवान् शरीर कहां है ? ॥२४॥
यथा मयूरश्चलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत् स्वभावतः ।
शरीरसंस्कारगुणादृते तथा बिभर्षि रूपं यदि रूपवानसि ॥ २५ ॥
अन्वयः—यथा चलचित्रचन्द्रकः मयूरः स्वभावतः गुणवत् रूपं बिभर्ति, यदि
शरीरसंस्कारगुणात् ऋते तथा रूपं बिभर्षि रूपवान् असि ॥ २५ ॥

१८० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या - यथा = येन रूपेण, चलचित्रचन्द्रकः- चलम् = चपलम्, चित्रम् =
विचित्रम्, चन्द्रकः यस्य सः, मयूरः = शिखण्डी, स्वभावतः = निसर्गतः, गुणवत् =
गुणयुक्तम्, रूपम् = स्वरूपम्, बिभर्ति = धारयति, यदि = चेत्, शरीरसंस्कारगुणात् -
शरीरस्य = देहस्य, संस्कारस्य = परिशोधनस्य, गुणः = स्वभावः, तस्मात् ( ऋतेयोगे
पञ्चमी ), ऋते = विना, तथा = तेन प्रकारेण, रूपम् = वपुः, बिभर्षि = धारयसि,
तदा रूपवान् = वपुष्मान्, असि = भवसि ॥ २५ ॥
हिन्दी-जैसे चंचल विचित्र चन्द्रक को मयूर स्वभाव से ही गुणयुक्त रूप को
धारण करता है, उसी तरह देह का संस्कार किये बिना यदि तुम गुणयुक्त रूप को
धारण करते हो तो फिर तुम रूपवान् हो ॥ २५ ॥
यदि प्रतीपं वृणुयान्न वाससा न शौचकाले यदि संस्पृशेदपः ।
मृजाविशेषं यदि नाददीत वा वपुर्वपुष्मन् वद कीदृशं भवेत् ॥ २६ ॥
अन्वयः- यदि प्रतीपं वाससा न वृणुयात्, यदि शौचकाले अपः न संस्पृशेत् यदि
वा मृजा विशेषं न अददीत, वपुष्मन् ! वद कीदृशं वपुः भवेत् ? ॥ २६ ॥
व्याख्या-यदि = चेत्, प्रतीपम् = प्रतिकूलम्, वाससा = वस्त्रेण, न = नहि,
वृणुयात् = आच्छादयेत्, यदि = चेत्, शौचकाले = मलत्यागसमये, अपः = सलिलम्,
न = नहि, संस्पृशेत् = स्पर्शं कुर्यात्, यदि वा = अथवा, मृजा = स्वच्छता, विशेषम् =
अङ्गप्रसाधनम्, न = नहि, अददीत = कुर्यात्, वपुष्मान् = स्वरूपवान् ! वद = कथय,
कीदृशम् = कथम्, वपुः = स्वरूपम्, भवेत् = स्यादिति ॥ २६ ॥
हिन्दी-यदि गुप्ताङ्गों को कपड़े से ढँका न जाय, मलत्याग के बाद पानी का
उपयोग न किया जाय अथवा यदि स्वच्छता या प्रसाधन की व्यवस्था न की जाय, तो
हे रूपवान् ! कहो कैसा रूप रहेगा ? ॥ २६ ॥
नवं वयश्चात्मगतं निशाम्य यद् गृहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः ।
नियच्छ तच्छैलनदीरयोपमं द्रुतं हि गच्छत्यनिवर्ति यौवनम् ॥ २७ ॥
अन्वयः- आत्मगतं नवं वयश्च निशाम्य यत् ते मनः विषयाप्तये गृहोन्मुखं शैल-
नदीरयोपमं तत् नियच्छ, हि अनिवर्ति योवनं द्रुतं गच्छति ॥ २७ ॥
व्याख्या- आत्मगतम्- आत्मनि = स्वस्मिन्, गतम् = प्राप्तम्, स्वगतम्; नवम् =
नूतनम्, वयश्च = आयुश्च, निशाम्य = आकर्ण्य, यत्, ते = तव, मनः = चित्तम्, विषयाप्तये -
विषयस्य = उपभोगस्य, आप्तये = प्राप्तये; गृहोन्मुखम्- गृहाय = गेहाय, उन्मुखम् =
अभिमुखम्, शैलनदीरयोपमम् - शैलस्य = पर्वतस्य, नदी = तटिनी, तस्याः रयः = वेगः,
तस्य उपमा = तुलना तम्; तत् = मनः, नियच्छ = अवरुध, हि = यतः, अनिवर्ति-
न निवर्तितुं शीलं, यस्य तत् = अपरावृत्ति, यौवनम् = तारुण्यम्, द्रुतम् = शीघ्रम्,
गच्छति = याति ॥ २७ ॥
हिन्दी-अपनी नई जवानी को देखकर जो तुम्हारा मन विषयोपभोग के लिए
घर की ओर भाग रहा है, पहाड़ी नदी की तरह तीव्रवेग वाले उस मन को तो रोको,
क्योंकि गई जवानी फिर नहीं लौटती, देखो यह कितना तेज भाग रही है ॥ २७ ॥

मदापवादः ] नवमः सर्गः १८१
ऋतुर्व्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः ।
गतं गतं नैव सन्निवर्तते जलं नदीनां च नृणां च यौवनम् ॥ २८ ॥
अन्वयः—व्यतीतः ऋतुः पुनः परिवर्तते, क्षयं प्रयातः चन्द्रमा पुनः एति, तु
नदीनां च जलं नृणां च यौवनं गतं गतम् एव न सन्निवर्तते ॥ २८ ॥
व्याख्या—व्यतीतः=विगतः, ऋतुः = वसन्तादिः, मासद्वयात्मकः प्रकृतिपरिवर्तन-
युक्तः कालः, पुनः=भूयः, परिवर्तते=निवर्तते, क्षयम्=विनाशम्, प्रयातः =गतः,
चन्द्रमाः =निशाकरः, पुनः, एति = समागच्छति, तु=किन्तु, नदीनाम् =सरिताम्, च
जलम् = सलिलम्, नृणाम् = नराणाम्, च यौवनम् = तारुण्यम्, गतम्=विगतम्, गतमेव
=व्यतीतमेव, न सन्निवर्तते = पुनः न समागच्छति ॥ २८ ॥
हिन्दी—बीती ऋतु फिर लौट आती है, क्षय-प्राप्त चन्द्रमा फिर लौटता है, परन्तु
गया हुआ नदी का पानी और बीती जवानी फिर नहीं लौटती ॥ २८ ॥
विवर्णितश्मश्रु बलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभ्रु निष्प्रभम् ।
यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भविष्यसि ॥ २९ ॥
अन्वयः—यदा विवर्णितश्मश्रु बलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभ्रु निष्प्रभं
जर्जरं मुखं द्रक्ष्यसि, तदा जराभिभूतः विमदः भविष्यसि ॥ २९ ॥
व्याख्या — यदा = यस्मिन् काले, विवर्णितश्मश्रु — विवर्णितम् = पलितम्, श्मश्रु=
कुर्चंः, यस्य सः, बलीविकुञ्चितम्—बलीभिः=चर्मसङ्कोचैः, विकुञ्चितम् = वक्रं गतम्,
विशीर्णदन्तम्—विशीर्णा=गलिताः, दन्ताः=दशनाः, यस्य तत्, शिथिलभ्रु—शिथिलौ=
स्खलितौ, ध्रुवौ=भ्रुकुटी, यस्य तत्, निष्प्रभम्—निर्गता=बहिर्गता, प्रभा=कान्तिः, यस्य
तत्, जर्जरम्=विशीर्णम्, मुखम् = आननम्, द्रक्ष्यसि=अवलोकयिष्यसि, तदा = तस्मिन्
काले, जराभिभूतः=वृद्धत्वेन वशीभूतः, विमदः=मदरहितः, भविष्यसीति ॥२९॥
हिन्दी—जब मूँछ-दाढ़ी सफेद हो जायेगी, झुर्रीदार, गलित दांत, पलित केश,
शिथिल भौं वाले जराजीर्ण, निष्प्रभ मुख की ओर देखोगे तब तुम्हारा सारा घमंड टूट
जायेगा ॥ २९ ॥
निषेव्य पानं मदनीयमुत्तमं निशाविवासेषु चिराद्विमाद्यति ।
नरस्तु मत्तो बलरूपयौवनैर्न कश्चिदप्राप्य जरां विमाद्यति ॥ ३० ॥
अन्वयः—नरंः मदनीयम् उत्तमं पानं निषेव्य निशाविवासेषु चिरात् विमाद्यति,
तु बलरूपयौवनं मत्तः कश्चित् जराम् अप्राप्य न विमाद्यति ॥ ३० ॥
व्याख्या—नरः = पुरुषः, मदनीयम् = मादकम्, उत्तमम् = उत्कृष्टम्, पानम् =
पेयद्रव्यम्, निषेव्य = सेवयित्वा, निशाविवासेषु = निशायाः=रात्रिकालीनस्य, विवासः=
वस्त्रम्, तेषु, चिरात् = दीर्घकालात्, विमाद्यति = मदशून्यो भवति, तु = किन्तु, बलरूप-
यौवनैः = पौरुषस्वरूपतारुण्यैः, मत्तः = विक्षिप्तः, कश्चित् = कोऽपि, जराम् = तुरीया-
वस्थाम्, अप्राप्य = अनवाप्य, न = नहि, विमाद्यति = मदशून्यो भवति ॥ ३० ॥

