सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

मदापवादः ] नवमः सर्गः १८९
उपसंहितम् = आरम्भयुक्तम्, एतत् = इदम्, हितम् = हितकरम्, आज्ञाय = ज्ञात्वा,
सज्जनसम्मतम् = सुपुरुषानुमतम्, मे = मम भिक्षोः, मतम् = विचारम्, जुषस्व =
सेव्यताम्, गिरम् = वाणीम्, उद्गिरन् = उच्चारयन्, निश्चयम् = दृढसङ्कल्पम्, वा =
अथवा, प्रचक्ष्व = वद ॥ ४९ ॥
हिन्दी—तो फिर इस पापरहित आत्मा से मोक्षधर्म के प्रारंभ से युक्त अपने हित
को पहचानो और सज्जन सम्मत मेरे विचार का सेवन करो अथवा मुँह खोलकर
अपना विचार व्यक्त करौं ॥ ४९ ॥
इति हितमपि बह्वपीदमुक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः ।
न धृतिमुपययौ न शर्म लेभे द्विरद इवातिमदो मदान्धचेताः ॥ ५० ॥
अन्वयः—श्रुतमहता तेन श्रमणेन इति बहु अपि हितम् उक्तः अपि नन्दः अतिमदः
मदान्धचेताः द्विरद इव न धृतिम् उपययौ न शर्म लेभे ॥ ५० ॥
व्याख्या—श्रुतमहता—श्रुतेन = शास्त्रादिज्ञानेन, महान् = उत्कृष्टस्तेन, तेन =
पूर्वोक्तेन, श्रमणेन = बौद्धभिक्षुणा, इति = इत्थम्, बहु = अत्यन्तम्, अपि, हितम् =
हितकरम्, उक्तः = कथितः, अपि, नन्दः = बुद्धानुजः, अतिमदः = अत्यन्तप्रमत्तः,
मदान्धचेताः = मदेन = उन्मादेन, अन्धः = उन्मत्तः, चेतः = मानसः, यस्य सः, द्विरदः
—द्वौ रदौ अस्ति अस्येति द्विरदः = गजराजः, इव = यथा, न = नहि, धृतिम् = धैर्यम्,
उपययौ = जगाम, न = न तु, शर्म = शान्तिम्, लेभे = प्राप्तवान् ॥ ५० ॥
हिन्दी—उस परमोत्कृष्ट विद्वान् भिक्षु द्वारा इस प्रकार बहुत कुछ कहे जाने के
बावजूद भी उस नन्द को न तो धीरज ही बँधा और न शान्ति ही मिली, क्योंकि
अत्यन्त मदमत्त गजराज की तरह वह मदान्ध था ॥ ५० ॥
नन्दस्य भावमवगम्य ततः स भिक्षुः
पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे ।
सत्त्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय
बुद्धाय तत्त्वविदुषे कथयाञ्चकार ॥ ५१ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवमः सर्गः ॥ ९ ॥
अन्वयः—ततः सः भिक्षुः पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे भावम् अवगम्य
सत्त्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय तत्त्वविदुषे बुद्धाय कथयाञ्चकार ॥ ५१ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = पूर्वोक्तः, भिक्षुः = श्रमणः, पारिप्लवम् =
चपलम्, गृहसुखाभिमुखम् = गृहस्य = गेहस्य, सुखाय = आनन्दाय, अभिमुखम् =
उन्मुखम्, न = नहि, धर्मे = धार्मिकानुष्ठाने, भावम् = चित्तम्, इति, अवगम्य =
सौ०-16