सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)

सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)

Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary

आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished558 पृष्ठ

पृष्ठ 283, कुल 558 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 283
  • ३३९ § ४४१ ] तृतीयोग्ध्यायः १७१
    तैरेव लोमच्छेदैः प्रत्येकमसंख्येयवर्षकोटीसमयमात्रच्छिन्नैस्तत्पूर्णमुद्धारपल्यम् । ततः समये समये
    एकैकस्मिन् रोमच्छेदेऽपकृष्यमाणे यावता कालेन तद्रिक्तं भवति तावान्काल उद्धारपल्योपमाख्यः ।
    एषामुद्धारपल्यानां दशकोटीकोट्य एकमुद्धारसागरोपमम् । अर्धतृतीयोद्धारसागरोपमानां यावन्तो
    रोमच्छेदास्तावन्तो द्वीपसमुद्राः । पुनरुद्धारपल्यरोमच्छेदैर्वर्षशतसमयमात्रच्छिन्नैः पूर्णमद्धापल्यम् ।
    ततः समये समये एकैकस्मिन् रोमच्छेदेऽपकृष्यमाणे यावता कालेन तद्रिक्तं भवति तावान्कालो-
    द्वापल्योपमाख्यः । एषामद्धापल्यानां दशकोटीकोट्य एकमद्धासागरोपमम् । दशाद्धासागरोपमकोटी-
    कोट्य एकावसर्पिणी । तावत्येवोत्सर्पिणी । अनेनाद्धापल्येन नारकतैर्यग्योनानां देवमनुष्याणां च
    कर्मस्थितिर्भवस्थितिरायुःस्थितिः कायस्थितिश्च परिच्छेत्तव्या । उक्ता च संग्रहगाथा—
    "ववहारुद्धारद्धा पल्ला तिण्णेव होंति बोद्धव्वा ।
    संखा दीव-समुद्वा कम्मट्ठिदि वण्णिदा तदिए ॥"
    § ४४०. यथैवैते^२ उत्कृष्टजघन्ये स्थिती नृणां तथैव—
    तिर्यग्योनिजानां च ॥३६॥
    § ४४१. तिरश्चां योनस्तिर्यग्योनिः । तिर्यग्गतिनामकर्मोदयापादितं जन्मेत्यर्थः । तिर्यग्योनौ
    जातास्तिर्यग्योनिजाः । तेषां तिर्यग्योनिजानामुत्कृष्टा भवस्थितिस्त्रिपल्योपमा । जघन्या अन्तर्मुहूर्ता ।
    मध्येऽनेकविकल्पाः ।
    इति तत्त्वार्थवृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसंज्ञिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
    उतने उन लोमच्छेदोंमें-से प्रत्येक खण्ड करके उनसे दूसरे गढ़ेके भरनेपर उद्धारपल्य होता है ।
    और इसमें-से प्रत्येक समयमें एक-एक रोमको निकालते हुए जितने कालमें वह गढ़ा खाली हो जाय
    उतने कालका नाम उद्धार पल्योपम है । इन दस कोड़ाकोड़ी उद्धारपल्योंका एक उद्धार सागरोपम
    काल होता है । तथा ढाई उद्धार सागरके जितने रोमखण्ड हों उतने सब द्वीप और समुद्र हैं ।
    अनन्तर सौ वर्षके जितने समय हों उतने उद्धारपल्यके रोमखण्डोंमें-से प्रत्येकके खण्ड करके और
    उनसे तीसरे गढ़ेके भरनेपर एक अद्धापल्य होता है । और इनमें-से प्रत्येक समयमें एक-एक रोमके
    निकालनेपर जितने समयमें वह गढ़ा खाली हो जाय उतने कालका नाम अद्धापल्योपम है । तथा
    ऐसे दस कोड़ाकोड़ी अद्धापल्योंका एक अद्धासागर होता है । दस कोड़ाकोड़ी अद्धासागरोंका एक
    अवसर्पिणी काल होता है और उत्सर्पिणी भी इतना ही बड़ा होता है ।
    इस अद्धापल्यके द्वारा नारकी, तिर्यञ्च, देव और मनुष्योंकी कर्मस्थिति, भवस्थिति, आयु-
    स्थिति और कायस्थिति की गणना करनी चाहिए । संग्रह गाथा भी कही है—
    व्यवहार, उद्धार और अद्धा ये तीन पल्य जानने चाहिए । संख्याका प्रयोजक व्यवहार पल्य
    है । दूसरेसे द्वीप-समुद्रोंकी गणना की जाती है और तीसरे अद्धापल्यमें कर्मोंकी स्थितिका लेखा है ।
    § ४४०. जिस प्रकार मनुष्योंकी यह उत्कृष्ट और जघन्य स्थिति है उसी प्रकार—
    तिर्यञ्चों की स्थिति भी उतनी ही है ॥३९॥
    § ४४१. तिर्यंचोंकी योनिको तिर्यग्योनि कहते हैं । इसका अर्थ तिर्यंचगति नामकर्मके उदयसे
    प्राप्त हुआ जन्म है । जो तिर्यंचयोनिमें पैदा होते हैं वे तिर्यग्योनिज कहलाते हैं । इन तिर्यंचयोनिसे
    उत्पन्न जीवोंकी उत्कृष्ट भवस्थिति तीन पल्य और जघन्य भवस्थिति अन्तर्मुहूर्त है । तथा बीचकी
    स्थितिके अनेक विकल्प हैं ।
    १. ववहारुद्धारद्धा तियपल्ला पढमंम्मि संखाओ । विदिए दीवसमुद्दा तदिए मिज्जेदि कम्मठिदी ति० प०
    गा० ९४ । २. -वैते द्वे उत्कृ-आ०, दि० १, दि० २ ।
    CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri