सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

दशमः सर्गः
स्वर्गोपवादः
सूर्यलोक से ध्रुव तक फैला जरामरण-भय मुक्त।
स्वर्ग, पुण्यफल भोगलोक यह भव्यभावना युक्त॥
श्रुत्वा ततः सद्व्रतमुत्सिसृक्षुं भार्यां दिदृक्षुं भवनं विविक्षुम्।
नन्दं निरानन्दमपेतधैर्यमभ्युज्जिहीर्षुर्मुनिराजुहाव ॥ १ ॥
अन्वयः—ततः सद्व्रतम् उत्सिसृक्षुं भार्यां दिदृक्षुं भवनं विविक्षुम् अपेतधैर्यं
निरानन्दं नन्दं श्रुत्वा उज्जिहीर्षुः मुनिः आजुहाव ॥ १ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सद्व्रतम् = भिक्षुनियमम्, उत्सिसृक्षुम् = त्यक्तुमि-
च्छुम्, भार्याम् = पत्नीम्, दिदृक्षुम् = द्रष्टुमिच्छुम्, भवनम् = स्वकीयसदनम्, विविक्षुम्
= प्रवेष्टुमिच्छुम्, अपेतधैर्यम् = अपेतः = समाप्तिं गतः, धैर्यः = धृतिः, यस्य सः तम् =
स्खलितधृतिः, निरानन्दम्—निर्गतः = निष्क्रान्तः, आनन्दः = सुखम्, यस्य सः तम्,
नन्दम् = स्वानुजम्, श्रुत्वा = आकर्ण्य, उज्जिहीर्षुः = उद्धर्तुमिच्छुः, मुनिः = गौतमः,
आजुहाव = आहूतवान् ॥ १ ॥
हिन्दी—तब नन्द भिक्षुव्रत को छोड़ना चाहते हैं, पत्नी को देखना चाहते हैं,
घर लौट जाना चाहते हैं, उनका धीरज टूट गया है, वे दुःखी हैं, यह सुनकर उनका
उद्धार करने के लिए मुनि ने उन्हें अपने पास बुलाया ॥ १ ॥
तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्षमार्गं पप्रच्छ चित्तस्खलितं सुचित्तः।
स ह्रीमते ह्रीविनतो जगाद स्वं निश्चयं निश्चयकोविदाय ॥ २ ॥
अन्वयः—प्राप्तम् अप्राप्तविमोक्षमार्गं चित्तस्खलितं तं सुचित्तः पप्रच्छ, ह्रीविनतः
सः ह्रीमते निश्चयकोविदाय स्वं निश्चयं जगाद ॥ २ ॥
व्याख्या—प्राप्तम् = लब्धम्, अप्राप्तविमोक्षमार्गम्—न = नहि, प्राप्तः = अधिकृतः,
विमोक्षस्य = विमुक्तेः, मार्गः = पथः, येन सः तम्, चित्तस्खलितम् = भ्रान्तमतिम्,
तम् = बुद्धानुजं नन्दम्, सुचित्तः = शोभनम् = सुष्ठु, चित्तम् = हृदयम्, यस्य सः,
पप्रच्छ = पृष्टवान्, ह्रीविनतः—ह्रिया = लज्जया, विनतः = अवनतः, सः = नन्दः,
ह्रीमते—ह्रीः अस्ति अस्येति = लज्जावते, निश्चयकोविदाय—निश्चयस्य = कृत-
सङ्कल्पस्य, कोविदः = वेत्ता, तस्मै, स्वम् = स्वकीयम्, निश्चयम् = निर्णयम्,
जगाद = कथयामास ॥ २ ॥
हिन्दी—बौद्ध धर्म में दीक्षित होकर भी बिना मुक्ति मार्ग पाये ही घर लौटने