१८२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—मनुष्य उत्तम कोटि के मादक द्रव्य का सेवन कर बहुत देर रात बीतने
के बाद नशा से मुक्त होता है, किन्तु बल, रूप और जवानी के नशा में चूर कोई
व्यक्ति बुढ़ौती आये बिना मदमुक्त नहीं होता ॥ ३० ॥
यथेक्षुरत्यन्तरसप्रपीडितो भुवि प्रविद्धो दहनाय शुष्यते ।
तथा जरायन्त्रनिपीडिता तनुर्निपीतसारा मरणाय तिष्ठति ॥ ३१ ॥
अन्वयः—यथा अत्यन्तरसप्रपीडितः. इक्षुः भुवि प्रविद्धः दहनाय शुष्यते, तथा
जरायन्त्रनिपीडिता निपीतसाराः तनुः मरणाय तिष्ठति ॥ ३१ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, अत्यन्तरसप्रपीडितः—अत्यन्तम्=अत्यधिकम्,
रसः=आस्वादः, प्रपीडितः=निष्पूतः, यस्य सः, भुवि=पृथिव्याम्, प्रविद्धः=प्रक्षिप्तः,
इक्षुः=महारसः, दहनाय = ज्वलनाय, शुष्यते = शुष्को भवति, तथा = तेनैव प्रकारेण,
जरायन्त्रनिपीडिता—जरा = वृद्धावस्था, तदेव यन्त्रम् = उपकरणम्, तेन निपीडिता =
निर्गलिता, निपीतसाराः—निपीतः—निःशेषेण पीतः = शोषितः, सारः = सारपदार्थः,
यस्य सः, तनुः = शरीरम्, तिष्ठति = प्रतीक्षते ॥ ३१ ॥
हिन्दी—जैसे ईख के रस को निचोड़कर उसे जमीन पर सूखने के लिए लोग फेंक
देते हैं, उसी तरह बुढ़ौती रूपी औजार से निचोड़ी गई यह देह मौत की प्रतीक्षा
करती है ॥ ३१ ॥
यथा हि नृभ्यां करपत्रमीरितं समुच्छ्रितं दारु भिनत्त्यनेकधा ।
तथोच्छ्रिताम्पातयति प्रजामिमामहर्निशाभ्यामुपसंहिता जरा ॥ ३२ ॥
अन्वयः—यथा हि नृभ्याम् ईरितं करपत्रं समुच्छ्रितं दारु अनेकधा भिनत्ति, तथा
अहर्निशाभ्याम् उपसंहिता जरा उच्छ्रिताम् इमां प्रजां पातयति ॥ ३२ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, हि=इति निश्चयेन, नृभ्याम् = नराभ्याम्,
ईरितम्=प्रेरितम्, करपत्रम् = क्रकचम्, समुच्छ्रितम् = उन्नतम्, दारु=तरुः, अनेकधा
= बहुप्रकारेण, भिनत्ति = छिनत्ति, तथा = तेनैव प्रकारेण, अहर्निशाभ्याम्—अहश्च =
दिवा च, निशा च = रात्रि च, ताभ्याम्, उपसंहिता = समीपमानीता, जरा = वृद्धावस्था,
उच्छ्रिताम्=उन्नताम्, इमाम्=एषाम्, प्रजाम् = संसारम्, पातयति = विनाशयति ॥ ३२ ॥
हिन्दी—जैसे दो व्यक्तियों के द्वारा चलाये गये आरे ऊँचे से ऊँचे पेड़ों को टुकड़े-
टुकड़े कर देते हैं, वैसे ही रात-दिन के द्वारा पास लाई गई बुढ़ौती इस उन्नत प्राणी
का पतन कराती है ॥ ३२ ॥
स्मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो
रतेः क्षयो वाच्छ्रुतिचक्षुषां ग्रहः ।
श्रमस्य योनिर्बलवीर्ययोर्वधो
जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः ॥ ३३ ॥
अन्वयः—स्मृतेः प्रमोषः वपुषः पराभवः रतेः क्षयः वाच्छ्रुतिचक्षुषां ग्रहं श्रमस्य
योनिः बलवीर्ययोः वधः जरासमः शरीरिणां रिपुः नास्ति ॥ ३३ ॥

अन्वयः—जराभिधानम् इदं जगतः महद्भयं निधनस्य देशिकं विदित्वा अहंL15:वपुष्मान् बलवान् युवा इति वा अनार्यं मानम् आरोढुं न अर्हसि ॥ ३४ ॥L16:व्याख्या—जराभिधानम्—जरा = वृद्धत्वम्, अभिधानम् = नाम, यस्य तत्, इदम्L17:= एतत्, जगतः = संसारस्य, महद्भयम् = घोरभीतिः, निधनस्य = मरणस्य, देशिकम् =L18:उपदेष्टारम्, विदित्वा = परिज्ञाय, अहं वपुष्मान् = सुन्दरोऽस्मि, बलवान् = शक्तिशाली,L19:युवा = तरुणः, इति = एवंविधम्, वा = अथवा, अनार्यम् = अनर्गलम्, मानम् =L20:अभिमानम्, आरोढुम् = अधिगन्तुम्, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ३४ ॥L21:हिन्दी—जरा नामक संसार के इस महाभय को संसार का उपदेशक मानकरL22:‘मैं रूपवान्

१८४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
यदा शरीरे न वशोऽस्ति कस्यचिन्न्निरस्यमाने विविधैरुपप्लवैः ।
कथं क्षमं वेत्तुमहं ममेति वा शरीरसंज्ञं गृहमापदामिदम् ॥ ३६ ॥
अन्वयः—यदा विविधैः उपप्लवैः निरस्यमाने शरीरे कस्यचित् नरस्य वशः
नास्ति, शरीरसंज्ञम् इदम् आपदां गृहं अहं ममेति वा कथं वेत्तुम् क्षमम् ॥ ३६ ॥
व्याख्या—यदा=यस्मिन् काले, विविधैः=अनेकैः, उपप्लवैः=उत्पातैः, निरस्यमाने
=सम्पीडिते, शरीरे=देहे, कस्यचित्=कस्यापि, नरस्य=पुरुषस्य, वशः=
अधिकारः, नास्ति=न विद्यते, तदा शरीरसंज्ञम्=देहाभिधानम्, इदम्=एतत्, आपदाम्
=विपत्तौ, गृहम्=निधानम्, 'अहम् मम' इति वा=स्वत्वम्, स्वामित्वमिति वा,
कथम्=केन रूपेण, वेत्तुम्=ज्ञातुम्, क्षमम्=समर्थमस्ति ॥ ३६ ॥
[

