सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१८० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या - यथा = येन रूपेण, चलचित्रचन्द्रकः- चलम् = चपलम्, चित्रम् =
विचित्रम्, चन्द्रकः यस्य सः, मयूरः = शिखण्डी, स्वभावतः = निसर्गतः, गुणवत् =
गुणयुक्तम्, रूपम् = स्वरूपम्, बिभर्ति = धारयति, यदि = चेत्, शरीरसंस्कारगुणात् -
शरीरस्य = देहस्य, संस्कारस्य = परिशोधनस्य, गुणः = स्वभावः, तस्मात् ( ऋतेयोगे
पञ्चमी ), ऋते = विना, तथा = तेन प्रकारेण, रूपम् = वपुः, बिभर्षि = धारयसि,
तदा रूपवान् = वपुष्मान्, असि = भवसि ॥ २५ ॥
हिन्दी-जैसे चंचल विचित्र चन्द्रक को मयूर स्वभाव से ही गुणयुक्त रूप को
धारण करता है, उसी तरह देह का संस्कार किये बिना यदि तुम गुणयुक्त रूप को
धारण करते हो तो फिर तुम रूपवान् हो ॥ २५ ॥
यदि प्रतीपं वृणुयान्न वाससा न शौचकाले यदि संस्पृशेदपः ।
मृजाविशेषं यदि नाददीत वा वपुर्वपुष्मन् वद कीदृशं भवेत् ॥ २६ ॥
अन्वयः- यदि प्रतीपं वाससा न वृणुयात्, यदि शौचकाले अपः न संस्पृशेत् यदि
वा मृजा विशेषं न अददीत, वपुष्मन् ! वद कीदृशं वपुः भवेत् ? ॥ २६ ॥
व्याख्या-यदि = चेत्, प्रतीपम् = प्रतिकूलम्, वाससा = वस्त्रेण, न = नहि,
वृणुयात् = आच्छादयेत्, यदि = चेत्, शौचकाले = मलत्यागसमये, अपः = सलिलम्,
न = नहि, संस्पृशेत् = स्पर्शं कुर्यात्, यदि वा = अथवा, मृजा = स्वच्छता, विशेषम् =
अङ्गप्रसाधनम्, न = नहि, अददीत = कुर्यात्, वपुष्मान् = स्वरूपवान् ! वद = कथय,
कीदृशम् = कथम्, वपुः = स्वरूपम्, भवेत् = स्यादिति ॥ २६ ॥
हिन्दी-यदि गुप्ताङ्गों को कपड़े से ढँका न जाय, मलत्याग के बाद पानी का
उपयोग न किया जाय अथवा यदि स्वच्छता या प्रसाधन की व्यवस्था न की जाय, तो
हे रूपवान् ! कहो कैसा रूप रहेगा ? ॥ २६ ॥
नवं वयश्चात्मगतं निशाम्य यद् गृहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः ।
नियच्छ तच्छैलनदीरयोपमं द्रुतं हि गच्छत्यनिवर्ति यौवनम् ॥ २७ ॥
अन्वयः- आत्मगतं नवं वयश्च निशाम्य यत् ते मनः विषयाप्तये गृहोन्मुखं शैल-
नदीरयोपमं तत् नियच्छ, हि अनिवर्ति योवनं द्रुतं गच्छति ॥ २७ ॥
व्याख्या- आत्मगतम्- आत्मनि = स्वस्मिन्, गतम् = प्राप्तम्, स्वगतम्; नवम् =
नूतनम्, वयश्च = आयुश्च, निशाम्य = आकर्ण्य, यत्, ते = तव, मनः = चित्तम्, विषयाप्तये -
विषयस्य = उपभोगस्य, आप्तये = प्राप्तये; गृहोन्मुखम्- गृहाय = गेहाय, उन्मुखम् =
अभिमुखम्, शैलनदीरयोपमम् - शैलस्य = पर्वतस्य, नदी = तटिनी, तस्याः रयः = वेगः,
तस्य उपमा = तुलना तम्; तत् = मनः, नियच्छ = अवरुध, हि = यतः, अनिवर्ति-
न निवर्तितुं शीलं, यस्य तत् = अपरावृत्ति, यौवनम् = तारुण्यम्, द्रुतम् = शीघ्रम्,
गच्छति = याति ॥ २७ ॥
हिन्दी-अपनी नई जवानी को देखकर जो तुम्हारा मन विषयोपभोग के लिए
घर की ओर भाग रहा है, पहाड़ी नदी की तरह तीव्रवेग वाले उस मन को तो रोको,
क्योंकि गई जवानी फिर नहीं लौटती, देखो यह कितना तेज भाग रही है ॥ २७ ॥