सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)

Sarvarthasiddhi of Acharya Pujyapada on Tattvartha Sutra with Commentary

आचार्य उमास्वामी / पूज्यपाद (टीकाकार: पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished558 पृष्ठ

९८ सर्वार्थसिद्धौ [ १।३३ § २४० -
न्मिथ्यादर्शनोदयात्कल्पयन्ति तत्र च श्रद्धानमुत्पादयन्ति । ततस्तन्मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं १विभङ्गज्ञानं
च भवति । सम्यग्दर्शनं पुनस्तत्त्वार्थाधिगमे श्रद्धानमुत्पादयति । ततस्तन्मतिज्ञानं श्रुतज्ञान-
मवधिज्ञानं च भवति ।
§ २४०. आह प्रमाणं द्विप्रकारं वर्णितम् । प्रमाणैकदेशाश्च नयास्तदनन्तरोद्देशभाजो निर्दे-
ष्टव्या इत्यत आह—
नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढैवंभूता नयाः ॥ ३३ ॥
§ २४१. एतेषां सामान्यविशेषलक्षणं वक्तव्यम् । सामान्यलक्षणं तावद्वस्तुन्यनेकान्तात्मन्य-
विरोधेन हेत्वर्पणात्साध्यविशेषस्य याथात्म्यप्रापणप्रवणः२ प्रयोगो नयः । स द्वेधा द्रव्यार्थिकः
पर्यायार्थिकश्चेति । द्रव्यं सामान्यमुत्सर्गः अनुवृत्तिरित्यर्थः । तद्विषयो द्रव्यार्थिकः । पर्यायो विशेषो-
ऽपवादो व्यावृत्तिरित्यर्थः । तद्विषयः पर्यायार्थिकः । तयोर्भेदा नैगमादयः ।
§ २४२. तेषां विशेषलक्षणमुच्यते—अनभिनिर्वृत्तार्थसंकल्पमात्रग्राही नैगमः । कंचित्पुरुषं
परिगृहीतपरशुं गच्छन्तमवलोक्य कश्चित्पृच्छति किमर्थं भवान्गच्छतीति । स आह प्रस्थमानेतु-
मिति । नासौ तदा प्रस्थपर्यायः संनिहितः । तदभिनिर्वृत्तये संकल्पमात्रे प्रस्थव्यवहारः । तथा
विशेषार्थ—यहाँपर प्रारम्भके तीन ज्ञान विपर्यय होते हैं यह बतलाकर वे विपर्यय क्यों होते
हैं यह बतलाया गया है । संसारी जीवकी श्रद्धा विपरीत और समीचीनके भेदसे दो प्रकारकी होती
है । विपरीत श्रद्धावाले जीवको विश्वका यथार्थ ज्ञान नहीं होता । वह जगत्में कितने पदार्थ हैं
उनका स्वरूप क्या है यह नहीं जानता । आत्मा और परमात्माके स्वरूप बोधसे तो वह सर्वथा
वंचित रहता है । वह घटको घट और पटको पट ही कहता है पर जिन तत्त्वोंसे इनका निर्माण
होता है उनका इसे यथार्थ बोध नहीं होने पाता । यही कारण है कि जीवकी श्रद्धाके अनुसार ज्ञान
भी समीचीन ज्ञान और मिथ्या ज्ञान इन दो भागोंमें विभक्त हो जाता है । यथार्थ श्रद्धाके होनेपर
जो ज्ञान होते हैं उन्हें समीचीन ज्ञान कहते हैं और यथार्थ श्रद्धाके अभावमें होनेवाले ज्ञानोंका नाम
ही मिथ्या ज्ञान है । ऐसे मिथ्या ज्ञान तीन माने गये हैं—कुमति ज्ञान, कुश्रुत ज्ञान और विभंग
ज्ञान । ये ही तीन ज्ञान मिथ्या होते हैं अन्य नहीं, क्योंकि ये ज्ञान विपरीत श्रद्धावालेके भी पाये
जाते हैं । विपरीत श्रद्धा क्यों होती है इसका निर्देश मूल टीकामें किया ही है ।
§ २४०. दो प्रकारके प्रमाणका वर्णन किया । प्रमाणके एकदेशको नय कहते हैं । इनका
कथन प्रमाणके अनन्तर करना चाहिए, अतः आगेका सूत्र कहते हैं—
नैगम, संग्रह, व्यवहार, ऋजुसूत्र, शब्द, समभिरूढ और एवंभूत ये सात नय हैं ॥३३॥
२४१. इनका सामान्य और विशेष लक्षण कहना चाहिए । सामान्य लक्षण—अनेकान्तात्मक
वस्तुमें विरोधके बिना हेतुकी मुख्यतासे साध्यविशेषकी यथार्थताके प्राप्त करानेमें समर्थ प्रयोगको
नय कहते हैं । इसके दो भेद हैं-द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक । द्रव्यका अर्थ सामान्य, उत्सर्ग और
अनुवृत्ति है और इसको विषय करनेवाला नय द्रव्यार्थिक नय कहलाता है । तथा पर्यायका अर्थ
विशेष, अपवाद और व्यावृत्ति है और इसको विषय करनेवाला नय पर्यायार्थिक नय कहलाता है ।
इन दोनों नयोंके उत्तर भेद नैगमादिक हैं ।
§ २४२. अब इनका विशेष लक्षण कहते हैं—अनिष्पन्न अर्थमें संकल्पमात्रको ग्रहण करने-
वाला नय नैगम है । यथा–हाथमें फरसा लेकर जाते हुए किसी पुरुषको देखकर कोई अन्य पुरुष
पूछता है आप किस कामके लिए जा रहे हैं । वह कहता है प्रस्थ लानेके लिए जा रहा हूँ । उस
समय वह प्रस्थ पर्याय संनिहित नहीं है, केवल उसके बनानेका संकल्प होनेसे उसमें प्रस्थ व्यवहार
१. -ज्ञानमवध्यज्ञा-मु० । २. -वणप्रयो-मु० ।
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

