सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)

Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary

आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished558 पृष्ठ

१६४ सर्वार्थसिद्धौ [ ३।३० § ४२२ –
§ ४२२. हैमवते भवा हैमवतका इत्येवं 'वुञि' सति मनुष्यसंप्रत्ययो भवति । एवमुत्तरयो-
रपि । हैमवतकादयस्त्रयः । एकादयस्त्रयः । तत्र यथासंख्यमभिसंबन्धः क्रियते । एकपल्योपमस्थितयो
हैमवतकाः । द्विपल्योपमस्थितयो हारिवर्षकाः । त्रिपल्योपमस्थितयो दैवकुरवका इति । तत्र पञ्चसु
हैमवतेषु सुषमदुःषमा सदावस्थिता । तत्र मनुष्या एकपल्योपमायुषो द्विधनुःसहस्रोच्छ्रिताश्चतुर्थ-
भक्ताहारा नीलोत्पलवर्णाः । पञ्चसु हरिवर्षेषु सुषमा सदावस्थिता । तत्र मनुष्या द्विपल्योपमायुष-
श्चापसहस्रोत्सेधाः षष्ठभक्ताहाराः शङ्खवर्णाः । पञ्चसु देवकुरुषु सुषमसुषमा सदावस्थिता । तत्र
मनुष्या स्त्रिपल्योपमायुषः षड्धनुःसहस्रोच्छ्राया अष्टमभक्ताहाराः कनकवर्णाः ।
§ ४२३. अथोत्तरेषु कावस्थेत्यत आह—
तथोत्तराः ॥३०॥
§ ४२४. यथा दक्षिणा व्याख्यातास्तथैवोत्तरा वेदितव्याः । हैरण्यवतका हैमवतकैस्तुल्याः ।
रम्यका हारिवर्षकैस्तुल्याः । दैवकुरवकैरौत्तरकुरवकाः समाख्याताः ।
§ ४२५. अथ विदेहेष्ववस्थितेषु का स्थितिरित्यत्रोच्यते—
विदेहेषु संख्येयकालाः ॥३१॥
§ ४२६. १सर्वेषु विदेहेषु संख्येयकाला मनुष्याः । तत्र कालः २सुषमदुष्षमान्तोपमः सदा-
§ ४२२. हैमवत क्षेत्रमें उत्पन्न हुए हैमवतक कहलाते हैं। यहां हैमवंत शब्दसे 'वुञ्' प्रत्यय
करके हैमवतक शब्द बना है जिससे मनुष्योंका ज्ञान होता है। इसी प्रकार आगेके हारिवर्षक और
दैवकुरवंक इन दो शब्दोंमें जान लेना चाहिए। हैमवतक आदि तीन हैं और एक आदि तीन हैं।
यहाँ इनका क्रमसे सम्बन्ध करते हैं जिससे यह अर्थ हुआ कि हैमवत क्षेत्रके मनुष्योंकी स्थिति एक
पल्यकी है। हरिवर्ष क्षेत्रके मनुष्योंकी स्थिति दो पल्यकी है और देवकुरुक्षेत्रके मनुष्योंकी स्थिति
तीन पल्यकी है। ढाई द्वीपमें जो पाँच हैमवत क्षेत्र हैं उनमें सदा सुषमदुषमा काल है । वहाँ
मनुष्योंकी आयु एक पल्यकी है, शरीरकी ऊँचाई दो हजार धनुष है, उनका आहार एक दिनके
अन्तरालसे होता है और शरीरका रंग नील कमलके समान है। पाँच हरिवर्ष नामके क्षेत्रोंमें सदा
सुषमा काल रहता है। वहाँ मनुष्योंकी आयु दो पल्यकी है, शरीरकी ऊँचाई चार हजार धनुष है,
उनका आहार दो दिनके अन्तरालसे होता है और शरीरका रंग शंखके समान सफेद है। पाँच
देवकुरु नामके क्षेत्रमें सदा सुषमसुषमा काल है। वहाँ मनुष्योंकी आयु तीन पल्यकी है, शरीरकी
ऊँचाई छह हजार धनुष है। उनका भोजन तीन दिनके अन्तरालसे होता है और शरीरका रंग
सोनेके समान पीला है।
§ ४२३. उत्तर दिशावर्ती क्षेत्रोंमें क्या अवस्था है इसके बतलानेके लिए अब आगेका सूत्र
कहते हैं—
दक्षिणके समान उत्तरमें है ॥ ३०॥
§ ४२४. जिस प्रकार दक्षिणके क्षेत्रोंका व्याख्यान किया उसी प्रकार उत्तरके क्षेत्रोंका
जानना चाहिए। हैरण्यवत क्षेत्रोंके मनुष्योंकी सब बातें हैमवतके मनुष्योंके समान हैं, रम्यक क्षेत्रके
मनुष्योंकी सब बातें हरिवर्ष क्षेत्रके मनुष्योंके समान हैं और देवकुरु क्षेत्रके मनुष्योंकी सब बातें
उत्तरकुरु क्षेत्रके मनुष्योंके समान हैं।
§ ४२५. पाँच विदेहोंमें क्या स्थिति है इसके बतलानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
विदेहोंमें संख्यात वर्षकी आयुवाले प्राणी हैं ॥ ३१ ॥
§ ४२६. सब विदेहोंमें संख्यात वर्षकी आयुवाले मनुष्य होते हैं। वहाँ सुषमदुःषमा कालके
१. सर्वेषु पञ्चसु महाविदे-मु० । २. कालः दुःषमसुषमादिः सदा तां०, ना० ।

  • ३।३३§ ४३० ] तृतीयाऽध्यायः १६५

वस्थितः । मनुष्याश्च पञ्चधनुःशतोत्सेधाः । नित्यहाराः । उत्कर्षेणैकपूर्वकोटिस्थितिकाः ।
जघन्येनान्तर्मुहूर्तायुषः । तस्याश्च १ सम्बन्धे गाथां पठन्ति—
"पुव्वस्स दु परिमाणं सदरि खलु कोडिसदसहस्साई ।
छप्पण्णं च सहस्सा बोद्धव्वा वासकोडीणं २ ॥"
§ ४२७. उक्तो भरतस्य विष्कम्भः । पुनः प्रकारान्तरेण तत्प्रतिपत्त्यर्थमाह—
भरतस्य विष्कम्भो जम्बूद्वीपस्य नवतिशतभागः ॥३२॥
§ ४२८. जम्बूद्वीपविष्कम्भस्य योजनशतसहस्रस्य नवतिशतभागीकृतस्यैको भागो भरतस्य
विष्कम्भः । स पूर्वोक्त एव । उक्तं जम्बूद्वीपं परिवृत्य वेदिका स्थिता, ततः परो लवणोदः समुद्रो
द्वियोजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः । ततः परो धातकीखण्डो द्वीपश्चतुर्योजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः ।
§ ४२९. तत्र वर्षादीनां संख्यादि ३ विधिप्रतिपत्त्यर्थमाह—
द्विर्धातकीखण्डे ॥३३॥
§ ४३०. भरतादीनां द्रव्याणामिहावृत्तिर्विवक्षिता । तत्र कथं सुच् । अध्याह्रियमाण-
क्रियाभ्यावृत्तिद्योतनार्थः सुच् । यथा द्विस्तावानयं प्रासादो मीयत इति । एवं ४ द्विर्धातकीखण्डे
भरतादयो मीयन्ते इति । तद्यथा—द्वाभ्यामिष्वाकारपर्वताभ्यां दक्षिणोत्तरायताभ्यां लवणोदका-
लोदवेदिकास्पृष्टकोटिभ्यां विभक्तो धातकीखण्डः पूर्वापर इति । तत्र पूर्वस्य ५ अपरस्य च मध्ये द्वौ
अन्तके समान काल सदा अवस्थित है । मनुष्योंके शरीरकी ऊँचाई पांच सौ धनुष होती है, वे प्रति-
दिन आहार करते हैं । उनको उत्कृष्ट आयु एक पूर्वकोटि वर्षप्रमाण और जघन्य आयु अन्तर्मुहूर्त
प्रमाण है । इसके सम्बन्धमें एक गाथा कही जाती है—
“एक पूर्वकोटिका प्रमाण सत्तर लाख करोड़ और छप्पन हजार करोड़ वर्ष जानना चाहिए”
§ ४२७. भरतक्षेत्रका विस्तार पहले कह आये हैं । अब प्रकारान्तरसे उसका ज्ञान करानेके
लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
भरत क्षेत्रका विस्तार जम्बूद्वीपका एकसौ नब्बेवां भाग है ॥ ३२ ॥
§ ४२८. एक लाख योजन प्रमाण जम्बूद्वीपके विस्तारके एक सौ नब्बे भाग करनेपर जो
एक भाग प्राप्त हो उतना भरतक्षेत्रका विस्तार है जो कि पूर्वोक्त पांचसौ छब्बीस सही छह बटे
उन्नीस योजन होता है ।
§ ४२९. जो पहले जम्बूद्वीप कह आये उसके चारों ओर एक वेदिका है। इसके बाद लवण-
समुद्र है जिसका विस्तार दो लाख योजन है। इसके बाद धातकीखण्ड द्वीप है जिसका विस्तार
चार लाख योजन है। अब इसमें क्षेत्र आदिकी संख्याका ज्ञान करानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं-
धातकीखण्डमें क्षेत्र तथा पर्वत आदि जम्बूद्वीपसे दूने हैं ॥ ३३ ॥
§ ४३०. भरत आदि क्षेत्रोंकी यहाँ आवृत्ति विवक्षित है । शंका—सूत्रमें 'सुच्' प्रत्यय किस-
लिए किया है ? समाधान—वाक्य पूरा करने के लिए जो क्रिया जोड़ी जाती है उसकी आवृत्ति बत-
लानेके लिए 'सुच्' प्रत्यय किया है। जैसे 'द्विस्तावान् अयं प्रासादः' यहाँ 'सुच्' प्रत्ययके रहनेसे
है यह अनुमान किया जाता है । इसी प्रकार धातकीखण्डमें 'सुच्' से भरतादिक दूने ज्ञात हो जाते
हैं । यथा—अपने सिरेसे लवणोद और कालोदको स्पर्श करनेवाले और दक्षिणसे उत्तर तक लम्बे
इष्वाकार नामक दो पर्वतोंसे विभक्त होकर धातकीखण्ड द्वीपके दो भाग हो जाते हैं—पूर्व धातकी-
१. तस्यास्ति सम्बन्धे आं०, दि० १, दि० २ । २. -डीणं ॥ ७०५६००००००००० उक्तो मु०, ता०,
ना० । ३. संख्याविधि-मु० । ४. -त्कीषंडे ता०, ना०, दि० १, दि० २, आ० । ५. -र्वस्य चापरस्य
मध्ये मु० ।

