सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

मदापवादः ] नवमः सर्गः १७९
तुम्हारा पौरुष महान् है और अगर हार होती है तो फिर तुम्हारा बल बेकार
है ॥ २२ ॥
तथा हि वीराः पुरुषा न ते मता
जयन्ति ये साश्वरथद्विपानरीन् ।
यथा मता वीरतरा मनीषिणो
जयन्ति लोलानि षडिन्द्रियाणि ये ॥ २३ ॥
अन्वयः—हि ते पुरुषाः तथा वीराः न मताः ये साश्वरथद्विपान् अरीन् जयन्ति
यथा वीरतराः मनीषिणः मताः ये लोलानि षडिन्द्रियाणि जयन्ति ॥ २३ ॥
व्याख्या—हि = यतः, ते = तव, पुरुषाः = जनाः, तथा = तावन्तः, वीराः =
पराक्रमशालिनः, न = नहि, मताः = मन्यन्ते, ये = लोकाः, साश्वरथद्विपान्—अश्वाश्च
= घोटकाश्च, रथाश्च = स्यन्दनाश्च, द्विपाश्च = गजाश्च, अश्वरथद्विपास्तैः सहितान् =
युक्तान्, अरीन् = शत्रून्, जयन्ति = विजयन्ते, यथा = येन प्रकारेण, वीरतराः =
अतिशयेन वीराः वीरतराः = श्रेष्ठतरवीराः, मनीषिणः—बुद्धिरस्ति येषु ते = साधवः,
मताः = कथिताः, ये लोलानि = चञ्चलानि, षडिन्द्रियाणि = षट्करणानि, जयन्ति =
विजयन्ते ॥ २३ ॥
हिन्दी—क्योंकि वे पुरुष उतने वीर नहीं कहे जाते, जो घोड़े-रथ और हाथियों
के सहारे युद्ध जीत लेते हैं; जितने वीर वे मनीषी कहलाते हैं, जो अपनी चपल
षडिन्द्रियों को जीत लेते हैं ॥ २३ ॥
अहं वपुष्मानिति यच्च मन्यसे विचक्षणं नैतदिदं च गृह्यताम् ।
क्व तद्वपुः सा वपुष्मती तनुर्गदस्य शाम्बस्य च सारणस्य च ॥ २४ ॥
अन्वयः—अहं वपुष्मान् इति यत् च मन्यसे एतद् विचक्षणं न इदं च गृह्यतां
गदस्य शाम्बस्य सारणस्य च तद्वपुः सा वपुष्मती तनुः क्व ॥ २४ ॥
व्याख्या—अहम् = नन्दः, वपुष्मान् = रूपवानस्मि, इति = इत्यम्, च यत् मन्यसे =
अवगच्छसि, एतद् = इदम्, विचक्षणम् = समीचीनम्, न = नास्ति, इदञ्च = एतच्च,
गृह्यताम् = बुद्ध्यताम्, गदस्य = गदाख्यनृपस्य, शाम्बस्य = एतदाख्यनृपस्य, सारणस्य =
एतन्नामकस्य, च = पुनः, तद्वपुः = तस्य शरीरम्, सा वपुष्मती = सा रूपसी, तनुः =
देहम्, क्व = कुत्रास्ति ॥ २४ ॥
हिन्दी—'मैं रूपवान् हूँ' अगर तुम्हारी मान्यता यह है तो उचित नहीं है, ऐसा
मान लो। गद, शाम्ब और सारण का वह रूप और रूपवान् शरीर कहां है ? ॥२४॥
यथा मयूरश्चलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत् स्वभावतः ।
शरीरसंस्कारगुणादृते तथा बिभर्षि रूपं यदि रूपवानसि ॥ २५ ॥
अन्वयः—यथा चलचित्रचन्द्रकः मयूरः स्वभावतः गुणवत् रूपं बिभर्ति, यदि
शरीरसंस्कारगुणात् ऋते तथा रूपं बिभर्षि रूपवान् असि ॥ २५ ॥