सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

स्वर्गापवादः ] दशमः सर्गः १९३
—नद्यः = शैवलिन्यः, सरांसि = तडागानि, प्रस्त्रवणानि = निर्झराणि, च तेषाम्,
ओघः = समूहः, अस्ति अस्येति, काञ्चनधातुमन्तम् = कनकधातुसमन्वितम्, देवर्षिमन्तम्
—देवर्षयः = सुरमुनयः, सन्ति अस्येति, हिमवन्तम् = नगाधिराजम्, आशु = त्वरितम्,
आजग्मतुः = आगतवन्ताविति ॥ ५ ॥
हिन्दी—वे दोनों देवदारु की उत्तम सुगन्ध से महकते, नदी, तालाब और झरनों
से सुशोभित, सोने-चांदी जैसे खनिजों से भरपूर देवर्षियों से अधिष्ठित हिमालय पर
शीघ्र ही पहुँच गये ॥ ५ ॥
तस्मिन् गिरौ चारणसिद्धजुष्टे शिवे हविर्धूमकृतोत्तरीये ।
अगम्यपारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थतुर्द्वीप इवाम्बरस्य ॥ ६ ॥
अन्वयः—अगम्यपारस्य निराश्रयस्य अम्बरस्य द्वीपे इव चारणसिद्धजुष्टे हविर्धूम-
कृतोत्तरीये तस्मिन् शिवे गिरौ तौ तस्थतुः ॥ ६ ॥
व्याख्या—अगम्यपारस्य—अगम्यः = दुर्गम्यः, पारः = अन्यतरस्तटः, यस्य तस्य,
निराश्रयस्य—निर्गतः = निष्क्रान्तः, आश्रयः = आधारः, यस्य तस्य, अम्बरस्य = गगनस्य,
द्वीपे = भागे, इव = यथा, चारणसिद्धजुष्टे—चारणैः = गन्धर्वैः, सिद्धैश्च = किन्नरैश्च,
जुष्टम् = सेवितम्, तस्मिन्, हविर्धूमकृतोत्तरीये—हविषः = होमकुण्डस्य, धूमः =
शिखिध्वजः, तस्य कृतम् = धृतम्, उत्तरीयम् = संव्यानम्, येन सः तस्मिन्, तस्मिन्
=पूर्वोक्ते, शिवे = कल्याणप्रदे, गिरौ = हिमालये, तौ = तथागतनन्दौ, तस्थतुः =
विरेजतुः । श्लोकस्यास्य उत्तरार्द्धे इवेन सह समासत्वादुपमाऽलङ्कारस्तथा 'हविर्धूम-
कृतोत्तरीयेऽत्रोत्प्रेक्षालङ्कारश्चेति ॥ ६ ॥
हिन्दी—चारण और सिद्धों से सेवित उस मंगलमय हिमालय पर्वत पर जिसकी
चादर होम के धुएँ थी—वे दोनों उस दुर्गम अपार और आधारहीन आकाशद्वीप में
स्थित हुए ॥ ६ ॥
शान्तेन्द्रिये तत्र मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिक्षु ददर्श नन्दः ।
दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च विभूषणं रक्षणमेव चाद्रेः ॥ ७ ॥
अन्वयः—शान्तेन्द्रिये मुनौ तत्र स्थिते तु नन्दः दिक्षु अद्रेः विभूषणं रक्षणम् एव
च दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च ददर्श ॥ ७ ॥
व्याख्या—शान्तेन्द्रिये = शमान्विते करणे, मुनौ = गौतमबुद्धे, तत्र = तस्मिन् गिरौ,
स्थिते = विराजमाने सति, तु नन्दः = बुद्धानुजः, दिक्षु = अभितः, अद्रेः = भूधरस्य,
विभूषणम् = अलङ्करणम्, रक्षणम् = शरणम्, एव च = केवलमेव, दरीश्च = गह्वरञ्च,
कुञ्जांश्च = लतासमूहांश्च, वनौकसश्च—वनम् = अरण्यम्, ओकः = निवासम्, येषां ते
तान्, ददर्श = दर्शयामास ॥ ७ ॥
हिन्दी—प्रशान्त इन्द्रियवाले भगवान् बुद्ध के वहाँ विराजमान हो जाने के बाद
नन्दं ने चारों ओर उस पहाड़ के आभूषण एवं रक्षक के रूप में गुफाओं, कुञ्जों और
वनवासियों को देखा ॥ ७ ॥