मदापवादः ] नवमः सर्गः १८५
यथा प्ररोहन्ति तृणान्ययत्नतः क्षितौ प्रयत्नात्तु भवन्ति शालयः ।
तथैव दुःखानि भवन्त्ययत्नतः सुखानि यत्नेन भवन्ति वा न वा ॥ ३९ ॥
अन्वयः—यथा क्षितौ तृणानि अयत्नतः प्ररोहन्ति, शालयः तु प्रयत्नात् भवन्ति,
तथैव दुःखानि अयत्नतः भवन्ति, सुखानि तु यत्नेन भवन्ति वा न वा ॥ ३९ ॥
व्याख्या—यथा=येन प्रकारेण, क्षितौ=पृथिव्याम्, तृणानि=नालानि,
अयत्नतः=अनायासेन, प्ररोहन्ति=प्रादुर्भवन्ति, शालयः=व्रीहयः, तु=किन्तु, प्रयत्नात्
=प्रयत्नपूर्वकात्, भवन्ति=जायन्ते, तथैव=तेनैव प्रकारेण, दुःखानि=कष्टानि,
अयत्नतः =आयासं विना, भवन्ति = प्रादुर्भवन्ति, सुखानि = भोगादीनि तु, यत्नेन =
प्रयासेन, भवन्ति =जायन्ते, वा न वा=भवन्ति वा न भवन्ति ॥ ३९ ॥
हिन्दी—जैसे धरती पर घास-फूस अनायास उग आते हैं, परन्तु धान के पौधे के
लिए प्रयास करना पड़ता है; उसी तरह इस देह में दुःख अनायास होता है, परन्तु
सुख आयास करने पर भी कभी होता है और कभी नहीं ॥ ३९ ॥
शरीरमार्तं परिकर्षतश्चलं न चास्ति किञ्चित् परमार्थतः सुखम् ।
सुखं हि दुःखप्रतिकारसेवया स्थिते च दुःखे तनुनि व्यवस्यति ॥ ४० ॥
अन्वयः—आर्त्तं चलं च शरीरं परिकर्षतः परमार्थतः किञ्चित् सुखं नास्ति, दुःख-
प्रतिकारसेवया तनुनि दुःखे हि च सुखं व्यवस्यति ॥ ४० ॥
व्याख्या—आर्त्तम् = रोगार्त्तम्, चलम् = विनाशशीलम्, च=पुनः, शरीरम् =
देहम्, परिकर्षतः = आकर्षणात्, परमार्थतः = परमञ्चासो अर्थस्तस्मात्, किञ्चित् =
किमपि, सुखम्=हर्षम्, नास्ति=न भवति, दुःखप्रतिकारसेवया—दुःखस्य=कष्टस्य,
प्रतिकारः=शमनोपायः, तस्य सेवा=परिचर्या, तया, तनुनि=किञ्चित्, दुःखे =
कष्टे, हि =एव, च =पुनः, सुखम्=आनन्दम्, व्यवस्यति =कल्पते ॥ ४० ॥
हिन्दी—आर्त्त एवं क्षणभंगुर इस देह को घसीटने से वास्तव में कुछ भी सुख
नहीं है। दुःख के प्रतिकार से थोड़ा-सा दुःख रहने पर भी मनुष्य सुख की कल्पना
कर लेता है ॥ ४० ॥
यथानपेक्ष्याग्र्यमपीप्सितं सुखं प्रबाधते दुःखमुपेतमण्वपि ।
तथानपेक्ष्यात्मनि दुःखमागतं न विद्यते किञ्चन कस्यचित् सुखम् ॥४१॥
अन्वयः—यथा ईप्सितम् अग्र्यं सुखम् अणु अपि उपेतं दुःखम् अनपेक्ष्य प्रबाधते,
तथा आत्मनि आगतं दुःखम् अनपेक्ष्य कस्यचित् किञ्चन सुखं न विद्यते ॥ ४१ ॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, ईप्सितम्=अभिलषितम्, अग्र्यम् = महत्, सुखम्=
प्रसन्नताम्, अणु अपि=किञ्चिदपि, उपेतम् =प्राप्तम्, दुःखम्=कष्टम्, अनपेक्ष्य =
उपेक्ष्य, प्रबाधते =प्रपीडयते, तथा =तेनैव प्रकारेण, आत्मनि =स्वस्मिन्, आगतम् =
समागतम्, दुःखम् =पीडाम्, अनपेक्ष्य =अपेक्षां विनैव, कस्यचित्, किञ्चन =किमपि,
सुखम् = हर्षम्, न =नहि, विद्यते =वर्त्तते ॥ ४१ ॥

१८६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—जैसे इच्छित सुख की अपेक्षा न होने पर भी प्राप्त दुःख छोटा भी हो
तो पीड़ा पहुँचाता है, उसी तरह अपने ऊपर आये दुःख की अपेक्षा न होने पर भी
किसी को कोई सुख नहीं हो सकता है ॥ ४१ ॥
शरीरमीदृग्बहुदुःखमध्रुवं
फलानुरोधादथ नावगच्छसि ।
द्रवत्फलेभ्यो धृतिरश्मिभिर्मनो
निगृह्यतां गौरिव शस्यलालसा ॥ ४२ ॥
अन्वयः—ईदृग् शरीरं बहुदुःखम् अध्रुवम् अथ फलानुरोधात् न अवगच्छसि,
द्रवत्फलेभ्यः धृति रश्मिभिः मनः शस्यलालसा गौः इव निगृह्यताम् ॥ ४२ ॥
व्याख्या—ईदृग्=ईदृशम्, इत्थम्, शरीरम् = देहम्, बहुदुःखम् = बहूनि = अनेकानि,
दुःखानि = कष्टानि, यस्मिंस्तत्, अध्रुवम् = अनिश्चिंतम्, अथ = यदि, फलानुरोधात्
—फलस्य = परिणामस्य, अनुरोधात् = आसक्त्याः, न = नहि, अवगच्छसि = जानासि,
द्रवत्फलेभ्यः—द्रवन्ति = चलन्ति, फलानि = परिणामानि, तेभ्यः, धृतिरश्मिभिः—
धृतिः = धैर्यं एव, रश्मि = प्रग्रहः, ताभ्यः, मनः = चित्तम्, शस्यलालसा—शस्यस्य =
क्षेत्रस्थफलस्य, लालसा = अभिलाषा, यस्यां सा, गौः = धेनुः, इव = यथा, निगृह्यताम्
= निगृहीतम् । गौरिवेत्यत्रोपमालङ्कारः, तथा श्रुतिरश्मिभिरित्यत्र रूपका-
लङ्कारः ॥ ४२ ॥
हिन्दी—इस प्रकार यह देह दुःखों से भरा तथा क्षणभंगुर है, यदि फल की
आसक्ति के कारण नहीं समझ रहे हो, तो भी चपल फलों की ओर धीरज रूपी रस्सी
के द्वारा मन को बाँधकर रखो, ठीक उसी तरह जैसे फसल चरने की लालसा रखने
वाली गाय को रोका जाता है ॥ ४२ ॥
न कामभोगा हि भवन्ति तृप्तये हवींषि दीप्तस्य विभावसोरिव ।
यथा यथा कामसुखेषु वर्तते तथा तथेच्छा विषयेषु वर्धते ॥ ४३ ॥
अन्वयः—कामभोगाः हि दीप्तस्य विभावसो हवींषि इव तृप्तये न भवन्ति, यथा
यथा कामसुखेषु इच्छा वर्त्तते तथा तथा विषयेषु वर्धते ॥ ४३ ॥
व्याख्या—कामभोगाः = विषयोपभोगाः, हीति निश्चयेन, दीप्तस्य = प्रज्वलितस्य,
विभावसोः = वह्नेः, हवींषि = आहुतयः, इव = यथा, तृप्तये = शान्तये, न = नहि,
भवन्ति = जायन्ते, यथा यथा = येन प्रकारेण, कामसुखेषु = विषयानन्देषु, इच्छा =
कामना, वर्त्तते = जायते, तथा तथा = तेनैव क्रमेण, विषयेषु = कामेषु, इच्छा =
कामना, वर्धते = वृद्धि याति ॥ ४३ ॥
हिन्दी—प्रज्वलित आग की तृप्ति जैसे आहुतियों से नहीं होती, उसी तरह
विषयोपभोग से काम की तृप्ति नहीं होती, जैसे-जैसे कामसुखों में प्रवृत्ति होती जाती
है, उसी क्रम में विषयोपभोग के प्रति इच्छा बढ़ती जाती है ॥ ४३ ॥

मदापवादः ] नवमः सर्गः १८७
यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापनान्नैव शमं निगच्छति ।
तथेन्द्रियार्थेष्वजितेन्द्रियश्चरन्न कामभोगैरुपशान्तिमृच्छति ॥ ४४ ॥
अन्वयः - यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापनात् शमं नैव निगच्छति, तथा
अजितेन्द्रियः इन्द्रियार्थेषु चरन् कामभोगैः शान्तिं न ऋच्छति ॥ ४४ ॥
व्याख्या - यथा = येन रूपेण, च = पुनः, कुष्ठव्यसनेन = कुष्ठरोगेण, दुःखितः = पीडितः,
प्रतापनात् = देहतापनात्, शमम् = शान्तिम्, नैव = नास्त्येव, निगच्छति = याति, तथा
= तेन रूपेण, अजितेन्द्रियः = अवशः, इन्द्रियार्थेषु - इन्द्रियाणाम् = करणानाम्, अर्थास्तेषु
= विषयेषु, चरन् = विचरन्, कामभोगैः = विषयोपभोगैः, शान्तिम् = शमम्, न =
नहि, ऋच्छति = प्रयाति ॥ ४४ ॥
हिन्दी-और जैसे कुष्ठरोग से पीड़ित व्यक्ति अपने को तपा कर शान्ति नहीं
पाता है, उसी तरह इन्द्रियों के विषय में अवश होकर घूमता हुआ आदमी विषयो-
पभोग से शान्ति नहीं पाता है ॥ ॥ ४४ ॥
यथा हि भैषज्यसुखाभिकाङ्क्षया भजेत रोगान्न भजेत तत्क्षमम् ।
तथा शरीरे बहुदुःखभाजने रमेत मोहाद्विषयाभिकाङ्क्षया ॥ ४५ ॥
अन्वयः - यथा हि भैषज्यसुखाभिकाङ्क्षया रोगान् भजेत तत्क्षमं न भजेत, तथैव
मोहात् विषयाभिकाङ्क्षया बहुदुःखभाजने शरीरे रमेत ॥ ४५ ॥
व्याख्या-यथा = येन प्रकारेण, हि = यतः, भैषज्यसुखाभिकाङ्क्षया = भैषज्यस्य =
औषधेः, सुखम् = आनन्दम्, तस्य अभिकाङ्क्षया = अभिलाषया, रोगान् = गदान्, भजेत
= सेवेत, तत्क्षमम् = तत्प्रतीकारसमर्थम्, न भजेत = न सेवेत, तथैव = तेनैव प्रकारेण,
मोहात् = सम्मोहात्, विषयाभिकाङ्क्षया = भोगेच्छया, बहुदुःखभाजने = अतिपीडापात्रे,
शरीरे = देहे, रमेत = सेवेत ॥ ४५ ॥
हिन्दी-जैसे ओषधि-सुख की इच्छा से रोगों का सेवन करे, उसके प्रतिकार का
सेवन नहीं करे, उसी तरह मोह के कारण विषयों की अभिलाषा से अत्यन्त दुःख के
पात्र इस देह में रमण करे ॥ ४५ ॥
अनर्थकामः पुरुषस्य यो जनः स तस्य शत्रुः किल तेन कर्मणा ।
अनर्थमूला विषयाश्च केवला ननु प्रहेया विषमा ययारयः ॥ ४६ ॥
अन्वयः - यः जनः पुरुषस्य अनर्थकामः सः तस्य तेन कर्मणा शत्रुः किल, ननु
विषयाः केवलाः अनर्थमूलाः विषमाः अरयः यथा प्रहेयाः ॥ ४६ ॥
व्याख्या - यः जनः = लोकः, पुरुषस्य = यस्य नरस्य, अनर्थकामः = अनर्थस्य =
अहितस्य, कामना = इच्छा, यस्य सः, सः = पूर्वोक्तः, तस्य = जनस्य, तेन = पूर्वोक्तेन,
कर्मणा = कार्येण, शत्रुः = अरिः, किल = निश्चयेन, ननु, विषयाः = भोगाः, केवलाः,
अनर्थमूलाः = अनर्थस्य = अहितस्य, मूलाः = कारणानि, विषमाः = भयङ्कराः, अरयः =
रिपवः, यथा = इव, प्रहेयाः = त्याज्याः सन्ति ॥ ४६ ॥

१८८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—जो व्यक्ति किसी मनुष्य के अनर्थ की कामना करता है, वह उस कर्म
के कारण उसका शत्रु है। वासना केवल अनर्थों की मूल है, इनको विषयशत्रु की
तरह छोड़ देना चाहिए ॥ ४६ ॥
इहैव भूत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रताम् ।
परत्र चैवेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्यचिच्छिवाः ॥ ४७ ॥
अन्वयः—इहैव रिपवः भूत्वा वधात्मकाः काले पुरुषस्य मित्रतां प्रयान्ति, परत्र इह
एव च कामाः दुःखहेतवः भवन्ति न तु कस्यचित् शिवाः ( भवन्ति ) ॥ ४७ ॥
व्याख्या—इहैव = अत्रैव, रिपवः = शत्रवः, भूत्वा = भूय, वधात्मकाः—वधः =
घातः, आत्मा = चेतना, येषां ते = हिंसकाः, काले = समये, पुरुषस्य = नरस्य, मित्रताम्
=सौहृदम्, प्रयान्ति = गच्छन्ति, परत्र = परलोके, इह = अस्मिन् लोके, एव च,
कामाः =विषयोपभोगाः, न तु, कस्यचित् = कस्यापि लोकस्य, शिवाः = मङ्गलप्रदाः
भवन्ति ॥ ४७ ॥
हिन्दी—संसार में हत्यारे भी कभी समय पर मित्र बन जाते हैं, किन्तु काम इह-
लोक ही नहीं परलोक में भी दुःख के कारण हैं, ये कभी कल्याणकारी नहीं हैं ॥४७॥
यथोपयुक्तं रसवर्णगन्धवद्वधाय किम्पाकफलं न पुष्टये ।
निषेव्यमाणा विषयाश्चलात्मनो भवन्त्यनर्थाय तथा न भूतये ॥ ४८ ॥
अन्वयः—यथा रसवर्णगन्धवत् किम्पाकफलं वधाय उपयुक्तं न पुष्टये तथा च
निषेव्यमाणाः विषयाः चलात्मनः अनर्थाय भवन्ति न भूतये ॥ ४८ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, रसवर्णगन्धवत्—रसश्च = आस्वादश्च, वर्णश्च =
रङ्गश्च, गन्धश्च =सौरभश्च तं, तैर्युक्तम्, किम्पाकफलम् = आयुर्वेदशास्त्रे वर्णितं विशेष-
प्रकारकं फलम्, वधाय = हननाय, उपयुक्तम् = समीचीनम्, न = नहि, पुष्टये = पोष-
णाय भवति, तथा = तेन प्रकारेण, च = पुनः, निषेव्यमाणाः = सेव्यमानाः, विषयाः =
उपभोगाः, चलात्मनः = चञ्चलचेतनः, अनर्थाय = अनिष्टये, भवन्ति = स्युः, न भूतये
=न तु कल्याणाय भवन्ति ॥ ४८ ॥
हिन्दी—जैसे रस, रंग और सुगन्धयुक्त किम्पाक का फल वध के लिए होता है,
पुष्टिकारक नहीं; उसी तरह विषयोपभोग करते हुए चंचलात्मा वाले का अनर्थ ही
होता है, कल्याण नहीं ॥ ४८ ॥
तदेतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसंहितं हितम् ।
जुषस्व मे सज्जनसम्मतं मतं प्रचक्ष्व वा निश्चयमुद्गिरन् गिरम् ॥ ४९ ॥
अन्वयः—तत् विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसंहितम् एतत् हितम् आज्ञाय
सज्जनसम्मतं मे मतं जुषस्व गिरम् उद्गिरन् निश्चयं वा प्रचक्ष्व ॥ ४९ ॥
व्याख्या—तत् =तस्मात्, विपाप्मनात्मना—विगतः=विनष्टः, पाप्मा=पापः,
यस्य सः तेन, विमोक्षधर्माद्युपसंहितम्—विमोक्षस्य =मुक्तेः, धर्मस्तस्य आदिस्तेन

