सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१७८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—कुरुणां च तद्वलं क्व अभवत् ये च युधि तरसौजसा ज्वलित्वा
अध्वरे समित्समिद्धाः ज्वलना इव हतासवः भस्मनि पर्यवस्थिताः ? ।। २० ।। .
व्याख्या—कुरुणाम् = कौरवाणाम्, च=पुनः, तद् = प्रचण्डम्, बलम् = पराक्रमम्,
क्व ==कुत्र, अभवत् = आसीत्, ये च = यदा कौरवाश्च, युधि =युद्धे, तरसौजसा =
बलविक्रमेण, ज्वलित्वा = भस्मीभूय, अध्वरे = यागे, समित्समिद्धाः = समित्प्रज्वलिताः,
ज्वलना = अग्निः, इव = यथा, हतासवः—हताः = मृताः, असवः = प्राणाः, येषां ते,
भस्मनि = भूत्याम्, पर्यवस्थिताः = अवस्थितोऽभवत् ॥ २० ॥
हिन्दी—कौरवों का वह बल तब कहाँ चला गया था, जो रणाङ्गण में वीरता
और पराक्रमपूर्वक प्रज्वलित होकर, याग में लकड़ियों से जलते हुए अग्नि की तरह
प्राणरहित होकर राख में बदल गये ॥ २० ॥
अतो विदित्वा बलवीर्यमानिनां वलान्वितानामवमर्दितं वलम् ।
जगज्जरामृत्युवशं विचारयन् बलेऽभिमानं न विधातुमर्हसि ॥ २१ ॥
अन्वयः—अतः बलवीर्यमानिनां बलान्वितानां बलम् अवमर्दितं विदित्वा जगद्
जरामृत्युवशं विचारयन् बले अभिमानं विधातुं न अर्हसि ॥ २१ ॥
व्याख्या—अतः = अस्मात् कारणात्, बलवीर्यमानिनाम्—बलम् = पराक्रमम्,
वीर्यम्=तेजसम्, च तयोः मानम्=अभिमानम्, येषु तेषाम्, बलान्वितानाम्=बलवताम्,
बलम् = पराक्रमम्, अवमर्दितम् = पीडितम्, विदित्वा = ज्ञात्वा, जगत् = संसारम्,
जरामृत्युवशम्=वृद्धावस्था-मृत्योश्च वशीभूतम्, विचारयन् = चिन्तयन्, बले = पराक्रमे,
अभिमानम् = दर्पम्, विधातुम् =कर्तुम्, न =नहि, अर्हसि =योग्योऽसि ॥ २१ ॥
हिन्दी—अतः बल और वर्चस्व का गर्व करने वाले बलशालियों के बल को नष्ट
हुआ जानकर और संसार को बुढ़ौती और मौत के अधीन होने का विचार करते हुए
घमंड नहीं करना चाहिए ॥ २१ ॥
बलं महद्वा यदि वा न मन्यसे कुरुष्व युद्धं सह तावदिन्द्रियैः ।
जयश्च तेऽत्रास्ति महच्च ते बलं पराजयश्चेद्वितथं च ते बलम् ॥ २२ ॥
अन्वयः—बलं महद् वा यदि वा न मन्यसे तावत् इन्द्रियैः सह युद्धं कुरुष्व, अत्र
च ते जयः ते बलं च महत् चेत् पराजयः ते बलं च वितथम् ॥ २२ ॥
व्याख्या --- बलं = सामर्थ्यम्, महत् = श्रेष्ठम्, वा = अथवा, यदि वा =किं वा,
न = नहि, मन्यसे = विचारयसि, तावत् = तर्हि, इन्द्रियैः = करणैः, सह = साकम्,
युद्धम् = समरम्, कुरुष्व = विधेहि, अत्र च = इह च, ते = तव, जयः = विजयः, ते =
तव, बलम् = पौरुषम्, च, महत् = श्रेष्ठम्, चेत् = यदि, पराजयो भवति, तर्हि, ते=तव,
बलम् = पौरुषम्, च = पुनः, वितथम् = व्यर्थमेवास्तीति ॥ २२ ॥
हिन्दी—या यदि अपनी ताकत को महान् मानते हो अथवा नहीं मानते हो तो
इसकी जांच के लिए इन्द्रियों से युद्ध करो, इसमें अगर तुम्हारी जीत होती है तो फिर