१६६ सर्वार्थसिद्धौ [ ३।३४ § ४३१ -
मन्दरौ । तयोरुभयतो भरतादीनि क्षेत्राणि हिमवदादयश्च वर्षधरपर्वताः । एवं द्वौ भरतौ द्वौ
हिमवन्तौ इत्येवमादि संख्यानं द्विगुणं वेदितव्यम् । जम्बूद्वीपहिमवदादीनां वर्षधराणां यो विष्कम्भ-
स्तद्विगुणो धातकीखण्डे हिमवदादीनां वर्षधराणाम् । वर्षधराश्चक्राकारवदवस्थिताः । अरविवर-
संस्थानानि क्षेत्राणि । जम्बूद्वीपे यत्र जम्बूवृक्षः स्थितः, तत्र धातकीखण्डे धातकीवृक्षः सपरिवारः ।
तद्योगाद्धातकीखण्ड इति द्वीपस्य नाम प्रतीतम् । तत्परिक्षेपी कालोदः समुद्रः टङ्कोच्छिन्नतीर्थः अष्ट-
योजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः । कालोदपरिक्षेपी पुष्करद्वीपः षोडशयोजनशतसहस्रवलयविष्कम्भः ।
§ ४३१. तत्र द्वीपान्भोनिधिविष्कम्भद्विगुणपरिक्लृप्तिवद्धातकीखण्डवर्षादिद्विगुणवृद्धिप्रसङ्गे
विशेषावधारणार्थमाह-
पुष्करार्द्धे च ॥३४॥
§ ४३२. किम् । द्विरित्यनुवर्तते । किमपेक्षा द्विरावृत्तिः । जम्बूद्वीपभरतहिमवदाद्यपेक्षयैव¹ ।
कुतः । व्याख्यानतः । यथा धातकीखण्डे हिमवदादीनां विष्कम्भस्तथा पुष्करार्धे हिमवदादीनां
विष्कम्भो द्विगुण इति व्याख्यायते । नामानि तान्येव, इष्वाकारौ मन्दरौ च पूर्ववत् । यत्रे² जम्बू-
वृक्षस्तत्र पुष्करं सपरिवारम् । तत एव तस्य³ द्वीपस्य नाम रूढं पुष्करद्वीप इति । अथ कथं
पुष्करार्द्धसंज्ञा । मानुषोत्तरशैलेन विभक्तार्धत्वात्पुष्करार्धसंज्ञा ।
खण्ड और पश्चिम धातकीखण्ड । इन पूर्व और पश्चिम दोनों खण्डोंके मध्यमें दो मन्दर अर्थात्
मेरु पर्वत हैं। इन दोनोंके दोनों ओर भरत आदि क्षेत्र और हिमवान् आदि पर्वत हैं। इस प्रकार
दो भरत दो हिमवान् इत्यादि रूपसे जम्बूद्वीपसे धातकीखण्ड द्वीपमें दूनी संख्या जाननी चाहिए ।
जम्बूद्वीपमें हिमवान् आदि पर्वतोंका जो विस्तार है धातकीखण्ड द्वीपमें हिमवान् आदि पर्वतोंका
उससे दूना विस्तार है। चक्केमें जिस प्रकार आरे होते हैं उसी प्रकार ये पर्वत क्षेत्रोंके मध्यमें
अवस्थित हैं। और चक्केमें छिद्रोंका जो आकार होता है यहाँ क्षेत्रोंका वही आकार है। जम्बूद्वीपमें
जहाँ जम्बू वृक्ष स्थित है धातकीखण्डद्वीपमें परिवार वृक्षोंके साथ वहाँ धातकी वृक्ष स्थित है ।
और इसके सम्बन्धसे द्वीपका नाम धातकीखण्ड प्रसिद्ध है। इसको घेरे हुए कालोद समुद्र है ।
जिसका घाट ऐसा मालूम देता है कि उसे टांकीसे काट दिया हो और जिसका विस्तार आठ लाख
योजन है। कालोदको घेरे हुए पुष्करद्वीप है जिसका विस्तार सोलह लाख योजन है।
§ ४३१. द्वीप और समुद्रोंका उत्तरोत्तर जिस प्रकार दूना दूना विस्तार बतलाया है उसी
प्रकार यहाँ धातकीखण्ड द्वीपके क्षेत्र आदि की संख्या दूनी प्राप्त होती है अतः विशेष निश्चय
करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं-
पुष्करार्धमें उतने ही हैं ॥३४॥
§ ४३२. यहाँ 'द्वि' इस पदकी अनुवृत्ति होती है। शंका- 'द्वि' इस पदकी किसकी अपेक्षा
अनुवृत्ति होती है ? समाधान - जम्बूद्वीपके भरत आदि क्षेत्र और हिमवान् आदि पर्वतोंकी अपेक्षा
'द्विः' इस पदकी अनुवृत्ति होती है। शंका- यह कैसे समझा जाता है ? समाधान - व्याख्यान-
से। जिस प्रकार धातकीखण्ड द्वीपमें हिमवान् आदिका विस्तार कहा है उसी प्रकार पुष्करार्धमें
हिमवान् आदिका विस्तार दूना बतलाया है। नाम वे ही हैं। दो इष्वाकार और दो मन्दर पर्वत
पहलेके समान जानना चाहिए। जहाँ पर जम्बूद्वीपमें जम्बू वृक्ष है पुष्कर द्वीपमें वहाँ अपने परि-
वार वृक्षोंके साथ पुष्करवृक्ष है। और इसीलिए इस द्वीपका पुष्करद्वीप यह नाम रूढ़ हुआ है।
शंका-इस द्वीपको पुष्करार्ध यह संज्ञा कैसे प्राप्त हुई ? समाधान - इस द्वीपके मानुषोत्तर पर्वतके
कारण दो विभाग हो गये हैं अतः आधे द्वीपको पुष्करार्ध यह संज्ञा प्राप्त हुई ।
१. -पेक्षयैव । जम्बूद्वीपात्पुष्करार्धे द्वौ भरतौ द्वौ हिमवन्तौ, इत्यादि । कुतः मु०, दि० १, दि० २, आ० ।
२. यत्र जम्बूद्वीपे जम्बू-मु०, दि०, दि० २, आ० । ३. तस्य द्वीपस्यानुरूढं पुष्करद्वीप इति नाम । अथ मु० ।

§ ४३३. अत्राह किमर्थं जम्बूद्वीपहिमवदादिसंख्या द्विरावृत्ता पुष्करार्धे कथ्यते, न पुनः
कृत्स्न एव पुष्करद्वीपे । इत्यत्रोच्यते—
प्राङ् मानुषोत्तरान्मनुष्याः ॥३५॥
§ ४३४. पुष्करद्वीपबहुमध्यदेशभागी वलयवृत्तो मानुषोत्तरो नाम शैलः। तस्मात्प्रागेव
मनुष्या न बहिरिति । ततो न बहिः पूर्वोक्तक्षेत्रविभागोऽस्ति । नास्मादुत्तरं कदाचिदपि विद्याधरा ५
ऋद्धिप्राप्ता अपि मनुष्या गच्छन्ति अन्यत्रोपपादसमुद्घाताभ्याम् । ततोऽस्यान्वर्थसंज्ञा । एवं जम्बू-
द्वीपादिष्वर्धतृतीयेषु¹ द्वीपेषु द्वयोश्च समुद्रयोर्मनुष्या वेदितव्याः । ते द्विविधाः—
आर्या म्लेच्छाश्च ॥३६॥
§ ४३५. गुणैर्गुणवद्भिर्वा अर्यन्त इत्यार्याः । ते द्विविधा ऋद्धिप्राप्तार्या अनृद्धिप्राप्तार्याश्चेति ।
अनृद्धिप्राप्तार्याः पञ्चविधाः क्षेत्रार्या जात्यार्याः कर्मार्याश्चारित्रार्या दर्शनार्याश्चेति । ऋद्धिप्राप्तार्याः १०
§ ४३३. यहां शंकाकारका कहना है कि जम्बूद्वीपमें हिमवान् आदिकी जो संख्या है उससे
हिमवान् आदिकी दूनी संख्या आधे पुष्करद्वीपमें क्यों कही जाती है पूरे पुष्कर द्वीपमें क्यों नहीं
कही जाती ? अब इस शंकाका समाधान करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
मानुषोत्तर पर्वतके पहले तक ही मनुष्य हैं ॥३५॥
§ ४३४. पुष्करद्वीपके ठीक मध्यमें चूड़ीके समान गोल मानुषोत्तर नामका पर्वत है । उसके १५
पहले-पहले ही मनुष्य हैं, उसके बाहर नहीं । इसलिए मानुषोत्तर पर्वतके बाहर पूर्वोक्त क्षेत्रोंका
विभाग नहीं है । इस पर्वतके उस ओर उपपाद जन्मवाले और समुद्घातको प्राप्त हुए मनुष्योंको
छोड़ कर और दूसरे विद्याधर या ऋद्धिप्राप्त मुनि भी कदाचित् नहीं जाते हैं इसलिए इस
पर्वतका मानुषोत्तर यह सार्थक नाम है। इस प्रकार जम्बूद्वीप आदि ढाई द्वीपोंमें और दो समुद्रों-
में मनुष्य जानना चाहिए । २०
विशेषार्थ—ढाई द्वीप और इनके मध्यमें आनेवाले दो समुद्र यह मनुष्यलोक है । मनुष्य
इसी क्षेत्रमें पाये जाते हैं । मानुषोत्तर पर्वत मनुष्यलोककी सीमापर स्थित होनेसे इसका
मानुषोत्तर यह नाम सार्थक है। मनुष्य इसी क्षेत्रमें रहते हैं उनका बाहर जाना सम्भव
नहीं, इसका यह अभिप्राय है कि गर्भमें आनेके बाद मरण पर्यन्त औदारिक शरीर या आहारक
शरीरके साथ वे इस क्षेत्रसे बाहर नहीं जा सकते । सम्मूर्च्छन मनुष्य तो इसके औदारिक शरीर २५
के आश्रयसे होते हैं इसलिए उनका मनुष्यलोकके बाहर जाना कथमपि सम्भव नहीं है। पर
इसका यह अर्थ नहीं है कि किसी भी अवस्थामें मनुष्य इस क्षेत्रके बाहर नहीं पाये जाते हैं । ऐसी
तीन अवस्थाएँ हैं जिनके होनेपर मनुष्य इस क्षेत्रके भी बाहर पाये जाते हैं, यथा—(१) जो मनुष्य
मरकर ढाई द्वीपके बाहर उत्पन्न होनेवाले हैं वे यदि मरणके पहले मारणान्तिक समुद्घात करते
हैं तो इसके द्वारा उनका ढाई द्वीपके बाहर गमन देखा जाता है । (२) ढाई द्वीपके बाहर निवास ३०
करनेवाले जो जीव मरकर मनुष्योंमें उत्पन्न होते हैं उनका मनुष्य गतिनाम कर्मका उदय होनेपर
भी ढाई द्वीपमें प्रवेश करनेके पूर्व तक इस क्षेत्रके बाहर अस्तित्व देखा जाता है । (३) केवलिसमुद्-
घातके समय उनका मनुष्यलोकके बाहर अस्तित्व देखा जाता है । इन तीन अपवादोंको छोड़कर
और किसी अवस्थामें मनुष्योंका मनुष्यलोकके बाहर अस्तित्व नहीं देखा जाता । वे मनुष्य दो
प्रकारके हैं अब ये बतलाने के लिए आगे का सूत्र कहते हैं— ३५
मनुष्य दो प्रकारके हैं—आर्य और म्लेच्छ ॥३६॥
§ ४३५. जो गुणों या गुणवालोंके द्वारा माने जाते हैं—वे आर्य कहलाते हैं। उनके दो
भेद हैं—ऋद्धिप्राप्त आर्य और ऋद्धिरहित आर्य । ऋद्धिरहित आर्य पांच प्रकारके हैं—क्षेत्रार्य,
१. –तीयेषु द्वयोश्च मु० ।

१६८ सर्वार्थसिद्धौ [ ३।३६ ६ ४३५ –
सप्तविधाः; बुद्धिविक्रियातपोबलौषधरसार्क्षीणभेदात् । म्लेच्छा द्विविधाः — अन्तर्द्वीपजाः कर्मभूमिजा-
श्चेति । तत्रान्तर्द्वीपा लवणोदधेरभ्यन्तरे पार्ष्वेष्वष्टासु दिक्ष्वष्टौ । तदन्तरेषु चाष्टौ । हिमवच्छिख-
रिणोरुभयोश्च विजयार्द्धयोरन्तेष्वष्टौ । तत्र दिक्षु द्वीपा वेदिकायास्तिर्यक् पञ्चयोजनशतानि प्रविश्य
५ भवन्ति । विदिक्ष्वन्तरेषु च द्वीपाः पञ्चाशत्पञ्चयोजनशतेषु गतेषु भवन्ति । शैलान्तेषु द्वीपाः षड्-
योजनशतेषु गतेषु भवन्ति । दिक्षु द्वीपाः शतयोजनविस्ताराः । विदिक्ष्वन्तरेषु च द्वीपास्तदर्ध-
विष्कम्भाः । शैलान्तेषु पञ्चविंशतियोजनविस्ताराः । तत्र पूर्वस्यां दिश्येकोरुकाः । अपरस्यां दिशि
लाङ्गूलिनः । उत्तरस्यां दिश्यभाषकाः । दक्षिणस्यां दिशि विषाणिनः । शशकर्णशष्कुलीकर्ण-
प्रावेरणकर्णलम्बकर्णाः विदिक्षु । अश्वसिंहश्वमहिषवराहव्याघ्रकौककपामुखा अन्तरेषु । मेघमुख-
विद्युन्मुखाः शिखरिण उभयोरन्तयोः । मत्स्यमुखकालमुखा हिमवत उभयोरन्तयोः । हस्तिमुखा-
१० दर्दांमुखा उत्तरविजयार्धस्योभयोरन्तयोः । गोमुखमेषमुखा दक्षिणविजयार्धस्योभयोरन्तयोः ।
एकोरुका मृदाहारा गुहावासिनः । शेषाः पुष्पफलाहारा वृक्षवासिनः । सर्वे ते पल्योपमायुषः । तं
चतुर्विंशतिरपि द्वीपा जलतलादेकयोजनोत्सेधाः । लवणोदधेर्बाह्यपार्श्वेऽप्येवं चतुर्विंशतिर्दीपा
जात्यार्य, कर्मार्य, चारित्रार्य और दर्शनार्य । बुद्धि, विक्रिया, तप, बल, औषध, रस और अक्षीण
ऋद्धिके भेदसे ऋद्धि प्राप्त आर्य सात प्रकारके हैं। म्लेच्छ दो प्रकारके हैं—अन्तर्द्वीपज म्लेच्छ
और कर्मभूमिज म्लेच्छ । लवणसमुद्रके भीतर आठों दिशाओंमें आठ अन्तर्द्वीप हैं और उनके अन्त-
१५ रालमें आठ अन्तर्द्वीप और हैं। तथा हिमवान् और शिखरी इन दोनों पर्वतोंके अन्तमें और दोनों
विजयार्ध पर्वतोंके अन्तमें आठ अन्तर्द्वीप हैं। इनमें-से जो दिशाओंमें द्वीप हैं वे वेदिकासे तिरछे पाँचसौ
योजन भीतर जाकर हैं। विदिशाओं और अन्तरालोंमें जो द्वीप हैं वे पाँचसौ पचास योजन भीतर
जाकर हैं। तथा पर्वतोंके अन्तमें जो द्वीप हैं वे छहसौ योजन भीतर जाकर हैं। दिशाओंमें स्थित
द्वीपोंका विस्तार सौ योजन है। विदिशाओं और अन्तरालोंमें स्थित द्वीपोंका विस्तार उससे आधा
२० अर्थात् पचास योजन है। तथा पर्वतोंके अन्तमें स्थित द्वीपोंका विस्तार पच्चीस योजन है। पूर्व
दिशामें एक टाँगवाले मनुष्य हैं। पश्चिम दिशामें पूँछवाले मनुष्य हैं। उत्तर दिशामें गूँगे मनुष्य
हैं और दक्षिण दिशामें सींगवाले मनुष्य हैं। चारों विदिशाओंमें क्रमसे खरगोशके समान कानवाले,
शष्कुली अर्थात् मछली अथवा पूड़ीके समान कानवाले, प्रावरणके समान कानवाले और लम्बे
कानवाले मनुष्य हैं। आठों अन्तरालके द्वीपोंमें क्रमसे घोड़ेके समान मुखवाले, सिंहके समान मुख-
२५ वाले, कुत्तेके समान मुखवाले, भैंसाके समान मुखवाले, सुअरके समान मुखवाले, व्याघ्रके समान
मुखवाले, कौआके समान मुखवाले और बन्दरके समान मुखवाले मनुष्य हैं। —शिखरी पर्वतके
दोनों कोणोंकी सीधमें जो अन्तर्द्वीप हैं उनमें मेघके समान मुखवाले और बिजलीके समान मुखवाले
मनुष्य हैं। हिमवान् पर्वतके दोनों कोणोंकी सीधमें जो अन्तर्द्वीप हैं उनमें मछलीके समान मुखवाले
और कालके समान मुखवाले मनुष्य हैं। उत्तर विजयार्धके दोनों कोणोंकी सीधमें जो अन्तर्द्वीप हैं
३० उनमें हाथीके समान मुखवाले और दर्पणके समान मुखवाले मनुष्य हैं। तथा दक्षिण विजयार्धके
दोनों कोणोंकी सीधमें जो अन्तर्द्वीप हैं उनमें गायके समान मुखवाले और मेढ़ाके समान मुखवाले
मनुष्य हैं। इनमें-से एक टाँगवाले मनुष्य गुफाओंमें निवास करते हैं और मिट्टीका आहार करते
हैं। तथा शेष मनुष्य फूलों और फलोंका आहार करते हैं और पेड़ोंपर रहते हैं। इन सबकी आयु
१. लवणोदे अष्टासु दिक्ष्वष्टौ आ० दि० १, दि० २ । लवणोदधेरभ्यन्तरेऽष्टासु दिक्ष्वष्टौ मु० ।
३५ २. उत्तरस्यामभाषकाः आ० दि० १, दि० २ । ३. - णस्यां विषा- दि० १, दि० २ । ४. -वरणलम्ब मु० ।
५ काकवूककपि-मु० । ६. मेघविद्यु-मु० । ७. दक्षिणदिग्विण- मु० । ८. - शतिद्वितीयपक्षेऽपि उभयोस्त-
त्वेष्टचत्वारिंशद्द्बीपाः जलतला- दि० २ । ९. -त्सेधाः । तथा कालोदेऽपि आ०, दि० १ ।

  • ३।३७ § ४३७ ] तृतीयोऽध्यायः १६९
    विज्ञातव्याः । तथा कालोदेऽपि वेदितव्याः । त एतेऽन्तद्वीपजा म्लेच्छाः । कर्मभूमिजाश्च शक-
    यवनशबरपुलिन्दादयः ।
    § ४३६. काः पुनः कर्मभूमय इत्यत आह—
    भरतैरावतविदेहाः कर्मभूमयोऽन्यत्र देवकुरुत्तरकुरुभ्यः ॥३७॥
    § ४३७. भरता१ ऐरावता विदेहाश्च पञ्च, पञ्च, एताः कर्मभूमय इति व्यपदिश्यन्ते । तत्र ५
    'विदेह'ग्रहणाद्देवकुरूत्तरकुरुग्रहणे प्रसक्ते तत्प्रतिषेधार्थमाह—'अन्यत्र देवकुरुत्तरकुरुभ्यः' इति ।
    'अन्यत्र' शब्दो वर्जनार्थः । देवकुरव उत्तरकुरवो हैमवतो हरिवर्षो २रम्यको हैरण्यवतोऽन्तद्वीपाश्च
    भोगभूमय इति व्यपदिश्यन्ते । अथ कथं कर्मभूमित्वम् । शुभाशुभलक्षणस्य कर्मणोऽधिष्ठानत्वात् ।
    ननु सर्वं ३लोकत्रितयं कर्मणोऽधिष्ठानमेव । तत एवं ४ प्रकर्षगतिर्विज्ञास्यते, प्रकर्षेण यत्कर्मणोऽधि-
    ष्ठानमिति । तत्राशुभकर्मणस्तावत्सप्तमनरकप्रापणस्य भरतादिष्वेवार्जनम्, शुभस्य५ च सर्वार्थ- १०
    सिद्ध्यादि६स्थानविशेषप्रापणस्य कर्मण उपार्जनं तत्रैव, कृष्यादिलक्षणस्य षड्विधस्य कर्मणः
    पात्रदानादिसहितस्य तत्रैवारम्भात्कर्मभूमिव्यपदेशो वेदितव्यः । इतरास्तु दशविधकल्पवृक्षकल्पित-
    भोगानुभवनविषयत्वाद् भोगभूमय इति व्यपदिश्यन्ते ।
    एक पल्यप्रमाण है । ये चौबीसों अन्तद्वीप जलकी सतहसे एक योजन ऊँचे हैं । इसी प्रकार कालोद
    समुद्रमें भी जानना चाहिए । ये सब अन्तद्वीपज म्लेच्छ हैं । इनसे अतिरिक्त जो शक, यवन, शबर १५
    और पुलिन्दादिक हैं वे सब कर्मभूमिज म्लेच्छ हैं ।
    विशेषार्थ—षट्खण्डागममें मनुष्योंके दो भेद किये गये हैं—कर्मभूमिज और अकर्मभूमिज ।
    अकर्मभूमि भोगभूमिका दूसरा नाम है । भोगभूमिका एक भेद कुभोगभूमि है । उसमें जन्म लेनेवाले
    मनुष्य ही यहाँ अन्तद्वीपज म्लेच्छ कहे गये हैं। शेष रहे शक, यवन, शबर और पुलिन्द आदि म्लेच्छ
    कर्मभूमिज म्लेच्छ हैं । इसी प्रकार आर्य भी क्षेत्रकी अपेक्षा दो भागोंमें विभक्त हैं-कर्मभूमिज आर्य २०
    और अकर्मभूमिज आर्य । तीनों भोगभूमियोंके मनुष्य अकर्मभूमिज आर्य हैं और कर्मभूमिके आर्य
    कर्मभूमिज आर्य हैं । इनमें-से अकर्मभूमिज आर्य और म्लेच्छोंके अविरत सम्यग्दृष्टि तक चार
    गुणस्थान हो सकते हैं किन्तु कर्मभूमिज आर्य और म्लेच्छ अणुव्रत और महाव्रतके भी अधिकारी
    हैं । इनके संयमासंयम और संयमस्थानोंका विशेष व्याख्यान लब्धिसार क्षपणासारमें किया है ।
    § ४३६. कर्मभूमियां कौन-कौन हैं, अब इस बातके बतलानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं— २५
    देवकुरु और उत्तरकुरुके सिवा भरत, ऐरावत और विदेह ये सब कर्मभूमि हैं ॥३७॥
    § ४३७. भरत, ऐरावत और विदेह ये प्रत्येक पाँच-पाँच हैं । ये सब कर्मभूमियां कही जाती
    हैं । इनमें विदेहका ग्रहण किया है इसलिए देवकुरु और उत्तरकुरुका भी ग्रहण प्राप्त होता है अतः
    उनका निषेध करनेके लिए 'अन्यत्र देवकुरुत्तरकुरुभ्यः' यह पद रखा है । अन्यत्र शब्दका अर्थ
    निषेध है । देवकुरु, उत्तरकुरु, हैमवत, हरिवर्ष, रम्यक, हैरण्यवत और अन्तद्वीप ये भोगभूमियां ३०
    कही जाती हैं । शंका—कर्मभूमि यह संज्ञा कैसे प्राप्त होती है ? समाधान—जो शुभ और अशुभ
    कर्मोंका आश्रय हो उसे कर्मभूमि कहते हैं । यद्यपि तीनों लोक कर्मका आश्रय है फिर भी इससे
    उत्कृष्ट्ताका ज्ञान होता है कि ये प्रकर्ष रूपसे कर्मका आश्रय हैं । सातवें नरकको प्राप्त करनेवाले
    अशुभ कर्मका भरतादि क्षेत्रोंमें ही अर्जन किया जाता है इसी प्रकार सर्वार्थसिद्धि आदि स्थान
    विशेषको प्राप्त करानेवाले पुण्य कर्मका उपार्जन भी यहीं पर होता है । तथा पात्रदान आदिके ३५
    साथ कृषि आदि छह प्रकारके कर्मका आरम्भ यहीं पर होता है इसलिए भरतादिकको कर्मभूमि
    १. भरतैरावतविदेहाश्च मु०, ता०, ना० । २. हरिवंशः रम्य-आ०, दि० १, दि० २ । ३. सर्वो
    लोकत्रितयः कर्म-आ०, दि० १, दि० २ । ४. एक प्रक-मु० । ५. शुभस्य सर्वा-मु० । ६. -द्ध्यादिषु
    स्थान-आ०, दि० १, दि० २ । ७. -पणस्य पुण्यकर्म-मु० ।
    २२

१७० सर्वार्थसिद्धौ [ २।३८ § ४३८ –
§ ४३८. उक्तासु भूमिषु मनुष्याणां स्थितिपरिच्छेदार्थमाह—
नृस्थिती परावरे त्रिपल्योपमान्तर्मुहूर्ते ॥३८॥
§ ४३९. त्रीणि पल्योपमानि यस्याः सा त्रिपल्योपमा । अन्तर्गतो मुहूर्तो यस्याः सा अन्त-
मुहूर्ता । यथासंख्येनभिसंबन्धः । मनुष्याणां परा उत्कृष्टा स्थितित्रिपल्योपमा । अपरा जघन्या
अन्तर्मुहूर्ता । मध्ये अनेकविकल्पाः । तत्र पल्यं त्रिविधम्—व्यवहारपल्यमुद्धारपल्यमद्धापल्यमिति ।
अन्वर्थसंज्ञा एताः । आद्यं व्यवहारपल्यमित्युच्यते; उत्तरपल्यद्वयव्यवहारबीजत्वात् । नानेन
किंचित्परिच्छेद्यमस्तीति । द्वितीयमुद्धारपल्यम् । तत उद्धृतैर्लोमकच्छेदैर्द्दीपसमुद्राः संख्यायन्त
इति । तृतीयमद्धापल्यम् । अद्धा कालस्थितिरित्यर्थः । तत्राद्यस्य प्रमाणं कथ्यते, तत्परिच्छेदनार्थ-
त्वात् । तद्यथा—प्रमाणाङ्गुलपरिमितयोजनविष्कम्भायामावगाहानि त्रीणि पल्यानि कुशूला
इत्यर्थः । एकादिसप्तान्ताराहोरात्रजाताविवालाग्राणि तावच्छिन्नानि यावद्द्वितीयं कर्तरिच्छेदं
नैवाप्नुवन्ति, तादृशैर्लोमच्छेदैः परिपूर्णं घनीकृतं व्यवहारपल्यमित्युच्यते । ततो वर्षशते वर्षशते
गते एकैक्लोमापकर्षणविधिना यावता कालेन तद्रिक्तं भवेत्तावान्कालो व्यवहारपल्योपमाख्यः ।
चाहिए । इतर क्षेत्रोंमें दस प्रकारके कल्पवृक्षोंसे प्राप्त भोगोंकी मुख्यता है इसलिए वे भोगभूमियां
कहलाती हैं।
विशेषार्थ—यह पहले ही बतला आये हैं कि भरतादि क्षेत्रोंका विभाग ढाई द्वीपमें ही है ।
जम्बूद्वीपमें भरतादि क्षेत्र एक-एक हैं और धातकीखण्ड व पुष्करार्धमें ये दो-दो हैं । इस प्रकार कुल
क्षेत्र ३५ होते हैं। उसमें भी उत्तरकुरु और देवकुरु विदेह क्षेत्रमें होकर भी अलग गिने जाते हैं,
क्योंकि यहां उत्तम भोगभूमिकी व्यवस्था है, इसलिए पांच विदेहोंके पांच देवकुरु और पांच उत्तरकुरु
इनको उक्त ३५ क्षेत्रोंमें मिलानेपर कुल ४५ क्षेत्र होते हैं। इनमें से ५ भरत, ५ विदेह और ५ ऐरावत
ये १५ कर्मभूमियां हैं और शेष ३० भोगभूमियां हैं। ये सब कर्मभूमि और भोगभूमि क्यों कहलाती
हैं इस बातको निर्देश मूल टीकामें किया ही है।
§ ४३८. उक्त भूमियोंमें स्थितिका ज्ञान करानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
मनुष्योंकी उत्कृष्ट स्थिति तीन पल्य और जघन्य अन्तर्मुहूर्त है ॥३८॥
§ ४३९. 'त्रिपल्योपमा' इस वाक्यमें 'त्रि' और 'पल्योपम' का बहुव्रीहि समास है। मुहूर्तके
भीतरके कालको अन्तर्मुहूर्त कहते हैं। पर और अपर के साथ इन दोनोंका क्रमसे सम्बन्ध है ।
मनुष्योंकी उत्कृष्ट स्थिति तीन पल्य है और जघन्य स्थिति अन्तर्मुहूर्त है। तथा मध्यकी स्थिति
अनेक प्रकारकी है। पल्य तीन प्रकारका है—व्यवहार पल्य, उद्धारपल्य और अद्धापल्य । ये तीनों
सार्थक नाम हैं। आदिके पल्यको व्यवहारपल्य कहते हैं, क्योंकि वह आगेके दो पल्योंके व्यवहारका
मूल है। इसके द्वारा और किसी वस्तुका परिमाण नहीं किया जाता। दूसरा उद्धारपल्य है।
उद्धारपल्यमें-से निकाले गये लोमके छेदोंके द्वारा द्वीप और समुद्रोंकी गिनती की जाती है। तीसरा
अद्धापल्य है। अद्धा और कालस्थिति ये एकार्थवाची शब्द हैं। इनमें-से अब प्रथम पल्यका प्रमाण
कहते हैं—जो इस प्रकार है—प्रमाणांगुलकी गणनासे एक-एक योजन लम्बे, चौड़े और गहरे तीन
गढ़ा करो और इनमें-से एकमें एक दिनसे लेकर सात दिन तक के पैदा हुए मेढ़ेके रोमोंके अग्र
भागोंको ऐसे टुकड़े करके भरो जिससे कैंचीसे उसके दूसरे टुकड़े न किये जा सकें। अनन्तर सौ-सौ
वर्षमें एक-एक रोमका टुकड़ा निकालो। इस विधिसे जितने कालमें वह गढ़ा खाली हो वह सब
काल व्यवहार पल्योपम नामसे कहा जाता है। अनन्तर असंख्यात करोड़ वर्षोंके जितने समय हों
१. -मिषु स्थिति-मु० । २. -द्वयस्य व्यव- मु० । ३. कथ्यते । तद्यथा मु० । ४. नाप्नु-मु० । ५. घनीभूतं
मु० । ६. ततो वर्षशते एकैक- मु० ।

  • ३३९ § ४४१ ] तृतीयोग्ध्यायः १७१
    तैरेव लोमच्छेदैः प्रत्येकमसंख्येयवर्षकोटीसमयमात्रच्छिन्नैस्तत्पूर्णमुद्धारपल्यम् । ततः समये समये
    एकैकस्मिन् रोमच्छेदेऽपकृष्यमाणे यावता कालेन तद्रिक्तं भवति तावान्काल उद्धारपल्योपमाख्यः ।
    एषामुद्धारपल्यानां दशकोटीकोट्य एकमुद्धारसागरोपमम् । अर्धतृतीयोद्धारसागरोपमानां यावन्तो
    रोमच्छेदास्तावन्तो द्वीपसमुद्राः । पुनरुद्धारपल्यरोमच्छेदैर्वर्षशतसमयमात्रच्छिन्नैः पूर्णमद्धापल्यम् ।
    ततः समये समये एकैकस्मिन् रोमच्छेदेऽपकृष्यमाणे यावता कालेन तद्रिक्तं भवति तावान्कालो-
    द्वापल्योपमाख्यः । एषामद्धापल्यानां दशकोटीकोट्य एकमद्धासागरोपमम् । दशाद्धासागरोपमकोटी-
    कोट्य एकावसर्पिणी । तावत्येवोत्सर्पिणी । अनेनाद्धापल्येन नारकतैर्यग्योनानां देवमनुष्याणां च
    कर्मस्थितिर्भवस्थितिरायुःस्थितिः कायस्थितिश्च परिच्छेत्तव्या । उक्ता च संग्रहगाथा—
    "ववहारुद्धारद्धा पल्ला तिण्णेव होंति बोद्धव्वा ।
    संखा दीव-समुद्वा कम्मट्ठिदि वण्णिदा तदिए ॥"
    § ४४०. यथैवैते^२ उत्कृष्टजघन्ये स्थिती नृणां तथैव—
    तिर्यग्योनिजानां च ॥३६॥
    § ४४१. तिरश्चां योनस्तिर्यग्योनिः । तिर्यग्गतिनामकर्मोदयापादितं जन्मेत्यर्थः । तिर्यग्योनौ
    जातास्तिर्यग्योनिजाः । तेषां तिर्यग्योनिजानामुत्कृष्टा भवस्थितिस्त्रिपल्योपमा । जघन्या अन्तर्मुहूर्ता ।
    मध्येऽनेकविकल्पाः ।
    इति तत्त्वार्थवृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसंज्ञिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
    उतने उन लोमच्छेदोंमें-से प्रत्येक खण्ड करके उनसे दूसरे गढ़ेके भरनेपर उद्धारपल्य होता है ।
    और इसमें-से प्रत्येक समयमें एक-एक रोमको निकालते हुए जितने कालमें वह गढ़ा खाली हो जाय
    उतने कालका नाम उद्धार पल्योपम है । इन दस कोड़ाकोड़ी उद्धारपल्योंका एक उद्धार सागरोपम
    काल होता है । तथा ढाई उद्धार सागरके जितने रोमखण्ड हों उतने सब द्वीप और समुद्र हैं ।
    अनन्तर सौ वर्षके जितने समय हों उतने उद्धारपल्यके रोमखण्डोंमें-से प्रत्येकके खण्ड करके और
    उनसे तीसरे गढ़ेके भरनेपर एक अद्धापल्य होता है । और इनमें-से प्रत्येक समयमें एक-एक रोमके
    निकालनेपर जितने समयमें वह गढ़ा खाली हो जाय उतने कालका नाम अद्धापल्योपम है । तथा
    ऐसे दस कोड़ाकोड़ी अद्धापल्योंका एक अद्धासागर होता है । दस कोड़ाकोड़ी अद्धासागरोंका एक
    अवसर्पिणी काल होता है और उत्सर्पिणी भी इतना ही बड़ा होता है ।
    इस अद्धापल्यके द्वारा नारकी, तिर्यञ्च, देव और मनुष्योंकी कर्मस्थिति, भवस्थिति, आयु-
    स्थिति और कायस्थिति की गणना करनी चाहिए । संग्रह गाथा भी कही है—
    व्यवहार, उद्धार और अद्धा ये तीन पल्य जानने चाहिए । संख्याका प्रयोजक व्यवहार पल्य
    है । दूसरेसे द्वीप-समुद्रोंकी गणना की जाती है और तीसरे अद्धापल्यमें कर्मोंकी स्थितिका लेखा है ।
    § ४४०. जिस प्रकार मनुष्योंकी यह उत्कृष्ट और जघन्य स्थिति है उसी प्रकार—
    तिर्यञ्चों की स्थिति भी उतनी ही है ॥३९॥
    § ४४१. तिर्यंचोंकी योनिको तिर्यग्योनि कहते हैं । इसका अर्थ तिर्यंचगति नामकर्मके उदयसे
    प्राप्त हुआ जन्म है । जो तिर्यंचयोनिमें पैदा होते हैं वे तिर्यग्योनिज कहलाते हैं । इन तिर्यंचयोनिसे
    उत्पन्न जीवोंकी उत्कृष्ट भवस्थिति तीन पल्य और जघन्य भवस्थिति अन्तर्मुहूर्त है । तथा बीचकी
    स्थितिके अनेक विकल्प हैं ।
    १. ववहारुद्धारद्धा तियपल्ला पढमंम्मि संखाओ । विदिए दीवसमुद्दा तदिए मिज्जेदि कम्मठिदी ति० प०
    गा० ९४ । २. -वैते द्वे उत्कृ-आ०, दि० १, दि० २ ।
    CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

१७२ सर्वार्थसिद्धौ [ ३।३९ § ४४१ -
विशेषार्थ—स्थिति दो प्रकारकी होती है—भवस्थिति और कायस्थिति । एक पर्यायमें
रहनेमें जितना काल लगे वह भवस्थिति है। तथा विवक्षित पर्यायके सिवा अन्य पर्यायमें उत्पन्न न
होकर पुनः पुनः उसी पर्यायमें निरन्तर उत्पन्न होनेसे जो स्थिति प्राप्त होती है वह कायस्थिति
है। यहां मनुष्यों और तिर्यंचोंकी भवस्थिति कही गयी है। इनकी जघन्य कायस्थिति जघन्य
भवस्थिति प्रमाण है; क्योंकि एक बार जघन्य आयुके साथ भव पाकर उसका अन्य पर्यायमें जाना
सम्भव है। मनुष्योंकी उत्कृष्ट कायस्थिति पूर्वकोटिपृथक्त्व अधिक तीन पल्य है। पृथक्त्व यह
रौढिक संज्ञा है। मुख्यतः इसका अर्थ तीनसे ऊपर और नौसे नीचे होता है। यहां बहुत अर्थमें
पृथक्त्व शब्द आया है। तिर्यंचोंकी उत्कृष्ट कायस्थिति अनन्तकाल है जो असंख्यात पुद्गल
परिवर्तनोंके बराबर है। यहं तिर्यंचगति सामान्यकी अपेक्षा उनकी कायस्थिति कही है। यदि अन्य
गतिसे आकर कोई जीव निरन्तर तिर्यंचगतिमें परिभ्रमण करता रहता है तो अधिकसे अधिक
इतने काल तक वह तिर्यंचगति में रह सकता है। इसके बाद वह नियमसे अन्य गतिमें जन्म लेता
है। वैसे तिर्यंचोंके अनेक भेद हैं इसलिए उन भेदोंकी अपेक्षा उनकी कायस्थिति जुदी-जुदी है।
इस प्रकार सर्वार्थसिद्धि नामवाली तत्त्वार्थवृत्तिमें तीसरा अध्याय समाप्त हुआ ॥३॥

अथ चतुर्थोऽध्यायः
§ ४४२. ‘भवप्रत्ययोऽवधिर्देवनारकाणाम्’ इत्येवमादिष्वसकृद्देवशब्द उक्तस्तत्र न ज्ञायते के
देवाः कतिविधा इति¹ तन्निर्णयार्थमाह—
देवाश्चतुर्णिकायाः ॥१॥
§ ४४३. देवगतिनामकर्मोदये सत्यभ्यन्तरे हेतौ बाह्यविभूतिविशेषैः द्वीपादिसमुद्रादिप्रदेशेषु
³यथेष्टं दीव्यन्ति क्रीडन्तीति देवाः । इहैकवचननिर्देशो युक्तः ‘देवश्चतुर्णिकायः’ इति⁴ । स जात्यभि-
धानाद् बहूनां प्रतिपादको भवति बहुत्वनिर्देशस्तदन्तर्गतभेदप्रतिपत्त्यर्थः । इन्द्रसामानिकादयो बहवो
भेदाः सन्ति स्थित्यादिकृताश्च तत्सूचनार्थः । देवगतिनामकर्मोदयस्य स्वकर्मविशेषापादितभेदस्य⁷
सामर्थ्यान्निचीयन्त इति निकायाः संघाता इत्यर्थः । चत्वारो निकाया येषां ते चतुर्णिकायाः । के
पुनस्ते ? भवनवासिनो व्यन्तरा ज्योतिष्का वैमानिकाश्चेति ।
§ ४४४. तेषां लेश्यावधारणार्थमुच्यते—
आदितस्त्रिषु पीतान्तलेश्याः ॥२॥
§ ४४२. ‘देव और नारकियोंके भवप्रत्यय अवधिज्ञान होता है’ इत्यादि सूत्रोंमें अनेक बार
देव शब्द आया है। किन्तु वहाँ यह न जान सके कि देव कौन हैं और वे कितने प्रकारके हैं अतः
इसका निर्णय करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
देव चार निकायवाले हैं ॥१॥
§ ४४३. अभ्यन्तर कारण देवगति नामकर्मके उदय होनेपर जो नाना प्रकारकी बाह्य
विभूतिसे द्वीपसमुद्रादि अनेक स्थानोंमें इच्छानुसार क्रीड़ा करते हैं, वे देव कहलाते हैं। शंका—
‘देवश्चतुर्णिकायः’ इस प्रकार एकवचनरूप निर्देश करना उचित था, क्योंकि जातिका कथन कर
देनेसे बहुतका कथन हो ही जाता है। समाधान—देवोंके अन्तर्गत अनेक भेद हैं इस बातका ज्ञान
करानेके लिए सूत्रमें बहुवचनका निर्देश किया है। तात्पर्य यह है कि देवोंके इन्द्र, सामानिक
आदिकी अपेक्षा अनेक भेद हैं और स्थिति आदिकी अपेक्षा भी अनेक भेद हैं अतः उनको सूचित
करनेके लिए बहुवचनका निर्देश किया है। अपने अवान्तर कर्मोंसे भेदको प्राप्त होनेवाले देवगति
नामकर्मके उदयकी सामर्थ्यसे जो संग्रह किये जाते हैं वे निकाय कहलाते हैं। निकाय शब्दका
अर्थ संघात है। ‘चतुर्णिकाय’ में बहुव्रीहि समास है, जिससे देवोंके मुख्य निकाय चार ज्ञात
होते हैं। शंका—इन चार निकायोंके क्या नाम हैं ? समाधान—भवनवासी, व्यन्तर, ज्योतिष्क
और वैमानिक ।
§ ४४४. अब इनकी लेश्याओंका निश्चय करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
आदिके तीन निकायोंमें पीत पर्यन्त चार लेश्याएँ हैं ॥२॥
१. इति वा तन्नि-मु० । २. विशेषाद् द्वीपा- मु० । ३. मुद्रादिषु प्रदे-मु० । ४. -डन्ति ते देवाः मु० । ५.
इति । जात्य- मु० । ६. ‘जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् पा० १, २, ५८ । ७. स्वधर्मविशे-
मु०, ता०, ना० ।

१७४ सर्वार्थसिद्धौ [ ४।३ § ४४५ -
§ ४४५. 'आदित इत्युच्यते, अन्ते मध्ये अन्यथा वा ग्रहणं मा विज्ञायोति । आदौ आदितः ।
द्वयोरेकस्य च निवृत्त्यर्थं 'त्रि'ग्रहणं क्रियते । अथ चतुर्णां निवृत्त्यर्थं कस्मान्न भवति । 'आदितः'
इति वचनात् । षड्लेश्या उक्ताः । तत्र चतसृणां लेश्यानां ग्रहणार्थं 'पीतान्त'ग्रहणं क्रियते । पीतं
तेज इत्यर्थः । पीता अन्ते यासां ताः पीतान्ताः२ । पीतान्ता लेश्या येषां ते पीतान्तलेश्याः । एतदुक्तं
भवति—आदितस्त्रिषु निकायेषु भवनवासिव्यन्तरज्योतिष्कानामसु देवानां कृष्णा नीला कापोता
पीतेति चतस्रो लेश्या भवन्ति ।
§ ४४६. तेषां निकायानामन्तर्विकल्पप्रतिपादनार्थमाह—
दशाष्टपञ्चद्वादशविकल्पाः कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ॥३॥
§ ४४७. चतुर्णां देवनिकायानां दशादिभिः संख्याशब्दैर्यथासंख्यमभिसंबन्धो वेदितव्यः ।
दशविकल्पा भवनवासिनः । अष्टविकल्पा व्यन्तराः । पञ्चविकल्पा ज्योतिष्काः । द्वादशविकल्पा वैमा-
निका इति । सर्ववैमानिकानां द्वादशविकल्पान्तःपातित्वे प्रसक्ते ग्रैवेयकादिनिवृत्त्यर्थं विशेषणमुपा-
दीयते 'कल्पोपपन्नपर्यन्ताः' इति । अथ कथं कल्पसंज्ञा । इन्द्रादयः प्रकारा दश एतेषु कल्प्यन्त इति
§ ४४५. अन्तके तीन निकायोंका, मध्यके निकायोंका या विपरीत क्रमसे निकायोंका ग्रहण
न समझ लिया जाय इसलिए सूत्रमें 'आदितः' पद दिया है। दो और एक निकायके निराकरण
करनेके लिए 'त्रि' पदका ग्रहण किया है। शंका—'त्रि' पदसे चारकी निवृत्ति क्यों नहीं होती है ?
समाधान—सूत्रमें जो 'आदितः' पद दिया है इससे ज्ञात होता है कि 'त्रि' पद चारकी निवृत्तिके
लिए नहीं है । लेश्याएँ छह कही हैं उनमें से चार लेश्याओंके ग्रहण करनेके लिए सूत्रमें, 'पीतान्त'
पदका ग्रहण किया है। यहाँ पीतसे तेज लेश्या लेनी चाहिए। यहाँ पहले पीत और अन्त इन
शब्दोंमें और अनन्तर पीतान्त और लेश्या शब्दोंमें बहुव्रीहि समास है। इसका यह अभिप्राय है कि
आदिके भवनवासी, व्यन्तर और ज्योतिषी इन तीन निकायोंमें देवोंके कृष्ण, नील, कापोत और
पीत ये चार लेश्याएँ होती हैं।
विशेषार्थ—यों तो भवनवासी, व्यन्तर और ज्योतिषी-देवोंके एक पीत लेश्या ही होती है
किन्तु ऐसा नियम है कि कृष्ण, नील और कापोत लेश्याके मध्यम अंशसे मरे हुए कर्मभूमियाँ
मिथ्यादृष्टि मनुष्य और तिर्यंच और पीत लेश्याके मध्यम अंशसे मरे हुए भोगभूमियाँ मिथ्यादृष्टि
मनुष्य और तिर्यंच भवनत्रिकमें उत्पन्न होते हैं। अतः ऐसे कर्मभूमियां मनुष्य और तिर्यंचोंके मरते
समय प्रारम्भकी तीन अशुभ लेश्याएँ होती हैं अतः इनके मरकर भवनत्रिकोंमें उत्पन्न होनेपर वहीं
भी अपर्याप्त अवस्थामें ये अशुभ लेश्याएँ पायी जाती हैं। इसीसे इनके पीत तक चार लेश्याएँ
कही हैं। अभिप्राय यह है कि भवनत्रिकोंके अपर्याप्त अवस्थामें पीत तक चार लेश्याएँ और पर्याप्त
अवस्थामें एक पीत लेश्या होती है।
§ ४४६. अब इन निकायोंके भीतरी भेद दिखलानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
वे कल्पोपपन्न देव तकके चार निकायके देव क्रमसे दस, आठ, पाँच और बारह भेद-
वाले हैं ॥३॥
§ ४४७. देव निकाय चार हैं और दश आदि संख्या शब्द चार हैं अतः इनका क्रमसे
सम्बन्ध जानना चाहिए । यथा—भवनवासी दस प्रकारके हैं, व्यन्तर आठ प्रकारके हैं, ज्योतिषी
पाँच प्रकारके हैं और वैमानिक बारह प्रकारके हैं। उपर्युक्त कथनसे सब वैमानिक बारह भेदोंमें
आ जाते हैं, अतः ग्रैवेयक आदिके निराकरण करनेके लिए सूत्रमें 'कल्पोपपन्नपर्यन्ताः' यह पद दिया
१. – च्यते अन्यथा वा ग्रह-दि० २ । –च्यते अन्ते मध्ये वा ग्रह-मु०, ता०, ना० । –च्यते अन्ते अन्यथा वा
ग्रह-आ० । २. –ताः पीतान्ता लेश्या मु०, दि० २ । ३. ज्योतिष्काणां देवा- आ०, दि० १, दि० २ ।

  • ४।४ § ४५० ] चतुर्थोऽध्यायः १७५

कल्पाः । भवनवासिषु तत्कल्पनासम्भवेऽपि रूढिवशाद्वैमानिकेष्वेव वर्तते कल्पशब्दः । कल्पेषूपपन्ना
कल्पोपपन्नाः । कल्पोपपन्नाः पर्यन्ता येषां ते कल्पोपपन्नपर्यन्ताः ।
§ ४४८. पुनरपि तद्विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह—
इन्द्रसामानिकत्रायस्त्रिंशपारिषदात्मरक्षलोकपालानीकप्रकीर्णका-
भियोग्यकिल्विषिकाश्चैकशः ॥४॥
§ ४४९. अन्यदेवासाधारणाणिमादिगुणयोगादिन्दन्तीति इन्द्राः । आज्ञैश्वर्यवर्जितं यत्स्या-
नायुर्वीर्यपरिवारभोगोपभोगादि तत्समानं, तस्मिन्समाने भवाः सामानिका महत्तराः पितृगुरुपाध्याय-
तुल्याः । मन्त्रिपुरोहितस्थानीयास्त्रायस्त्रिंशाः । त्रयस्त्रिंशदेव त्रायस्त्रिंशाः । वयस्यपीठमर्दसदृशाः
परिषदि भवाः पारिषदाः । आत्मरक्षाः शिरोरक्षोपमानाः । अर्थचररक्षकसमानां लोकपालाः ।
लोकं पालयन्तीति लोकपालाः । पदात्यादीनि सप्त अनीकानि दण्डस्थानीयानि । प्रकीर्णकाः
पौरजानपदकल्पाः । आभियोग्या दाससमाना वाहनादिकर्मणि प्रवृत्ताः² । अन्तेवासिस्थानीयाः³
किल्विषिकाः । किल्विषं पापं येषांमस्तीति किल्विषिकाः ।
§ ४५०. एकैकस्य निकायस्य एकश एते, इन्द्रादयो दश विकल्पाश्चतुर्षु निकायेषूत्सर्गेण
प्रसक्तास्ततोऽपवादार्थमाह—
है । शंका—कल्प इस संज्ञाका क्या कारण है ? समाधान—जिनमें इन्द्र आदि दस प्रकार कल्पे
जाते हैं वे कल्प कहलाते हैं । इस प्रकार इन्द्रादिककी कल्पना ही कल्प संज्ञाका कारण है। यद्यपि
इन्द्रादिक- की कल्पना भवनवासियोंमें भी सम्भव है फिर भी रूढ़िसे कल्प शब्दका व्यवहार
वैमानिकोंमें ही किया जाता है। जो कल्पोंमें उत्पन्न होते हैं वे कल्पोपपन्न कहलाते हैं। तथा
जिनके अन्तमें कल्पोपपन्न देव हैं उन सबको कल्पोपपन्नपर्यन्त कहा है।
§ ४४८. प्रकारान्तरसे इनके भेदोंका ज्ञान करानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
उक्त दस आदि भेदोंमें-से प्रत्येक इन्द्र, सामानिक, त्रायस्त्रिंश, पारिषद, आत्मरक्ष, लोक-
पाल, अनीक, प्रकीर्णक, आभियोग्य और किल्विषिक रूप हैं ॥४॥
§ ४४९. जो अन्य देवोंमें असाधारण अणिमादि गुणोंकें सम्बन्धसे शोभते हैं वे इन्द्र कहलाते
हैं । आज्ञा और ऐश्वर्यके सिवा जो आयु, वीर्य, परिवार, भोग और उपभोग हैं वे समान कहलाते
हैं । उस समानमें जो होते हैं वे सामानिक कहलाते हैं । ये पिता, गुरु और उपाध्यायके समान
सबसे बड़े हैं जो मंत्री और पुरोहित के समान हैं वे त्रायस्त्रिंश कहलाते हैं। ये तैंतीस ही होते हैं
इसलिए त्रायस्त्रिंश कहलाते हैं। जो सभामें मित्र और प्रेमीजनोंके समान होते हैं वे पारिषद
कहलाते हैं । जो अंगरक्षकके समान हैं वे आत्मरक्ष कहलाते हैं। जो रक्षकके समान अर्थचर हैं वे
लोकपाल कहलाते हैं। तात्पर्य यह है कि जो लोकका पालन करते हैं वे लोकपाल कहलाते हैं।
जैसे यहां सेना है उसी प्रकार सात प्रकारके पदाति आदि अनीक कहलाते हैं। जो गाँव और
शहरोंमें रहनेवालोंके समान हैं उन्हें प्रकीर्णक कहते हैं। जो दासके समान वाहन आदि कर्ममें
प्रवृत्त होते हैं वे आभियोग्य कहलाते हैं। जो सीमाके पास रहनेवालों के समान हैं वे किल्विषिक
कहलाते हैं। किल्विष पापको कहते हैं इसकी जिनके बहुलता होती है वे किल्विषिक कहलाते हैं।
§ ४५०. चारों निकायोंमें-से प्रत्येक निकायमें ये इन्द्रादिक दस भेद उत्सर्गसे प्राप्त हुए अतः
जहाँ अपवाद है, उसका कथन करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—


१. -यत्समानायु-मु० । २. – वृत्ताः । अन्त्यवासि-आ०, दि० १, दि० २ । ३. –स्थानीयाः । किल्विषं
मु० । ४. – येषामस्ति ते किल्वि-मु० ।

१७६ सर्वार्थसिद्धौ [ ४।५ § ४५१ -
त्रायस्त्रिंशलोकपालवर्ज्या व्यन्तरज्योतिष्काः ॥५॥
§ ४५१. व्यन्तरेषु ज्योतिष्केषु च त्रायस्त्रिंशांल्लोकपालांश्च वर्जयित्वा इतरेऽष्टौ विकल्पा
द्रष्टव्याः ।
§ ४५२. अथ तेषु निकायेषु किमेकैक इन्द्र उतान्यः प्रतिनियमः कश्चिदस्तीत्यत आह—
पूर्वयोर्द्वीन्द्राः ॥६॥
§ ४५३. पूर्वयोर्निकाययोर्भवनवासिव्यन्तरनिकाययोः । कथं द्वितीयस्य पूर्वत्वम् । सामी-
प्यात्पूर्वत्वमुपचर्योक्तम् । ‘द्वीन्द्राः’ इति अन्तर्नीतवीप्सार्थः । द्वौ द्वौ इन्द्रौ येषां ते द्वीन्द्रा इति ।
यथा सप्तपर्णोऽष्टापद इति । तद्यथा—भवनवासिषु तावदसुरकुमाराणां द्वाविन्द्रौ चमरौ वैरोचनश्च ।
नागकुमाराणां धरणो भूतानन्दश्च । विद्युत्कुमाराणां हरिसिंहो हरिकान्तश्च । सुपर्णकुमाराणां
वेणुदेवो वेणुधारी च । अग्निकुमाराणामग्निशिखोऽग्निमाणवश्च । वातकुमाराणां वैलम्बः
प्रभञ्जनश्च । स्तनितकुमाराणां सुघोषो महाघोषश्च । उदधिकुमाराणां जलकान्तो जलप्रभश्च ।
द्वीपकुमाराणां पूर्णो वसिष्ठश्च । दिक्कुमाराणाममितगतिरमितवाहनश्चेति । व्यन्तरेष्वपि
किन्नराणां द्वाविन्द्रौ किन्नरः किम्पुरुषश्च । किम्पुरुषाणां सत्पुरुषो महापुरुषश्च २। महोरगाणा-
मतिकायो महाकायश्च । गन्धर्वाणां गीतरतिर्गीतयशश्च । यक्षाणां पूर्णभद्रो मणिभद्रश्च ।
राक्षसानां भीमो महाभीमश्च । भूतानां प्रतिरूपोऽप्रतिरूपश्च । पिशाचानां कालो महाकालश्च ।
किन्तु व्यन्तर और ज्योतिष्क देव त्रायस्त्रिंश और लोकपाल इन दो भेदों से रहित हैं ॥५॥
§ ४५१. व्यन्तर और ज्योतिषियोंमें त्रायस्त्रिंश और लोकपाल इन दो भेदोंके सिवा शेष
आठ भेद जानना चाहिए ।
§ ४५२. उन निकायोंमें क्या एक-एक इन्द्र है या और दूसरा कोई नियम है, इस बातके
बतलानेके लिए अब आगेका सूत्र कहते हैं ।
प्रथम दो निकायोंमें दो दो इन्द्र हैं ॥६॥
§ ४५३. पूर्व दो निकायोंसे भवनवासी और व्यन्तर ये दो निकाय लेना चाहिए । शंका—
दूसरे निकायको पूर्व कैसे कहा जा सकता है ? समाधान—प्रथमके समीपवर्ती होनेसे दूसरे निकाय
को उपचारसे पूर्व कहा है । ‘द्वीन्द्राः’ इस पदमें वीप्सा रूप अर्थ गर्भित है अतः इसका विग्रह इस
प्रकार हुआ कि ‘द्वौ द्वौ इन्द्रौ येषां ते द्वीन्द्राः’ जैसे सप्तपर्ण और अष्टापद । तात्पर्य यह है जिस प्रकार
सप्तपर्ण और अष्टापद इन पदोंमें वीप्सारूप अर्थ गर्भित है उसी प्रकार प्रकृतमें जानना चाहिए ।
खुलासा इस प्रकार है—भवनवासियोंमें असुरकुमारोंके चमर और वैरोचन ये दो इन्द्र हैं । नाग
कुमारोंके धरण और भूतानन्द ये दो इन्द्र हैं । विद्युत्कुमारोंके हरिसिंह और हरिकान्त ये दो इन्द्र हैं ।
सुपर्णकुमारोंके वेणुदेव और वेणुधारी ये दो इन्द्र हैं । अग्निकुमारोंके अग्निशिख और अग्निमाणव ये
दो इन्द्र हैं । वातकुमारोंके वैलम्ब और प्रभंजन ये दो इन्द्र हैं । स्तनितकुमारोंके सुघोष और महा-
घोष ये दो इन्द्र हैं । उदधिकुमारोंके जलकान्त और जलप्रभ ये दो इन्द्र हैं । द्वीपकुमारोंके पूर्ण और
विशिष्ट ये दो इन्द्र हैं । तथा दिक्कुमारोंके अमितगति और अमितवाहन ये दो इन्द्र हैं । व्यन्तरोंमें
भी किन्नरोंके किन्नर और किम्पुरुष ये दो इन्द्र हैं । किम्पुरुषोंके सत्पुरुष और महापुरुष ये दो
इन्द्र हैं । महोरगोंके अतिकाय और महाकाय ये दो इन्द्र हैं । गन्धर्वों के गीतरति और गीतयश
ये दो इन्द्र हैं । यक्षोंके पूर्णभद्र और मणिभद्र ये दो इन्द्र हैं । राक्षसोंके भीम और महाभीम ये
दो इन्द्र हैं । भूतोंके प्रतिरूप और अप्रतिरूप ये दो इन्द्र हैं । तथा पिशाचोंके काल और महाकाल
ये दो इन्द्र हैं ।
१. -वर्ज्या व्य- ता०, ना०, । २. - रुषश्चेति महो-मु० ।

– ४१८ § ४५७ ] चतुर्थोऽध्यायः १७७
§ ४५४. अथैषां देवानां सुखं कीदृशमित्युक्ते सुखावबोधनार्थमाह—
कायप्रवीचारा आ ऐशानात् ॥७॥
§ ४५५. प्रवीचारो मैथुनोपसेवनम् । कायेन प्रवीचारो येषां ते कायप्रवीचाराः । आङ्
अभिविध्यर्थः । असंहितया निर्देशः असंदेहार्थः । एते भवनवास्यादय ऐशानान्ताः संक्लिष्टकर्म-
त्वान्मनुष्यवत्स्त्रीविषयसुखमनुभवन्तीत्यर्थः ।
§ ४५६. अवधिग्रहणादितरेषां सुखविभागेऽनिश्चिते तत्प्रतिपादनार्थमाह—
शेषाः स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः ॥८॥
§ ४५७. उक्तावशिष्टग्रहणार्थं 'शेष' ग्रहणम् । के पुनरुक्तावशिष्टाः । कल्पवासिनः । स्पर्शश्च
रूपं च शब्दश्च मनश्च स्पर्शरूपशब्दमनांसि, तेषु प्रवीचारो येषां ते स्पर्शरूपशब्दमनःप्रवीचाराः ।
कथमभिसंबन्धः । आर्षाविरोधेन । कुतः पुनः 'प्रवीचार'ग्रहणम् । इष्टसंप्रत्ययार्थमिति । कः
पुनरिष्टोऽभिसंबन्धः । आर्षाविरोधी—सानत्कुमारमाहेन्द्रयोर्देवा देवाङ्गनाङ्गस्पर्शमात्रादेव परां
प्रीतिमुपलभन्ते, तथा देव्योऽपि । ब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठेषु देवा दिव्याङ्गनानां शृङ्गाराकार-
विलासचतुरमनोज्ञवेषरूपावलोकनमात्रादेव परमसौख्यमाप्नुवन्ति । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारेषु देवा
देववनितानां मधुरसंगीतमुद्धसितललितकथितभूषणरवश्रवणमात्रादेव परां प्रीतिमास्कन्दन्ति ।
आनतप्राणतारणाच्युतकल्पेषु देवा स्वाङ्गनामनःसंकल्पमात्रादेव परं सुखमाप्नुवन्ति ।
§ ४५४. इन देवोंका सुख किस प्रकारका होता है ऐसा पूछने पर सुखका ज्ञान करानेके
लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
ऐशान तकके देव कायप्रवीचार अर्थात् शरीरसे विषय-सुख भोगनेवाले होते हैं ॥७॥
§ ४५५. मैथुनके उपसेवनको प्रवीचार कहते हैं । जिनका कायसे प्रवीचार है वे कायप्रवी-
चारवाले कहे जाते हैं । कहां तक कायसे प्रवीचारकी व्याप्ति है इस बातके बतलानेके लिए सूत्रमें
‘आङ्’ का निर्देश किया है । सन्देह न हो इसलिए ‘आ ऐशानात्’ इस प्रकार सन्धिके बिना निर्देश
किया है । तात्पर्य यह है कि ऐशान स्वर्ग पर्यन्त ये भवनवासी आदि देव संक्लिष्ट कर्मवाले होनेके
कारण मनुष्योंके समान स्त्रीविषयक सुखका अनुभव करते हैं ।
§ ४५६. ऊपरके सूत्रमें कायसे प्रवीचारकी मर्यादा कर दी है इसलिए इतर देवोंके सुखका
विभाग नहीं ज्ञात होता है, अतः इसके प्रतिपादन करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
शेष देव स्पर्श, रूप, शब्द और मनसे विषय-सुख भोगनेवाले होते हैं ॥८॥
§ ४५७. पहले जिन देवोंका प्रवीचार कहा है उनसे अतिरिक्त देवोंके ग्रहण करनेके लिए
'शेष' पदका ग्रहण किया है । शंका—उक्त देवोंसे अवशिष्ट और कौन देव हैं ? समाधान—
कल्पवासी । यहाँ स्पर्श, रूप, शब्द और मन इनका परस्पर द्वन्द्व समास करके अनन्तर प्रवीचार
शब्दके साथ बहुव्रीहि समास किया है । शंका—इनमें-से किन देवोंके कौन-सा प्रवीचार है इसका
सम्बन्ध कैसे करना चाहिए ? समाधान—इसका सम्बन्ध जिस प्रकार आर्षमें विरोध न आवे उस
प्रकार कर लेना चाहिए । शंका—पुनः ‘प्रवीचार' शब्दका ग्रहण किसलिए किया है ? समाधान—
इष्ट अर्थका ज्ञान करानेके लिए । शंका—जिसमें आर्षसे विरोध न आवे ऐसा वह इष्ट अर्थ क्या है ?
समाधान—सानत्कुमार और माहेन्द्र स्वर्गके देव देवांगनाओंके स्पर्श मात्रसे परम प्रीतिको प्राप्त
होते हैं और इसी प्रकार वहाँकी देवियां भी । ब्रह्म, ब्रह्मोत्तर, लान्तव और कापिष्ठ स्वर्गके देव
देवांगनाओंके शृंगार, आकृति, विलास, चतुर और मनोज्ञ वेष तथा मनोज्ञ रूपके देखने मात्रसे ही
परम सुखको प्राप्त होते हैं । शुक्र, महाशुक्र, शतार और सहस्रार स्वर्गके देव देवांगनाओंके मधुर
१. ‘आङ् मर्यादाभिविध्योः ।’ पा० २, १, १३ । २. -ङ्गाकास्पर्श-मु० ।
२३

१७८ सर्वार्थसिद्धौ [ ४।९ § ४५८ -
§ ४५८. अथोत्तरेषां किंप्रकारं सुखमित्युक्ते तन्निश्चयार्थमाह—
परेऽप्रवीचाराः ॥६॥
§ ४५९. 'पर'ग्रहणमितराशेषसंग्रहार्थम् । 'अप्रवीचार'ग्रहणं परमसुखप्रतिपत्त्यर्थम् ।
प्रवीचारो हि वेदनाप्रतिकारः । तदभावे तेषां परमसुखमनावरतं भवति ।
§ ४६०. उक्ता ये आदिनिकायदेवा दशविकल्पा इति तेषां सामान्यविशेषसंज्ञाविज्ञापनार्थ-
मिदमुच्यते—
भवनवासिनोऽसुरनागविद्युत्सुपर्णाग्निवातस्तनितोदधिद्वीप दिक्कुमाराः ॥१०॥
§ ४६१. भवनेषु वसन्तीत्येवंशीला भवनवासिनः । आदिनिकायस्येयं सामान्यसंज्ञा ।
असुरादयो विशेषसंज्ञा विशिष्टनामकर्मोदयापादितवृत्तयः सर्वेषां देवानामनवस्थितवयःस्वभावत्वेऽपि
वेषभूषायुधयानवाहनक्रीडनादिकुमारवद्वेषामाभासत इति भवनवासिषु कुमारव्यपदेशो रूढः । स
प्रत्येकं परिसमाप्यते असुरकुमारा इत्येवमादि । क्व तेषां भवनानीति चेत् । उच्यते—रत्नप्रभायाः
पङ्कबहुलभागेऽसुरकुमाराणां भवनानि । खरपृथिवीभागे उपर्यधश्च एकैकयोजनसहस्रं वर्जयित्वा
शेषनवानां कुमाराणामावासाः ।
§ ४६२. द्वितीय निकायस्य सामान्यविशेषसंज्ञावधारणार्थमाह—
संगीत, कोमल हास्य, ललित कथा और भूषणोंके कोमल शब्दोंके सुननेमात्रसे ही परम प्रीतिको
प्राप्त होते हैं। तथा आनत, प्राणत, आरण और अच्युत कल्पके देव अपनी अंगनाका मनमें संकल्प
करनेमात्रसे ही परम सुखको प्राप्त होते हैं ।
§ ४५८. अब आगेके देवोंका किस प्रकारका सुख है ऐसा प्रश्न करनेपर उसका निश्चय
करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
बाकीके सब देव विषय-सुख से रहित होते हैं ॥९॥
§ ४५९. शेष सब देवोंका संग्रह करनेके लिए सूत्रमें 'पर' शब्दका ग्रहण किया है। परम
सुखका ज्ञान करानेके लिए अप्रवीचार पदका ग्रहण किया है। प्रवीचार वेद