मदापवादः ] नवमः सर्गः १८९
उपसंहितम् = आरम्भयुक्तम्, एतत् = इदम्, हितम् = हितकरम्, आज्ञाय = ज्ञात्वा,
सज्जनसम्मतम् = सुपुरुषानुमतम्, मे = मम भिक्षोः, मतम् = विचारम्, जुषस्व =
सेव्यताम्, गिरम् = वाणीम्, उद्गिरन् = उच्चारयन्, निश्चयम् = दृढसङ्कल्पम्, वा =
अथवा, प्रचक्ष्व = वद ॥ ४९ ॥
हिन्दी—तो फिर इस पापरहित आत्मा से मोक्षधर्म के प्रारंभ से युक्त अपने हित
को पहचानो और सज्जन सम्मत मेरे विचार का सेवन करो अथवा मुँह खोलकर
अपना विचार व्यक्त करौं ॥ ४९ ॥
इति हितमपि बह्वपीदमुक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः ।
न धृतिमुपययौ न शर्म लेभे द्विरद इवातिमदो मदान्धचेताः ॥ ५० ॥
अन्वयः—श्रुतमहता तेन श्रमणेन इति बहु अपि हितम् उक्तः अपि नन्दः अतिमदः
मदान्धचेताः द्विरद इव न धृतिम् उपययौ न शर्म लेभे ॥ ५० ॥
व्याख्या—श्रुतमहता—श्रुतेन = शास्त्रादिज्ञानेन, महान् = उत्कृष्टस्तेन, तेन =
पूर्वोक्तेन, श्रमणेन = बौद्धभिक्षुणा, इति = इत्थम्, बहु = अत्यन्तम्, अपि, हितम् =
हितकरम्, उक्तः = कथितः, अपि, नन्दः = बुद्धानुजः, अतिमदः = अत्यन्तप्रमत्तः,
मदान्धचेताः = मदेन = उन्मादेन, अन्धः = उन्मत्तः, चेतः = मानसः, यस्य सः, द्विरदः
—द्वौ रदौ अस्ति अस्येति द्विरदः = गजराजः, इव = यथा, न = नहि, धृतिम् = धैर्यम्,
उपययौ = जगाम, न = न तु, शर्म = शान्तिम्, लेभे = प्राप्तवान् ॥ ५० ॥
हिन्दी—उस परमोत्कृष्ट विद्वान् भिक्षु द्वारा इस प्रकार बहुत कुछ कहे जाने के
बावजूद भी उस नन्द को न तो धीरज ही बँधा और न शान्ति ही मिली, क्योंकि
अत्यन्त मदमत्त गजराज की तरह वह मदान्ध था ॥ ५० ॥
नन्दस्य भावमवगम्य ततः स भिक्षुः
पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे ।
सत्त्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय
बुद्धाय तत्त्वविदुषे कथयाञ्चकार ॥ ५१ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
अन्वयः—ततः सः भिक्षुः पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे भावम् अवगम्य
सत्त्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय तत्त्वविदुषे बुद्धाय कथयाञ्चकार ॥ ५१ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = पूर्वोक्तः, भिक्षुः = श्रमणः, पारिप्लवम् =
चपलम्, गृहसुखाभिमुखम् = गृहस्य = गेहस्य, सुखाय = आनन्दाय, अभिमुखम् =
उन्मुखम्, न = नहि, धर्मे = धार्मिकानुष्ठाने, भावम् = चित्तम्, इति, अवगम्य =
सौ०-16

१९० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
ज्ञात्वा, सत्त्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय—सत्त्वानाम्=जीवानाम्, आशयाः=अभिप्रायाः,
अनुशयाः=विचाराः, भावाश्च=मनोविकाराश्च, तेषां परीक्षकाः=समीक्षकाः,
तस्मै, तत्त्वविदुषे—तत्त्वस्य=तथ्यस्य, विद्वान्=पण्डितस्तस्मै, बुद्धाय=तथागताय,
कथयाञ्चकार = निवेदयामास ॥ ५१ ॥
हिन्दी—तब नन्द के चंचल मन को जानकर गृहसुख की ओर उन्मुख धैर्यच्युत
प्राणियों के आशय, विचार और मनोविकृति के परीक्षक तथा यथार्थ के जानकार बुद्ध
को निवेदित किया ॥ ५१ ॥
सौन्दरनन्दमहाकाव्य में 'अभिमान-निन्दा'
नामक नवम सर्ग समाप्त ॥ ९ ॥

दशमः सर्गः
स्वर्गोपवादः
सूर्यलोक से ध्रुव तक फैला जरामरण-भय मुक्त।
स्वर्ग, पुण्यफल भोगलोक यह भव्यभावना युक्त॥
श्रुत्वा ततः सद्व्रतमुत्सिसृक्षुं भार्यां दिदृक्षुं भवनं विविक्षुम्।
नन्दं निरानन्दमपेतधैर्यमभ्युज्जिहीर्षुर्मुनिराजुहाव ॥ १ ॥
अन्वयः—ततः सद्व्रतम् उत्सिसृक्षुं भार्यां दिदृक्षुं भवनं विविक्षुम् अपेतधैर्यं
निरानन्दं नन्दं श्रुत्वा उज्जिहीर्षुः मुनिः आजुहाव ॥ १ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सद्व्रतम् = भिक्षुनियमम्, उत्सिसृक्षुम् = त्यक्तुमि-
च्छुम्, भार्याम् = पत्नीम्, दिदृक्षुम् = द्रष्टुमिच्छुम्, भवनम् = स्वकीयसदनम्, विविक्षुम्
= प्रवेष्टुमिच्छुम्, अपेतधैर्यम् = अपेतः = समाप्तिं गतः, धैर्यः = धृतिः, यस्य सः तम् =
स्खलितधृतिः, निरानन्दम्—निर्गतः = निष्क्रान्तः, आनन्दः = सुखम्, यस्य सः तम्,
नन्दम् = स्वानुजम्, श्रुत्वा = आकर्ण्य, उज्जिहीर्षुः = उद्धर्तुमिच्छुः, मुनिः = गौतमः,
आजुहाव = आहूतवान् ॥ १ ॥
हिन्दी—तब नन्द भिक्षुव्रत को छोड़ना चाहते हैं, पत्नी को देखना चाहते हैं,
घर लौट जाना चाहते हैं, उनका धीरज टूट गया है, वे दुःखी हैं, यह सुनकर उनका
उद्धार करने के लिए मुनि ने उन्हें अपने पास बुलाया ॥ १ ॥
तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्षमार्गं पप्रच्छ चित्तस्खलितं सुचित्तः।
स ह्रीमते ह्रीविनतो जगाद स्वं निश्चयं निश्चयकोविदाय ॥ २ ॥
अन्वयः—प्राप्तम् अप्राप्तविमोक्षमार्गं चित्तस्खलितं तं सुचित्तः पप्रच्छ, ह्रीविनतः
सः ह्रीमते निश्चयकोविदाय स्वं निश्चयं जगाद ॥ २ ॥
व्याख्या—प्राप्तम् = लब्धम्, अप्राप्तविमोक्षमार्गम्—न = नहि, प्राप्तः = अधिकृतः,
विमोक्षस्य = विमुक्तेः, मार्गः = पथः, येन सः तम्, चित्तस्खलितम् = भ्रान्तमतिम्,
तम् = बुद्धानुजं नन्दम्, सुचित्तः = शोभनम् = सुष्ठु, चित्तम् = हृदयम्, यस्य सः,
पप्रच्छ = पृष्टवान्, ह्रीविनतः—ह्रिया = लज्जया, विनतः = अवनतः, सः = नन्दः,
ह्रीमते—ह्रीः अस्ति अस्येति = लज्जावते, निश्चयकोविदाय—निश्चयस्य = कृत-
सङ्कल्पस्य, कोविदः = वेत्ता, तस्मै, स्वम् = स्वकीयम्, निश्चयम् = निर्णयम्,
जगाद = कथयामास ॥ २ ॥
हिन्दी—बौद्ध धर्म में दीक्षित होकर भी बिना मुक्ति मार्ग पाये ही घर लौटने

१९२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
वाले भ्रष्ट बुद्धि उस नन्द से पूछा—लज्जा से झुके नन्द ने उसके मन की बात जानने
वाले उस संकोची मुनि से अपना निर्णय बतलाया ॥ २ ॥
नन्दं विदित्वा सुगतस्ततस्तं भार्याभिधाने तमसि भ्रमन्तम् ।
पाणौ गृहीत्वा वियदुत्पपात मलं जले साधुरिवोज्जिहीर्षुः ॥ ३ ॥
अन्वयः—ततः नन्दं भार्याभिधाने तमसि भ्रमन्तं विदित्वा सुगतः तं पाणौ
गृहीत्वा जले साधुः इव मलम् उज्जिहीर्षुः वियद् उत्पपात ॥ ३ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, नन्दम् = स्वानुजम्, भार्याभिधाने—भार्यायाः =
सहधर्मिण्याः, विधाने = स्वरूपे, तमसि = अन्धकारे, भ्रमन्तम् = विचरन्तम्, विदित्वा
= ज्ञात्वा, सुगतः = बुद्धः, तम् = नन्दम्, पाणौ = करे, गृहीत्वा = नीत्वा, जले =
सलिले, साधु इव = परिव्राजक इव, मलम् = अयस्करः, उज्जिहीर्षुः = प्रक्षालनमिच्छुः,
वियत् = आकाशम्, उत्पपात = तिरोऽभवत् ॥ ३ ॥
हिन्दी—तब नन्द को पत्नी रूपी अन्धकार में भटकते जानकर बुद्ध ने उसका
हाथ पकड़ लिया, फिर उसके मन के मैल को धोने के लिए उसे लेकर उसी तरह
आकाश में उड़ गये, जैसे कोई परिव्राजक अपनी गन्दगी साफ करने के लिए जलाशय
गया हो ॥ ३ ॥
काषायवस्त्रौ कनकावदातौ विरेजतुस्तौ नभसि प्रसन्ने ।
अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्णपक्षौ सरःप्रकीर्णाविव चक्रवाकौ ॥ ४ ॥
अन्वयः—तौ काषायवस्त्रौ कनकावदातौ प्रसन्ने नभसि अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्ण-
पक्षौ सरःप्रकीर्णौ चक्रवाकौ इव विरेजतुः ॥ ४ ॥
व्याख्या—तौ = सुगतनन्दौ, काषायवस्त्रौ—काषायम् = गैरिकम्, वस्त्रम् = वस-
नम्, ययोः तौ, कनकावदातौ—कनकमिव = स्वर्णमिव, अवदातौ = पीताभौ, प्रसन्ने =
निर्मले, नभसि = आकाशे, अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्णपक्षौ—अन्योन्यम् = परस्परम्,
संश्लिष्टौ = सन्निहितौ, विकीर्णौ = प्रसृतौ, च = पुनः, पक्षौ = पवित्रे, ययोः तौ, सरः =
सरोवरः, प्रकीर्णौ = विश्लिष्टौ, चक्रवाकौ = कोकौ, इव = यथा, विरेजतुः = शुशुभिरे ।
उपमाऽलङ्कारोऽत्र ॥ ४ ॥
हिन्दी—सुनहले रंग वाले गेरुआ वस्त्र पहने निर्मल आकाश में वे दोनों वैसे ही
लगते थे, जैसे स्वच्छ सरोवर में एक-दूसरे से सटे, पांख फैलाये चकवे शोभते हैं ॥४॥
तौ देवदारूत्तमगन्धवन्तं नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तम् ।
आजग्मतुः काञ्चनधातुमन्तं देवर्षिमन्तं हिमवन्तमाशु ॥ ५ ॥
अन्वयः—तौ देवदारूत्तमगन्धवन्तं नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तं काञ्चनधातुमन्तं
देवर्षिमन्तं हिमवन्तम् आशु आजग्मतुः ॥ ५ ॥
व्याख्या—तौ = तथागतनन्दौ, देवदारूत्तमगन्धवन्तम्—देवदार्वोः = एतदाख्य-
वृक्षस्य, उत्तमम् = उत्कृष्टम्, गन्धम् = सौरभम्, अस्ति अस्य, नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तम्

स्वर्गापवादः ] दशमः सर्गः १९३
—नद्यः = शैवलिन्यः, सरांसि = तडागानि, प्रस्त्रवणानि = निर्झराणि, च तेषाम्,
ओघः = समूहः, अस्ति अस्येति, काञ्चनधातुमन्तम् = कनकधातुसमन्वितम्, देवर्षिमन्तम्
—देवर्षयः = सुरमुनयः, सन्ति अस्येति, हिमवन्तम् = नगाधिराजम्, आशु = त्वरितम्,
आजग्मतुः = आगतवन्ताविति ॥ ५ ॥
हिन्दी—वे दोनों देवदारु की उत्तम सुगन्ध से महकते, नदी, तालाब और झरनों
से सुशोभित, सोने-चांदी जैसे खनिजों से भरपूर देवर्षियों से अधिष्ठित हिमालय पर
शीघ्र ही पहुँच गये ॥ ५ ॥
तस्मिन् गिरौ चारणसिद्धजुष्टे शिवे हविर्धूमकृतोत्तरीये ।
अगम्यपारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थतुर्द्वीप इवाम्बरस्य ॥ ६ ॥
अन्वयः—अगम्यपारस्य निराश्रयस्य अम्बरस्य द्वीपे इव चारणसिद्धजुष्टे हविर्धूम-
कृतोत्तरीये तस्मिन् शिवे गिरौ तौ तस्थतुः ॥ ६ ॥
व्याख्या—अगम्यपारस्य—अगम्यः = दुर्गम्यः, पारः = अन्यतरस्तटः, यस्य तस्य,
निराश्रयस्य—निर्गतः = निष्क्रान्तः, आश्रयः = आधारः, यस्य तस्य, अम्बरस्य = गगनस्य,
द्वीपे = भागे, इव = यथा, चारणसिद्धजुष्टे—चारणैः = गन्धर्वैः, सिद्धैश्च = किन्नरैश्च,
जुष्टम् = सेवितम्, तस्मिन्, हविर्धूमकृतोत्तरीये—हविषः = होमकुण्डस्य, धूमः =
शिखिध्वजः, तस्य कृतम् = धृतम्, उत्तरीयम् = संव्यानम्, येन सः तस्मिन्, तस्मिन्
=पूर्वोक्ते, शिवे = कल्याणप्रदे, गिरौ = हिमालये, तौ = तथागतनन्दौ, तस्थतुः =
विरेजतुः । श्लोकस्यास्य उत्तरार्द्धे इवेन सह समासत्वादुपमाऽलङ्कारस्तथा 'हविर्धूम-
कृतोत्तरीयेऽत्रोत्प्रेक्षालङ्कारश्चेति ॥ ६ ॥
हिन्दी—चारण और सिद्धों से सेवित उस मंगलमय हिमालय पर्वत पर जिसकी
चादर होम के धुएँ थी—वे दोनों उस दुर्गम अपार और आधारहीन आकाशद्वीप में
स्थित हुए ॥ ६ ॥
शान्तेन्द्रिये तत्र मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिक्षु ददर्श नन्दः ।
दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च विभूषणं रक्षणमेव चाद्रेः ॥ ७ ॥
अन्वयः—शान्तेन्द्रिये मुनौ तत्र स्थिते तु नन्दः दिक्षु अद्रेः विभूषणं रक्षणम् एव
च दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च ददर्श ॥ ७ ॥
व्याख्या—शान्तेन्द्रिये = शमान्विते करणे, मुनौ = गौतमबुद्धे, तत्र = तस्मिन् गिरौ,
स्थिते = विराजमाने सति, तु नन्दः = बुद्धानुजः, दिक्षु = अभितः, अद्रेः = भूधरस्य,
विभूषणम् = अलङ्करणम्, रक्षणम् = शरणम्, एव च = केवलमेव, दरीश्च = गह्वरञ्च,
कुञ्जांश्च = लतासमूहांश्च, वनौकसश्च—वनम् = अरण्यम्, ओकः = निवासम्, येषां ते
तान्, ददर्श = दर्शयामास ॥ ७ ॥
हिन्दी—प्रशान्त इन्द्रियवाले भगवान् बुद्ध के वहाँ विराजमान हो जाने के बाद
नन्दं ने चारों ओर उस पहाड़ के आभूषण एवं रक्षक के रूप में गुफाओं, कुञ्जों और
वनवासियों को देखा ॥ ७ ॥

