सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

मदापवादः ] नवमः सर्गः १८१
ऋतुर्व्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः ।
गतं गतं नैव सन्निवर्तते जलं नदीनां च नृणां च यौवनम् ॥ २८ ॥
अन्वयः—व्यतीतः ऋतुः पुनः परिवर्तते, क्षयं प्रयातः चन्द्रमा पुनः एति, तु
नदीनां च जलं नृणां च यौवनं गतं गतम् एव न सन्निवर्तते ॥ २८ ॥
व्याख्या—व्यतीतः=विगतः, ऋतुः = वसन्तादिः, मासद्वयात्मकः प्रकृतिपरिवर्तन-
युक्तः कालः, पुनः=भूयः, परिवर्तते=निवर्तते, क्षयम्=विनाशम्, प्रयातः =गतः,
चन्द्रमाः =निशाकरः, पुनः, एति = समागच्छति, तु=किन्तु, नदीनाम् =सरिताम्, च
जलम् = सलिलम्, नृणाम् = नराणाम्, च यौवनम् = तारुण्यम्, गतम्=विगतम्, गतमेव
=व्यतीतमेव, न सन्निवर्तते = पुनः न समागच्छति ॥ २८ ॥
हिन्दी—बीती ऋतु फिर लौट आती है, क्षय-प्राप्त चन्द्रमा फिर लौटता है, परन्तु
गया हुआ नदी का पानी और बीती जवानी फिर नहीं लौटती ॥ २८ ॥
विवर्णितश्मश्रु बलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभ्रु निष्प्रभम् ।
यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भविष्यसि ॥ २९ ॥
अन्वयः—यदा विवर्णितश्मश्रु बलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभ्रु निष्प्रभं
जर्जरं मुखं द्रक्ष्यसि, तदा जराभिभूतः विमदः भविष्यसि ॥ २९ ॥
व्याख्या — यदा = यस्मिन् काले, विवर्णितश्मश्रु — विवर्णितम् = पलितम्, श्मश्रु=
कुर्चंः, यस्य सः, बलीविकुञ्चितम्—बलीभिः=चर्मसङ्कोचैः, विकुञ्चितम् = वक्रं गतम्,
विशीर्णदन्तम्—विशीर्णा=गलिताः, दन्ताः=दशनाः, यस्य तत्, शिथिलभ्रु—शिथिलौ=
स्खलितौ, ध्रुवौ=भ्रुकुटी, यस्य तत्, निष्प्रभम्—निर्गता=बहिर्गता, प्रभा=कान्तिः, यस्य
तत्, जर्जरम्=विशीर्णम्, मुखम् = आननम्, द्रक्ष्यसि=अवलोकयिष्यसि, तदा = तस्मिन्
काले, जराभिभूतः=वृद्धत्वेन वशीभूतः, विमदः=मदरहितः, भविष्यसीति ॥२९॥
हिन्दी—जब मूँछ-दाढ़ी सफेद हो जायेगी, झुर्रीदार, गलित दांत, पलित केश,
शिथिल भौं वाले जराजीर्ण, निष्प्रभ मुख की ओर देखोगे तब तुम्हारा सारा घमंड टूट
जायेगा ॥ २९ ॥
निषेव्य पानं मदनीयमुत्तमं निशाविवासेषु चिराद्विमाद्यति ।
नरस्तु मत्तो बलरूपयौवनैर्न कश्चिदप्राप्य जरां विमाद्यति ॥ ३० ॥
अन्वयः—नरंः मदनीयम् उत्तमं पानं निषेव्य निशाविवासेषु चिरात् विमाद्यति,
तु बलरूपयौवनं मत्तः कश्चित् जराम् अप्राप्य न विमाद्यति ॥ ३० ॥
व्याख्या—नरः = पुरुषः, मदनीयम् = मादकम्, उत्तमम् = उत्कृष्टम्, पानम् =
पेयद्रव्यम्, निषेव्य = सेवयित्वा, निशाविवासेषु = निशायाः=रात्रिकालीनस्य, विवासः=
वस्त्रम्, तेषु, चिरात् = दीर्घकालात्, विमाद्यति = मदशून्यो भवति, तु = किन्तु, बलरूप-
यौवनैः = पौरुषस्वरूपतारुण्यैः, मत्तः = विक्षिप्तः, कश्चित् = कोऽपि, जराम् = तुरीया-
वस्थाम्, अप्राप्य = अनवाप्य, न = नहि, विमाद्यति = मदशून्यो भवति ॥ ३० ॥