सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१९६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः - दरीचराणां मनोहरः श्रोणिकुचोदरीणां अतिसुन्दरीणां किन्नरीणां
वृन्दानि पुष्पोत्कचानां बल्लरीणाम् इव दिशि रेजुः ॥ १३ ॥
व्याख्या - दरीचराणाम् = दरीषु = कन्दरासु, चरन्तीति = विचरन्तीति, तासाम्,
मनोहरः = रुचिकरः, श्रोणिकुचोदरीणाम् - श्रोणयः = नितम्बाः, कुचाः = स्तनाः,
उदराः = कुक्षाश्चेति श्रोणिकुचोदराः, मनोहराश्च ते यासाम् तासाम्, अतिसुन्दरीणाम् =
अत्यन्तरूपवतीनाम्, किन्नरीणां वृन्दानि = एतदाख्यदेवयोनिस्त्रीणां समूहाः, पुष्पोत्क-
चानाम् = कुसुमयुक्तानाम्, वल्लरीणाम् = लतानाम्, इव = यथा, दिशि = परितः,
रेजुः = शुशुभिरे ॥ १३ ॥
हिन्दी - कन्दराओं में घूमने वाली अत्यन्त सुन्दर किन्नरियां, जिनके स्तन और
पेट मनोहर थे, वे झुंड के झुंड चारों ओर ऐसी शोभती थीं, मानो लताएँ फूलों से
भरी हों ॥ १३ ॥
नगान्नगस्योपरि देवदारूनायासयन्तः कपयो विचेरुः ।
तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुर्मोघप्रसादेभ्य इवेश्वरेभ्यः ॥ १४ ॥
अन्वयः - नगात् नगस्योपरि देवदारून् आयासयन्तः कपयः विचेरुः फलं न आपुः,
अतः तेभ्यः मोघप्रसादेभ्यः ईश्वरेभ्यः इव अपजग्मुः ॥ १४ ॥
व्याख्या - नगात् = भूधरात्, नगस्योपरि = पर्वतस्योपरि, देवदारून् = देवदारु-
वृक्षान्, आयासयन्तः = पीडयन्तः, कपयः = वानराः, विचेरुः = बभ्रमुः, फलम्, न =
नहि, आपुः = प्राप्तवन्तः, अतः = अस्मात् कारणात्, तेभ्यः = द्रुमेभ्यः, मोघप्रसादेभ्यः

• मोघम् = व्यर्थम्, प्रसादः = प्रसन्नता, येषां तेभ्यः, ईश्वरेभ्यः = धनिकेभ्यः,
  अपजग्मुः = अपसस्रुः । अत्राप्युपमालङ्कारोऽस्ति ॥ १४ ॥
  हिन्दी - एक पहाड़ से दूसरे पहाड़ पर चढ़कर वानरों के समूह देवदारु के वृक्षों
  को हिलाते थे, किन्तु फल न मिलने पर वे उसे उसी तरह छोड़ देते थे जैसे, उन
  धनिकों को जिनकी खुशी का कोई महत्त्व नहीं होता, उन्हें छोड़कर याचक दूर हट
  जाते हैं ॥ १४ ॥
  तस्मात्तु यूथादपसार्यमाणां निष्पीडितालक्तकरक्तवक्त्राम् ।
  शाखामृगीमेकविपन्नदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिर्नन्दमिदं बभाषे ॥ १५ ॥
  अन्वयः- तस्मात् तु यूथात् अपसार्यमाणां निष्पीडितालक्तकरक्तवक्त्राम् एकविपन्न-
  दृष्टिं शाखामृगीं दृष्ट्वा मुनिः नन्दम् इदं बभाषे ॥ १५ ॥
  व्याख्या - तस्मात् = तेन हेतुना, तु = किन्तु, यूथात् = समूहात्, अपसार्यमाणाम् =
  असंलग्नाम्, निष्पीडितालक्तकरक्तवक्त्राम् - निष्पीडितेन = निश्च्योतितेन, आलक्त-
  केन = द्रुमामयेन, रक्तम् = रक्तवर्णम्, वक्त्रम् = मुखम्, यस्याः सा ताम्, एकविपन्न-
  दृष्टिम् - एका = एकमात्र, विपन्ना = विनष्टा, दृष्टिः = नेत्रम्, यस्याः सा ताम्,
  शाखामृगीम् = वानरीम्, दृष्ट्वा = अवलोक्य, मुनिः = बुद्धः, नन्दम् = स्वानुजम्,
  इदम् = एतत्, बभाषे = उवाच ॥ १५ ॥