१९४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
बह्वायतं तत्र सिते हि शृङ्गे सङ्क्षिप्तबर्हः शयितो मयूरः ।
भुजे बलस्यायत पीनबाहोर्वैदूर्यकेयूर इवाबभासे ॥ ८ ॥
अन्वयः—तत्र बह्वायते सिते हि शृङ्गे सङ्क्षिप्तबर्हः शयितः मयूरः आयतपीन
बाहोः बलस्य भुजे वैदूर्यकेयूरः इव आवभासे ॥ ८ ॥
व्याख्या—तत्र = तस्मिन् पर्वते, बह्वायते = बहुविशाले, सिते = शुभ्रे, हि = यतः,
शृङ्गे = सानौ, सङ्क्षिप्तबर्हः—सम्यक् = सुष्ठुतया, क्षिप्तः = प्रसारितः, बर्हः = पिच्छः,
येन सः, शयितः = प्रसुप्तः, मयूरः = बर्हिणः, आयतपीनबाहोः—आयते = विस्तृते,
पीने = स्थूले, च बाहू = भुजे, यस्य तस्य, बलस्य = बलरामस्य, भुजे = बाहौ, वैदूर्य-
केयूरः = वैदूर्यमणिनिर्मितवलयम्, इव=यथा, आबभासे = शोभयामास । सम्भावनाया-
मुत्प्रेक्षाऽलङ्कारोऽत्र ॥ ८ ॥
हिन्दी—उस पहाड़ के श्वेत शिखर पर अपने पंख समेटकर मयूर सोया था।
इससे प्रतीत होता था जैसे अपनी लम्बी विशाल बाँहों में वैदूर्यमणि का बाजूबन्द पहने
बलराम जी शोभित हो रहे हैं ॥ ८ ॥
मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पीतीकृतांसो विरराज सिंहः ।
सन्तप्तचामीकरभक्तिचित्रं रूप्याङ्गदं शीर्णमिवाम्बिकस्य ॥ ९ ॥
अन्वयः—मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पीतीकृतांसः सिंहः सन्तप्तचामीकरभक्ति-
चित्रम् आम्बिकस्य शीर्णं रूप्याङ्गदम् इव विरराज ॥ ९ ॥
व्याख्या—मनःशिलाधातुशिलांश्रयेण—मनःशिला=नागजिह्विका, तस्याः शिलायाः
= गण्डशैलस्य, आश्रयेण=सम्पर्केण, पीतीकृतांसः—न पीतः पीतः कृतः इति पीतीकृतः,
पीतीकृतः अंसः यस्य सः=पीताभस्कन्धः, सिंहः = वनराजः, सन्तप्तचामीकरभक्ति-
चित्रम्—सन्तप्तम् = ज्वलितम्, चामीकरम् = कनकम्, तस्य, भक्तिः = अनुरक्तिस्तया
चित्रम् = चित्रितम्,. आम्बिकस्य = अम्बासुतस्य, कार्त्तिकेयस्य, शीर्णम् = च्युतम्,
रूप्याङ्गदम् = रजतकेयूरम्, इव = यथा, विरराज = शोभयामास । कल्पितोपगान-
त्वादत्राप्युपमालङ्कारः ॥ ९ ॥
हिन्दी—मैनसिल धातु की शिला के संपर्क से पीले कंधे वाला सिंह ऐसा शोभ
रहा था मानो तपाये हुए सोने के तारों से मढ़ा हुआ कार्त्तिकेय का टूटा हुआ चांदी
का बाजूबन्द हो ॥ ९ ॥
व्याघ्रः क्लमव्यायतखेलगामी लाङ्गूलचक्रेण कृतापसव्यः ।
बभौ गिरेः प्रस्रवणं पिपासुर्दित्सन् पितृभ्योऽम्भ इवावतीर्णः ॥ १० ॥
अन्वयः—क्लमव्यायतखेलगामी लाङ्गूलचक्रेण कृतापसव्यः गिरेः प्रस्रवणम्
अवतीर्णः पिपासुः व्याघ्रः पितृभ्यः अम्भः दित्सन् इव बभौ ॥ १० ॥
व्याख्या—क्लमेन = आयासेन, व्यायत्तः = कृतव्यायाम, तस्मात्, खेलेन =
लीलया, गन्तुम् = चलितुम्, शीलमस्येति, लाङ्गूलचक्रेण—लाङ्गूलस्य = पुच्छस्य,
चक्रेण = गोलाकारेण, कृतापसव्यः—कृतः = सम्पादितः, अपसव्यः = सव्येतरः, इति

Here is the exact line-by-line transcription of the text from the image into Devanagari script:

स्वर्गापवादः ] दशमः सर्गः १९५
दक्षिणस्कन्धोपरि स्थापयित्वा, गिरेः = भूधरस्य, प्रस्रवणम् = प्रपातः, अवतीर्णः =
प्रविष्टः, पिपासुः = पातुमिच्छुः, व्याघ्रः = चुलुकः, पितृभ्यः = पितृदेवेभ्यः, अम्भः =
जलम्, दित्सन् = दातुमिच्छन्, बभौ = शुशुभे ॥ १० ॥
हिन्दी-थकान के कारण लीलापूर्वक चलता हुआ, पूँछ को दाहिने कन्धे पर रखे
हुए, पहाड़ी झरने पर उतरा हुआ बाघ ऐसा लगता था, जैसे मानो पितरों को पानी
देने की इच्छा कर रहा है ॥ १० ॥
चलत्कदम्बे हिमवन्नितम्बे तरौ प्रलम्बे चमरो ललम्बे ।
छेतुं विलग्नं न शशाक बालं कुलोद्गतां प्रीतिमिवार्यवृत्तः ॥ ११ ॥
अन्वयः-चलत्कदम्बे हिमवन्नितम्बे प्रलम्बे तरौ चमरः ललम्बे, विलग्नं बालम्
आर्यवृत्तः कुलोद्गतां प्रीतिम् इव छेत्तुं न शशाक ॥ ११ ॥
व्याख्या-चलत्कदम्बे = चलन्तः = कम्पयन्तः, कदम्बाः = नीपाः, यस्मिन् तस्मिन्,
हिमवंन्नितम्बे = हिमालयस्य शिखरे, प्रलम्बे = विशाले, तरौ = वृक्षे, चमरः = धेनुगः,
ललम्बे = अलम्बत, सः, विलग्नम् = संसक्तम्, बालम् = पुच्छम्, आर्यवृत्तः-आर्यम् =
शालीनम्, वृत्तम् = आचरणम्, यस्य सः, कुलोद्गताम्-कुलात् = वंशात्, उद्गता
समुत्पन्ना, ताम्, प्रीतिम् = मैत्रीम्, इव = सदृशः, छेत्तुम् = कर्त्तयितुम्, न = नहि,
शशाक = अशक्नोत् । अत्रोपमाऽलङ्कारः । अनुप्रासालङ्कारस्य छटाऽपि विलक्षणात्र ॥
हिन्दी-हिमालय के नितम्बभाग पर एक लम्बे हिलते कदम्ब की डाल में एक
चमर की पूँछ फँसी थी । एक शालीन व्यक्ति जैसे परम्परागत मित्रता को नहीं तोड़
पाता, उसी तरह वह चमर भी उसे नहीं तोड़ सका ॥ ११ ॥
सुवर्णगौराश्च किरातसङ्घा मयूरपिच्छोज्ज्वलगात्रलेखाः ।
शार्दूलपातप्रतिमा गुहाभ्यो निष्पेतुरुद्गार इवाचलस्य ॥ १२ ॥
अन्वयः-सुवर्णगौराः मयूरपिच्छोज्ज्वलगात्रलेखाः च शार्दूलपातप्रतिमा किरात-
सङ्घाः अचलस्य गुहाभ्यः उद्गार इव निष्पेतुः ॥ १२ ॥
व्याख्या-सुवर्णगौराः = कनकाभाः, मयूरपिच्छोज्ज्वलगात्रलेखाः-मयूरस्य =
कलापिनः, पिच्छैः = बर्हिणैः, उज्ज्वलाः = देदीप्यमानाः, गात्रस्य = देहस्य, लेखाः =
सङ्गणनाः, येषां ते, च = पुनः, शार्दूलपातप्रतिमा = व्याघ्रपातसदृशाः, किरातसङ्घाः =
वनेचरसमूहाः, अचलस्य = भूधरस्य, गुहाभ्यः = कन्दराभ्यः, उद्गारः = वान्तः, इव =
यथा, निष्पेतुः = निर्जग्मुः, शार्दूलप्रतिमेत्यत्रोपमाऽलङ्कारस्तथा उद्गार इवेत्यत्र
उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः ॥ १२ ॥
हिन्दी-सुनहले रंग के झुण्ड के झुण्ड किरात, जिनके शरीर मयूर की पूँछों से
उज्ज्वल थे, शेरों की तरह गुफाओं से निकल आये; जैसे पर्वत ने उन्हें वमन
किया हो ॥ १२ ॥
दरीचराणामतिसुन्दरीणां मनोहरश्रोणिकुचोदरीणाम् ।
वृन्दानि रेजुर्गदिशि किन्नरीणां पुष्पोत्कचानामिव वल्लरीणाम् ॥ १३ ॥