– ४।१२ § ४६५ ] चतुर्थोऽध्यायः १७९

व्यन्तराः किंनरकिंपुरुषमहोरगगन्धर्वयक्षराक्षसभूतपिशाचाः ॥११॥
§ ४६३. विविधदेशान्तराणि येषां निवासास्ते 'व्यन्तराः' इत्यन्वर्था सामान्यसंज्ञेयमष्टा-
नामपि विकल्पानाम् । तेषां व्यन्तराणामष्टौ विकल्पाः किंनरादयो वेदितव्या नामकर्मोदयविशेषा-
पादिताः । क्व पुनस्तेषामावासा इति चेत् । उच्यते—अस्माज्जम्बूद्वीपादसंख्येयान् द्वीपसमुद्रानतीत्य
उपरिष्टे¹ खरपृथिवीभागे सप्तानां व्यन्तराणांवासाः । राक्षसानां पङ्कबहुलभागे ।
§ ४६४. तृतीयस्य निकायस्य सामान्यविशेषसंज्ञासंकीर्तनार्थमाह—
ज्योतिष्काः सूर्याचन्द्रमसौ ग्रहनक्षत्रप्रकीर्णकतारकाश्च ॥१२॥
§ ४६५. ज्योतिस्स्वभावत्वादेषां पञ्चानामपि 'ज्योतिष्काः' इति सामान्यसंज्ञा अन्वर्था ।
सूर्यादयस्तद्विशेषसंज्ञा नामकर्मोदयप्रत्ययाः । 'सूर्याचन्द्रमसौ' इति पृथग्ग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थम् ।
किंकृतं पुनः प्राधान्यम् । प्रभावादिकृतम् । क्व पुनस्तेषामावासाः । इत्यत्रोच्यते, अस्मात्समाद्
भूमिभागादूर्ध्वं सप्तयोजनशतानि नवत्युत्तराणि² उत्पत्य सर्वज्योतिषामधोभागविन्यस्तास्तारका-
श्चरन्ति । ततो दशयोजनान्युत्पत्य सूर्यश्चरन्ति । ततोऽशीतियोजनान्युत्पत्य चन्द्रमसो भ्रमन्ति ।
ततै³श्चत्वारि योजनान्युत्पत्य नक्षत्राणि । ततश्च⁴त्वारि योजनान्युत्पत्य बुधाः । ततस्त्रीणि योजना-
न्युत्पत्य शुक्राः । ततै⁵स्त्रीणि योजनान्युत्पत्य बृहस्पतयः । ततस्त्रीणि⁶ योजनान्युत्पत्याङ्गारकाः ।
व्यन्तर देव आठ प्रकारके हैं—किन्नर, किम्पुरुष, महोरग, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, भूत और
पिशाच ॥११॥
§ ४६३. जिनका नानाप्रकारके देशोंमें निवास है वे व्यन्तर देव कहलाते हैं। यह सामान्य
संज्ञा सार्थक है जो अपने आठों ही भेदोंमें लागू है। इन व्यन्तरोंके किन्नरादिक आठों भेद विशेष
नामकर्मके उदयसे प्राप्त होते हैं ऐसा जानना चाहिए। शंका—इन व्यन्तरोंके आवास कहां हैं ?
समाधान—इस जम्बूद्वीपसे असंख्यात द्वीप और समुद्र लांघकर ऊपरके खर पृथिवी भागमें सात
प्रकारके व्यन्तरोंके आवास हैं। तथा पंकबहुल भागमें राक्षसोंके आवास हैं।
§ ४६४. अब तीसरे निकायकी सामान्य और विशेष संज्ञाका कथन करनेके लिए आगेका
सूत्र कहते हैं—
ज्योतिषी देव पांच प्रकारके हैं—सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह, नक्षत्र और प्रकीर्णक तारे ॥१२॥
§ ४६५. ये सब पांचों प्रकारके देव ज्योतिर्मय हैं इसलिए इनकी ज्योतिषी यह सामान्य
संज्ञा सार्थक है। तथा सूर्य आदि विशेष संज्ञाएं विशेष नामकर्मके उदयसे प्राप्त होती हैं। सूर्य और
चन्द्रमाकी प्रधानताको दिखलानेके लिए 'सूर्याचन्द्रमसौ' इस प्रकार इन दोनोंका अलगसे ग्रहण
किया है। शंका—इनमें प्रधानता किस निमित्तसे प्राप्त होती है ? समाधान—इनमें प्रभाव आदिक-
की अपेक्षा प्रधानता प्राप्त होती है। शंका—इनका आवास कहांपर है ? समाधान—इस समान
भूमिभागसे सातसौ नब्बे योजन ऊपर जाकर तारकाएं विचरण करती हैं जो सब ज्योतिषियोंके
अधोभागमें स्थित हैं। इससे दस योजन ऊपर जाकर सूर्य विचरण करते हैं। इससे अस्सी योजन
ऊपर जाकर चन्द्रमा परिभ्रमण करते हैं। इससे चार योजन ऊपर जाकर नक्षत्र हैं। इससे चार
योजन ऊपर जाकर बुध हैं। इससे तीन योजन ऊपर जाकर शुक्र हैं। इससे तीन योजन ऊपर
जाकर बृहस्पति हैं। इससे तीन योजन ऊपर जाकर मंगल हैं। इससे तीन योजन ऊपर
१. -तीत्य परिष्टे आ०, ता०, ना०, दि० १, दि० २ । २. -त्तराणि ७९० उत्प-मु० । ३. ततस्त्रीणि
योज-ता०, ना०, । तत्त्वा० । ४. ततस्त्रीणि योज-ता०, ना०, तत्त्वा० । ५. ततश्चत्वारि योज-ता०, ना०,
तत्त्वा० । ६. ततश्चत्वारि योज-ता०, ना०, तत्त्वा० ।

१८० सर्वार्थसिद्धौ [ ४।१३ § ४६६ -
ततस्त्रीणि योजनान्युत्पत्य शनैश्चराश्चरन्ति । स एष ज्योतिर्गणगोचरो नभोऽवकाशो दशाधिक-
योजनशतबहलस्तिर्यगसंख्यातद्वीपसमुद्रप्रमाणो घनोदधिपर्यन्तः । उक्तं च—
“णउदुत्तरसत्तसया दससीदो१ चदुगं तियचउक्कं ।
तारारविससिरिक्खा बुहभग्गवगुरुअंगिरारसणी२ ॥”
§ ४६६. ज्योतिष्काणां गतिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह—
मेरुप्रदक्षिणा नित्यगतयो नृलोके ॥१३॥
§ ४६७. मेरोः प्रदक्षिणा मेरुप्रदक्षिणाः । 'मेरुप्रदक्षिणाः' इति वचनं गतिविशेषप्रतिपत्त्यर्थ-
विपरीता गतिर्मा विज्ञायीति । 'नित्यगतयः' इति विशेषणमनुपरतक्रियाप्रतिपादनार्थम् । 'नृलोक'-
ग्रहणं विषयार्थम् । अर्धतृतीयेषु द्वीपेषु द्वयोश्च समुद्रयोर्ज्योतिष्का नित्यगतयो नान्यत्रेति । ज्यो-
तिष्कविमानानां गतिहेत्वभावात्तद्वृत्त्यभाव इति चेत् । न; असिद्धत्वात्, गतिरताभियोग्यदेवप्रेरित-
गतिपरिणामात्मकर्मविपाकस्य वैचित्र्यात् । तेषां हि गतिमुखेनैव कर्म विपच्यत इति । एकादशभियों-
जनशतैरेकविंशैर्मेरुमप्राप्य ज्योतिष्काः प्रदक्षिणाश्चरन्ति ।
§ ४६८. गतिमज्ज्योतिस्संबन्धेन व्यवहारकालप्रतिपत्त्यर्थमाह—
तत्कृतः कालविभागः ॥१४॥
जाकर शनीचर हैं। यह ज्योतिषियोंसे व्याप्त नभःप्रदेश एक सौ दस योजन मोटा और घनोदधि-
पर्यन्त असंख्यात द्वीप समुद्रप्रमाण लम्बा है। कहा भी है—
'इस पृथिवी तलसे सात सौ नब्बे योजन ऊपर जाकर ताराएं हैं। पुनः दस योजन ऊपर
जाकर सूर्य हैं। पुनः अस्सी योजन ऊपर जाकर चन्द्रमा हैं। पुनः चार योजन ऊपर जाकर नक्षत्र
और चार योजन ऊपर जाकर बुध हैं। पुनः चार बार तीन योजन ऊपर जाकर अर्थात् तीन-तीन
योजन ऊपर जाकर क्रमसे शुक्र, गुरु, मंगल और शनि हैं ॥'
§ ४६६. अब ज्योतिषी देवोंकी गतिविशेषका ज्ञान करानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
ज्योतिषी देव मनुष्यलोकमें मेरुकी प्रदक्षिणा करनेवाले और निरन्तर गतिशील हैं ॥१३॥
§ ४६७. 'मेरुप्रदक्षिणा' इस पदमें षष्ठी तत्पुरुष समास है। 'मेरुप्रदक्षिणा' यह वचन
गतिविशेषका ज्ञान करानेके लिए और कोई विपरीत गति न समझ बैठे इसके लिए दिया है। वे
निरन्तर गतिरूप क्रिया युक्त हैं इस बातका ज्ञान करानेके लिए 'नित्यगतयः' पद दिया है। इस
प्रकारके ज्योतिषी देवोंका क्षेत्र बतलानेके लिए 'नृलोक' पदका ग्रहण किया है। तात्पर्य यह है कि
ढाई द्वीप और दो समुद्रोंमें ज्योतिषी देव निरन्तर गमन करते रहते हैं अन्यत्र नहीं। शंका—
ज्योतिषी देवोंके विमानोंकी गतिका कारण नहीं पाया जाता, अतः उनका गमन नहीं बन सकता ?
समाधान—नहीं, क्योंकि यह हेतु असिद्ध है। बात यह है कि गमन करनेमें रत जो आभियोग्य
जातिके देव हैं उनसे प्रेरित होकर ज्योतिषी देवोंके विमानोंका गमन होता रहता है। यदि कहा
जाय कि आभियोग्य जातिके देव निरन्तर गतिमें ही क्यों रत रहते हैं तो उसका उत्तर यह है कि
यह कर्मके परिपाककी विचित्रता है। उनका कर्म गतिरूप से ही फलता है। यही कारण है
कि वे निरन्तर गमन करनेमें ही रत रहते हैं। यद्यपि ज्योतिषी देव मेरु पर्वतकी प्रदक्षिणा करते
हैं तो भी वे मेरु पर्वतसे ग्यारह सौ इक्कीस योजन दूर रह कर ही विचरण करते हैं।
§ ४६८. अब गमन करनेवाले ज्योतिषियोंके सम्बन्धसे व्यवहार-कालका ज्ञान करानेके
लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
उन गमन करनेवाले ज्योतिषियोंके द्वारा किया हुआ कालविभाग है ॥१४॥
१. –सीदिं चदुतियं दुगचउक्कं । तारा-ता०, ना०, तत्त्वा० । २. 'णउदुत्तरसत्तसए दस सीदी चदुदुगे तिय-
चउक्के । तारिणससिरिक्खबुहा सुक्कगुरुंगारमंदगदी।'-ति०, सा०, गा० ३३२ ।

