सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१८८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—जो व्यक्ति किसी मनुष्य के अनर्थ की कामना करता है, वह उस कर्म
के कारण उसका शत्रु है। वासना केवल अनर्थों की मूल है, इनको विषयशत्रु की
तरह छोड़ देना चाहिए ॥ ४६ ॥
इहैव भूत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रताम् ।
परत्र चैवेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्यचिच्छिवाः ॥ ४७ ॥
अन्वयः—इहैव रिपवः भूत्वा वधात्मकाः काले पुरुषस्य मित्रतां प्रयान्ति, परत्र इह
एव च कामाः दुःखहेतवः भवन्ति न तु कस्यचित् शिवाः ( भवन्ति ) ॥ ४७ ॥
व्याख्या—इहैव = अत्रैव, रिपवः = शत्रवः, भूत्वा = भूय, वधात्मकाः—वधः =
घातः, आत्मा = चेतना, येषां ते = हिंसकाः, काले = समये, पुरुषस्य = नरस्य, मित्रताम्
=सौहृदम्, प्रयान्ति = गच्छन्ति, परत्र = परलोके, इह = अस्मिन् लोके, एव च,
कामाः =विषयोपभोगाः, न तु, कस्यचित् = कस्यापि लोकस्य, शिवाः = मङ्गलप्रदाः
भवन्ति ॥ ४७ ॥
हिन्दी—संसार में हत्यारे भी कभी समय पर मित्र बन जाते हैं, किन्तु काम इह-
लोक ही नहीं परलोक में भी दुःख के कारण हैं, ये कभी कल्याणकारी नहीं हैं ॥४७॥
यथोपयुक्तं रसवर्णगन्धवद्वधाय किम्पाकफलं न पुष्टये ।
निषेव्यमाणा विषयाश्चलात्मनो भवन्त्यनर्थाय तथा न भूतये ॥ ४८ ॥
अन्वयः—यथा रसवर्णगन्धवत् किम्पाकफलं वधाय उपयुक्तं न पुष्टये तथा च
निषेव्यमाणाः विषयाः चलात्मनः अनर्थाय भवन्ति न भूतये ॥ ४८ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, रसवर्णगन्धवत्—रसश्च = आस्वादश्च, वर्णश्च =
रङ्गश्च, गन्धश्च =सौरभश्च तं, तैर्युक्तम्, किम्पाकफलम् = आयुर्वेदशास्त्रे वर्णितं विशेष-
प्रकारकं फलम्, वधाय = हननाय, उपयुक्तम् = समीचीनम्, न = नहि, पुष्टये = पोष-
णाय भवति, तथा = तेन प्रकारेण, च = पुनः, निषेव्यमाणाः = सेव्यमानाः, विषयाः =
उपभोगाः, चलात्मनः = चञ्चलचेतनः, अनर्थाय = अनिष्टये, भवन्ति = स्युः, न भूतये
=न तु कल्याणाय भवन्ति ॥ ४८ ॥
हिन्दी—जैसे रस, रंग और सुगन्धयुक्त किम्पाक का फल वध के लिए होता है,
पुष्टिकारक नहीं; उसी तरह विषयोपभोग करते हुए चंचलात्मा वाले का अनर्थ ही
होता है, कल्याण नहीं ॥ ४८ ॥
तदेतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसंहितं हितम् ।
जुषस्व मे सज्जनसम्मतं मतं प्रचक्ष्व वा निश्चयमुद्गिरन् गिरम् ॥ ४९ ॥
अन्वयः—तत् विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसंहितम् एतत् हितम् आज्ञाय
सज्जनसम्मतं मे मतं जुषस्व गिरम् उद्गिरन् निश्चयं वा प्रचक्ष्व ॥ ४९ ॥
व्याख्या—तत् =तस्मात्, विपाप्मनात्मना—विगतः=विनष्टः, पाप्मा=पापः,
यस्य सः तेन, विमोक्षधर्माद्युपसंहितम्—विमोक्षस्य =मुक्तेः, धर्मस्तस्य आदिस्तेन