१९६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः - दरीचराणां मनोहरः श्रोणिकुचोदरीणां अतिसुन्दरीणां किन्नरीणां
वृन्दानि पुष्पोत्कचानां बल्लरीणाम् इव दिशि रेजुः ॥ १३ ॥
व्याख्या - दरीचराणाम् = दरीषु = कन्दरासु, चरन्तीति = विचरन्तीति, तासाम्,
मनोहरः = रुचिकरः, श्रोणिकुचोदरीणाम् - श्रोणयः = नितम्बाः, कुचाः = स्तनाः,
उदराः = कुक्षाश्चेति श्रोणिकुचोदराः, मनोहराश्च ते यासाम् तासाम्, अतिसुन्दरीणाम् =
अत्यन्तरूपवतीनाम्, किन्नरीणां वृन्दानि = एतदाख्यदेवयोनिस्त्रीणां समूहाः, पुष्पोत्क-
चानाम् = कुसुमयुक्तानाम्, वल्लरीणाम् = लतानाम्, इव = यथा, दिशि = परितः,
रेजुः = शुशुभिरे ॥ १३ ॥
हिन्दी - कन्दराओं में घूमने वाली अत्यन्त सुन्दर किन्नरियां, जिनके स्तन और
पेट मनोहर थे, वे झुंड के झुंड चारों ओर ऐसी शोभती थीं, मानो लताएँ फूलों से
भरी हों ॥ १३ ॥
नगान्नगस्योपरि देवदारूनायासयन्तः कपयो विचेरुः ।
तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुर्मोघप्रसादेभ्य इवेश्वरेभ्यः ॥ १४ ॥
अन्वयः - नगात् नगस्योपरि देवदारून् आयासयन्तः कपयः विचेरुः फलं न आपुः,
अतः तेभ्यः मोघप्रसादेभ्यः ईश्वरेभ्यः इव अपजग्मुः ॥ १४ ॥
व्याख्या - नगात् = भूधरात्, नगस्योपरि = पर्वतस्योपरि, देवदारून् = देवदारु-
वृक्षान्, आयासयन्तः = पीडयन्तः, कपयः = वानराः, विचेरुः = बभ्रमुः, फलम्, न =
नहि, आपुः = प्राप्तवन्तः, अतः = अस्मात् कारणात्, तेभ्यः = द्रुमेभ्यः, मोघप्रसादेभ्यः

• मोघम् = व्यर्थम्, प्रसादः = प्रसन्नता, येषां तेभ्यः, ईश्वरेभ्यः = धनिकेभ्यः,
  अपजग्मुः = अपसस्रुः । अत्राप्युपमालङ्कारोऽस्ति ॥ १४ ॥
  हिन्दी - एक पहाड़ से दूसरे पहाड़ पर चढ़कर वानरों के समूह देवदारु के वृक्षों
  को हिलाते थे, किन्तु फल न मिलने पर वे उसे उसी तरह छोड़ देते थे जैसे, उन
  धनिकों को जिनकी खुशी का कोई महत्त्व नहीं होता, उन्हें छोड़कर याचक दूर हट
  जाते हैं ॥ १४ ॥
  तस्मात्तु यूथादपसार्यमाणां निष्पीडितालक्तकरक्तवक्त्राम् ।
  शाखामृगीमेकविपन्नदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिर्नन्दमिदं बभाषे ॥ १५ ॥
  अन्वयः- तस्मात् तु यूथात् अपसार्यमाणां निष्पीडितालक्तकरक्तवक्त्राम् एकविपन्न-
  दृष्टिं शाखामृगीं दृष्ट्वा मुनिः नन्दम् इदं बभाषे ॥ १५ ॥
  व्याख्या - तस्मात् = तेन हेतुना, तु = किन्तु, यूथात् = समूहात्, अपसार्यमाणाम् =
  असंलग्नाम्, निष्पीडितालक्तकरक्तवक्त्राम् - निष्पीडितेन = निश्च्योतितेन, आलक्त-
  केन = द्रुमामयेन, रक्तम् = रक्तवर्णम्, वक्त्रम् = मुखम्, यस्याः सा ताम्, एकविपन्न-
  दृष्टिम् - एका = एकमात्र, विपन्ना = विनष्टा, दृष्टिः = नेत्रम्, यस्याः सा ताम्,
  शाखामृगीम् = वानरीम्, दृष्ट्वा = अवलोक्य, मुनिः = बुद्धः, नन्दम् = स्वानुजम्,
  इदम् = एतत्, बभाषे = उवाच ॥ १५ ॥

स्वर्गपवादः ] दशमः सर्गः ५९७
हिन्दी-समूह से भटकी एक कानी वानरी जिसका मुँह लाल था, जैसे कि उस
पर महावर निचोड़ा गया हो, उसे देखकर भगवान् बुद्ध ने नन्द से कहा ॥ १५ ॥
का नन्द रूपेण च चेष्टया च सम्पश्यतश्चारुतरा मता ते ।
एषा मृगी वैकविपन्नदृष्टिः स वा जनो यत्र गता तवेष्टिः ॥ १६ ॥
अन्वयः-नन्द ! रूपेण चेष्टया च सम्पश्यतः ते का चारुतरा मता, एकविपन्न-
दृष्टिः एषा मृगी वा सः जनः वा यत्र तव दृष्टिः गता ? ॥ १६ ॥
व्याख्या-नन्द = हे भ्रातः ! रूपेण = सुष्ठु आकृत्या, च=पुनः, चेष्टया =
विलासेन, च सम्पश्यतः = अवलोकयतः, ते=तव, का चारुतरा मता=शोभनतरा विहिता,
एकविपन्नदृष्टिः = नष्टैकचक्षुः, एषा = इयम्, मृगी = वानरी, वा = अथवा, सः =
असौ, जनः = लोकः, वा = अथवा, यत्र = यस्मिन् स्थाने, तव = भवतः, दृष्टिः =
आसक्तिः, गता=याता ॥ १६ ॥
हिन्दी-ओ नन्द ! तुम्हारे विचार से रूप और विलास में कौन अधिक सुन्दर
दिखलायी पड़ रहा है, यह कानी वानरी या जिसमें तुम्हारी आसक्ति है वह ? ॥१६॥
इत्येवमुक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किञ्चिदिदं जगाद ।
क्व चोत्तमस्त्री भगवन् वधूस्ते मृगी नगक्लेशकरी क्व चैषा ॥ १७ ॥
अन्वयः-सुगतेन इत्येवम् उक्तः नन्दः किञ्चित् स्मितं कृत्वा इदं जगाद-
भगवन् ! क्व च उत्तमस्त्री ते वधूः क्व च नगक्लेशकरी एषा मृगी ॥ १७ ॥
व्याख्या-सुगतेन = तथागतेन, इत्येवम् = अनेन रूपेण, उक्तः = पृष्टः, नन्दः =
बुद्धानुजः, किञ्चित् = ईषद्, स्मितम् = मन्दहास्यम्, कृत्वा = निष्पाद्य, इदम् = एतत्,
जगाद = उवाच, भगवन् = श्रीमन् ! क्व च = कुत्र च, उत्तमस्त्री = श्रेष्ठतमवामा, ते =
तव, वधूः = अनुजवधूः, क्व च = कुत्र च, नगक्लेशकरी-करोतीति स्त्रियां करी,
क्लेशस्य करी क्लेशकरी, न गच्छतीति नगस्तेषां नगानां क्लेशकरी नगक्लेशकरी =
पादपपीडा दायिनी, एषा = पुरोवर्त्तमाना, मृगी = वानरी ॥ १७ ॥
हिन्दी-इस प्रकार जब बुद्ध ने पूछा, तब मन्द-मन्द मुस्कुराते हुए नन्द ने उत्तर
दिया-भगवन् ! कहां तो दिव्य सुन्दरी आपकी अनुजवधू और कहाँ यह पेड़ों को
पीड़ा देने वाली बन्दरी ? ॥ १७ ॥
'ततो मुनिस्तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किञ्चिदवेक्षमाणः ।
आलम्ब्य नन्दं प्रययौ तथैव क्रीडावनं वज्रधरस्य राज्ञः ॥ १८ ॥
अन्वयः-ततः मुनिः तस्य वाक्यं निशम्य किञ्चित् हेत्वन्तरम् अवेक्ष्यमाणः नन्दम्
आलम्ब्य तथैव राज्ञः वज्रधरस्य क्रीडावनं प्रययौ ॥ १८ ॥
व्याख्या-ततः = तत्पश्चात्, मुनिः = गौतमः, तस्य = नन्दस्य, वाक्यम् = वचनम्,
निशम्य = श्रुत्वा, किञ्चित् = ईषत्, हेत्वन्तरम्-अन्यम् = अपरम्, हेतुम् = कारणम्,
हेत्वन्तरम् = कारणान्तरम्, अवेक्ष्यमाणः = अवलोकयन्, नन्दम्=स्वानुजम्, आलम्ब्य=