– ४।१५ § ४७१ ] चतुर्थोऽध्यायः १८१
§ ४६९. 'तद्'ग्रहणं गतिमज्ज्योतिःप्रतिनिदेशार्थम् । न केवलया गत्या नापि केवलैर्ज्यो-
तिर्भिः कालः परिच्छिद्यते; अनुपलब्धेरपरिवर्तनाच्च । कालो द्विविधो व्यावहारिको मुख्यश्च ।
व्यावहारिकः कालविभागस्तत्कृतः समयावलिकादिः क्रियाविशेषपरिच्छिन्नोऽन्यस्यापरिच्छिन्नस्य
परिच्छेदहेतुः । मुख्योऽन्यो वक्ष्यमाणलक्षणः ।
§ ४७०. इतरत्र ज्योतिषामवस्थानप्रतिपादनार्थमाह—
बहिरवस्थिताः ॥१५॥
§ ४७१. 'बहिः' इत्युच्यते । कुतो बहिः । नृलोकात् । कथमवगम्यते । अर्थवशाद्विभक्ति-
§ ४६९. गमन करनेवाले ज्योतिषी देवोंका निर्देश करनेके लिए 'तत्' पदका ग्रहण किया
है । केवल गतिसे कालका निर्णय नहीं हो सकता क्योंकि वह पायी नहीं जाती और गतिके बिना
केवल ज्योतिसे भी कालका निर्णय नहीं हो सकता क्योंकि परिवर्तनके बिना वह सदा एक-सी
रहेगी । यही कारण है कि यहाँ 'तत्' पदके द्वारा गतिवाले ज्योतिषियोंका निर्देश किया है। काल
दो प्रकारका है—व्यावहारिककाल और मुख्यकाल । इनमें-से समय और आवलि आदि रूप व्याव-
हारिककालका विभाग गतिवाले ज्योतिषी देवोंके द्वारा किया हुआ है। यह क्रिया विशेषसे जाना
जाता है और अन्य नहीं जानी हुई वस्तुओंके जाननेका हेतु है । मुख्यकाल इससे भिन्न है जिसका
लक्षण आगे कहनेवाले हैं ।
विशेषार्थ—मनुष्य मानुषोत्तर पर्वतके भीतर पाये जाते हैं। मानुषोत्तर पर्वतके एक ओरसे
लेकर दूसरी ओर तक कुल विस्तार पैंतालीस लाख योजन है। मनुष्य इसी क्षेत्रमें पाये जाते हैं।
इसलिए यह मनुष्यलोक कहलाता है। इस लोकमें ज्योतिष्क सदा भ्रमण किया करते हैं। इनका
भ्रमण मेरुके चारों ओर होता है। मेरुके चारों ओर ग्यारहसौ इक्कीस योजन तक ज्योतिष्क
मण्डल नहीं है। इसके आगे आकाशमें सर्वत्र बिखरा हुआ है। जम्बूद्वीपमें दो सूर्य और दो चन्द्र
हैं। एक सूर्य जम्बूद्वीपकी पूरी प्रदक्षिणा दो दिन-रातमें करता है। इसका चार क्षेत्र जम्बूद्वीपमें
१८० योजन और लवण समुद्रमें ३३० ४८/६१ योजन माना गया है। सूर्यके घूमनेकी कुल गलियां १८४
हैं। इनमें यह क्षेत्र विभाजित हो जाता है। एक गलीसे दूसरी गलीमें २ योजनका अन्तर माना
गया है। इसमें सूर्यबिम्बके प्रमाणको मिला देनेपर वह २ ४८/६१ योजन होता है। इतना उदयान्तर है।
मण्डलान्तर दो योजनका ही है। चन्द्रको पूरी प्रदक्षिणा करनेमें दो दिन-रातसे कुछ अधिक समय
लगता है। चन्द्रोदयमें न्यूनाधिकता इसीसे आती है। लवण समुद्रमें चार सूर्य, चार चन्द्र, धातकी-
खण्डमें बारह सूर्य, बारह चन्द्र, कालोदधिमें ब्यालीस सूर्य, ब्यालीस चन्द्र और पुष्करार्धमें बहत्तर
सूर्य, बहत्तर चन्द्र हैं। इस प्रकार ढाई द्वीपमें एक सौ बत्तीस सूर्य और एक सौ बत्तीस चन्द्र हैं।
इन दोनोंमें चन्द्र, इन्द्र और सूर्य प्रतीन्द्र हैं। एक-एक चन्द्रका परिवार एक सूर्य, अट्ठाईस नक्षत्र,
अठासी ग्रह और छ्यासठ हजार नौ सौ कोड़ाकोड़ी तारे हैं। इन ज्योतिष्र्कोंका गमन स्वभाव है
तो भी आभियोग्य देव सूर्य आदि के विमानोंको निरन्तर ढोया करते हैं। ये देव सिंह, गज,
बैल और घोड़ेका आकार धारण किये रहते हैं। सिंहाकार देवोंका मुख पूर्व दिशाकी ओर रहता
है। तथा गजाकार देवोंका मुख दक्षिण दिशाकी ओर, वृषभाकार देवोंका मुख पश्चिमकी ओर,
और अश्वाकार देवोंका मुख उत्तर दिशाकी ओर रहता है।
§ ४७०. अब ढाई द्वीपके बाहर ज्योतिषियोंके अवस्थानका कथन करनेके लिए आगेका सूत्र
कहते हैं—
मनुष्य-लोकके बाहर ज्योतिषी देव स्थिर रहते हैं ॥१५॥
§ ४७१. सूत्रमें 'बहिः' पद दिया है। शंका—किससे बाहर ? समाधान—मनुष्य-लोकसे

Here is the line-by-line transcription of the text from the provided image:

१८२ सर्वार्थसिद्धौ [ ४।१६ § ४७२ –
परिणामो भवति । ननु च नृलोके 'नित्यगति'वचनादन्यत्रावस्थानं ज्योतिष्काणां सिद्धम् । अतो
बहिरवस्थिता इति वचनमनर्थकमिति । तन्न; किं कारणम् । नृलोकादन्यत्र^१ हि ज्योतिषामस्तित्व-
मवस्थानं चासिद्धम् । अतस्तदुभयसिद्धयर्थं बहिरवस्थिता इत्युच्यते । विपरीतगतिनिवृत्त्यर्थं
कादाचित्कगतिनिवृत्त्यर्थं च सूत्रमारब्धम् ।
५ § ४७२. तुरीयस्य निकायस्य सामान्यसंज्ञासंकीर्तनार्थमाह—
वैमानिकाः ॥१६॥
§ ४७३. 'वैमानिक'ग्रहणमधिकारार्थम् । इत उत्तरं ये वक्ष्यन्ते तेषां वैमानिकसंप्रत्ययो
यथा स्यादिति अधिकारः क्रियते । विशेषेणात्मस्थान् सुकृतिनो मानयन्तीति विमानानि । विमानेषु
भवा वैमानिकाः । तानि विमानानि^२ त्रिविधानि–इन्द्रकश्रेणीपुष्पप्रकीर्णकभेदेन । तत्र इन्द्रकविमा-
१० नानि इन्द्रवन्मध्येऽवस्थितानि^३ । तेषां चतसृषु दिक्षु आकाशप्रदेशश्रेणिवदवस्थानात् श्रेणीविमानानि ।
विदिक्षु प्रकीर्णपुष्पवदवस्थानात्पुष्पप्रकीर्णकानि ।
§ ४७४. तेषां वैमानिकानां भेदावबोधनार्थमाह—
कल्पोपपन्नाः कल्पातीताश्च ॥१७॥
§ ४७५. कल्पेषूपपन्नाः कल्पोपपन्नाः—कल्पानतीताः कल्पातीताश्चेति द्विविधा वैमानिकाः ।
१५ बाहर । शंका-यह कैसे जाना जाता है ? समाधान - पिछले सूत्रमें 'नृलोके' पद आया है । अर्थके
अनुसार उसकी विभक्ति बदल जाती है, जिससे यह जाना जाता है कि यहां 'बहिः' पदसे मनुष्य-
लोकके बाहर यह अर्थ इष्ट है । शंका - मनुष्य-लोकमें ज्योतिषी निरन्तर गमन करते हैं यह पिछले
सूत्रमें कहा ही है अतः अन्यत्र ज्योतिषियोंका अवस्थान सुतरां सिद्ध है । इसलिए 'बहिरवस्थिताः'
यह सूत्रवचन निरर्थक है ? समाधान - यह कहना ठीक नहीं, क्योंकि मनुष्यलोकके बाहर
२० ज्योतिषियोंका अस्तित्व और अवस्थान ये दोनों असिद्ध हैं । अतः इन दोनोंकी सिद्धिके लिए
'बहिरवस्थिताः' यह सूत्रवचन कहा है । दूसरे विपरीत गतिके निराकरण करनेके लिए और
कादाचित्क गतिके निराकरण करनेके लिए यह सूत्र रचा है। अतः यह सूत्रवचन अनर्थक
नहीं है ।
§ ४७२. अब चौथे निकायकी सामान्य संज्ञाके कथन करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं-
२५ चौथे निकायके देव वैमानिक हैं ॥१६॥
§ ४७३. वैमानिकोंका अधिकार है यह बतलानेके लिए 'वैमानिक' पदका ग्रहण किया है ।
आगे जिनका कथन करनेवाले हैं वे वैमानिक हैं । इनका ज्ञान जैसे हो इसके लिए यह अधिकार
वचन है । जो विशेषतः अपनेमें रहनेवाले जीवोंको पुण्यात्मा मानते हैं वे विमान हैं और जो उन
विमानोंमें होते हैं वे वैमानिक हैं । इन्द्रक, श्रेणिबद्ध और पुष्पप्रकीर्णकके भेदसे विमान अनेक
३० प्रकारके हैं । उनमें से इन्द्रक विमान इन्द्रके समान मध्यमें स्थित हैं । उनके चारों ओर आकाशके
प्रदेशोंकी पंक्तिके समान जो स्थित हैं वे श्रेणिविमान हैं । तथा बिखरे हुए फूलोंके समान विदिशाओं-
में जो विमान अवस्थित हैं वे पुष्पप्रकीर्णक विमान हैं ।
§ ४७४ उन वैमानिकोंके भेदोंका ज्ञान करानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं-
वे दो प्रकारके हैं-कल्पोपपन्न और कल्पातीत ॥१७॥
३५ § ४७५. जो कल्पोंमें उत्पन्न होते हैं वे कल्पोपपन्न कहलाते हैं। और जो कल्पोंके परे हैं वे
कल्पातीत कहलाते हैं । इस प्रकार वैमानिक दो प्रकारके हैं ।
१. ॰न्यत्र बहिर्ज्यो-मु० । २. -नानि विविधा-मु० । ३. मध्ये व्यव- मु० ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

  • ४।१९ § ४७९ ] चतुर्थोऽध्यायः १८३
    § ४७६. तेषामवस्थानविशेषनिर्ज्ञानार्थमाह-
    उपर्युपरि ॥१८॥
    § ४७७. किमर्थमिदमुच्यते । तिर्यगवस्थितिप्रतिषेधार्थमुच्यते । न. ज्योतिष्कवत्तिर्यगव-
    स्थिताः । न व्यन्तरवदसमावस्थितयः । 'उपर्युपरि' इत्युच्यन्ते । के ते । कल्पाः । ५
    § ४७८. यद्येवं, कियत्सु कल्पविमानेषु ते देवा भवन्तीत्यत आह-
    सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापिष्ठशुक्रमहाशुक्रशतारसह-
    स्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु ग्रैवेयकेषु विजयवैजयन्तजयन्ताप-
    राजितेषु सर्वार्थसिद्धौ च ॥१९॥
    § ४७९. कथमेषां सौधर्मादिशब्दानां कल्पाभिधानम् । चातुरर्थिकेनाणा स्वभावतो वा कल्प-
    स्याभिधानं भवति । अथ कथमिन्द्राभिधानम् । स्वभावतः साहचर्याद्वा । तत्कथमिति चेत् । १०
    उच्यते-सुधर्मा नाम सभा, साऽस्मिन्नस्तीति सौधर्मः कल्पः । "तदस्मिन्नस्तीति¹" अण् । तत्कल्प-
    साहचर्यादिन्द्रोऽपि सौधर्मः । ईशानो नाम इन्द्रः स्वभावतः । ईशानस्य निवासः कल्प ऐशानः ।
    "तस्य निवासः²" इत्यण् । तत्साहचर्यादिन्द्रोऽप्यैशानः । सनत्कुमारो नाम इन्द्रः स्वभावतः ।
    "तस्य निवासः" इत्यण् । सानत्कुमारः कल्पः । तत्साहचर्यादिन्द्रोऽपि सानत्कुमारः । महेन्द्रो
    § ४७६. अब उनके अवस्थान विशेषका ज्ञान करानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं- १५
    वे ऊपर-ऊपर रहते हैं ॥१८॥
    § ४७७. शंका - यह सूत्र किसलिए कहा है ? समाधान-ये कल्पोपपन्न और कल्पातीत
    वैमानिक तिरछे रूपसे रहते हैं इसका निषेध करनेके लिए कहा है । ये ज्योतिषियोंके समान तिरछे
    रूपसे नहीं रहते हैं। उसी प्रकार व्यन्तरोंके समान विषमरूपसे नहीं रहते हैं। किन्तु ऊपर-ऊपर
    हैं। शंका - वे ऊपर-ऊपर क्या हैं ? समाधान-कल्प । २०
    § ४७८. यदि ऐसा है तो कितने कल्प विमानोंमें वे देव निवास करते हैं, इस बातके बत-
    लानेके लिए अब आगेका सूत्र कहते हैं-
    सौधर्म, ऐशान, सानत्कुमार, माहेन्द्र, ब्रह्म, ब्रह्मोत्तर, लान्तव, कापिष्ठ, शुक्र, महाशुक्र,
    शतार और सहस्रार तथा आनत-प्राणत, आरण-अच्युत, नौ ग्रैवेयक और विजय, वैजयन्त, जयन्त
    अपराजित तथा सर्वार्थसिद्धिमें वे निवास करते हैं ॥१९॥ २५
    § ४७९. शंका-इन सौधर्मादिक शब्दोंको कल्प संज्ञा किस निमित्तसे मिली है ? समा-
    धान - व्याकरणमें चार अर्थमें 'अण्' प्रत्यय होता है उससे सौधर्म आदि शब्दोंकी कल्पसंज्ञा है या
    स्वभावसे ही वे कल्प कहलाते हैं। शंका-सौधर्म आदि शब्द इन्द्रके वाची कैसे हैं ? समाधान -
    स्वभावसे या साहचर्यसे । शंका - कैसे ? समाधान-सुधर्मा नामकी सभा है वह जहाँ है उस
    कल्पका नाम सौधर्म है। यहाँ 'तदस्मिन्नस्ति' इससे 'अण्' प्रत्यय हुआ है। और इस कल्पके ३०
    सम्बन्धसे वहाँका इन्द्र भी सौधर्म कहलाता है। इन्द्रका ईशान यह नाम स्वभावसे है। वह इन्द्र
    जिस कल्पमें रहता है उसका नाम ऐशान कल्प है। यहाँ 'तस्य निवासः' इस सूत्रसे 'अण्' प्रत्यय
    हुआ है। तथा इस कल्पके सम्बन्धसे इन्द्र भी ऐशान कहलाता है। इन्द्रका सनत्कुमार नाम
    स्वभावसे है। यहाँ 'तस्य निवासः' इस सूत्रसे 'अण्' प्रत्यय हुआ है इससे कल्पका नाम सानत्कुमार
    १. 'तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि'-पा० ४, २, ६७ । 'तदस्मिन्नन्नं प्राये खौ'-जैनेन्द्र ४, १, २५ । २. 'तस्य ३५
    निवासः'-पा० ४, २, ६९, । तस्य निवासादूरभवौ'-जैनेन्द्र० ३, २, ८६ ।