  • १३३ § २४४ ] प्रथमोऽध्यायः ९९
    एधोदकाद्याहरणे व्यापिप्रमाणं कश्चित्पृच्छति किं करोति भवानिति । स आह ओदनं पचामीति ।
    न तदौदनपर्यायः संनिहितः, तदर्थे व्यापारे स प्रयुज्यते । एवं प्रकारो लोकसंव्यवहारः अनभिनि-
    वृत्ताऽर्थसंकल्पमात्रविषयो नैगमस्य गोचरः ।
    § २४३. स्वजात्यविरोघेनैकध्यमुपानीय पर्यायानाक्रान्तभेदानविशेषेण समस्तग्रहणात्संग्रहः ।
    सत्, द्रव्यं, घट इत्यादि । सदित्युक्ते सदिति वाग्विज्ञानानुवृत्तिलिङ्गाऽनुमितसत्ताधारभूतानाम- ५
    विशेषेण सर्वेषां संग्रहः । द्रव्यमित्युक्तेऽपि द्रवति गच्छति तांस्तान्पर्यायानित्युपलक्षितानां जीवाजीव-
    तद्भेदप्रभेदानां संग्रहः । तथा घट इत्युक्तेऽपि घटबुद्ध्यभिधानानुगमलिङ्गाऽनुमितसकलार्थसंग्रहः ।
    एवं प्रकारोऽन्योऽपि संग्रहनयस्य १विषयः ।
    § २४४. संग्रहनयाक्षिप्तानामर्थानां विधिपूर्वक्रमवहरणं व्यवहारः । को विधिः । यः संग्रह-
    गृहीतोऽर्थस्तदानुपूर्येणैव व्यवहारः प्रवर्तत इत्ययं विधिः । तद्यथा—सर्वसंग्रहेण २यत्तत्त्वं गृहीतं १०
    तच्चानपेक्षितविशेषं नालं संव्यवहारायेति व्यवहारनय आश्रीयते । यत्सत्तद् द्रव्यं गुणो वेति ।
    द्रव्येणापि संग्रहाक्षिप्तेन जीवाजीवविशेषानपेक्षेण न शक्यः संव्यवहार इति जीवद्रव्यममजीवद्रव्य-
    मिति वा व्यवहार आश्रीयते । जीवाजीवावपि ३ च संग्रहाक्षिप्तौ नालं संव्यवहारायेति प्रत्येकं
    देवनारकादिर्घटादिश्च व्यवहारेणाश्रीयते । एवमयं नयस्तावद्वर्तते यावत्पुनर्नास्ति विभागः ।
    किया गया है। तथा ईंधन और जल आदिके लानेमें लगे हुए किसी पुरुषसे कोई पूछता है कि १५
    आप क्या कर रहे हैं। उसने कहा भात पका रहा हूँ। उस समय भात पर्याय सन्निहित नहीं है,
    केवल भातके लिए किये गये व्यापारमें भातका प्रयोग किया गया है। इस प्रकारका जितना लोक-
    व्यवहार अनिष्पन्न अर्थके आलम्बनसे संकल्पमात्रको विषय करता है वह सब नैगम नयका
    विषय है।
    § २४३. भेदसहित सब पर्यायोंको अपनी जातिके अविरोध-द्वारा एक मानकर सामान्यसे २०
    सबको ग्रहण करनेवाला नय संग्रहनय है। यथा- सत्, द्रव्य और घट आदि। 'सत्' ऐसा कहनेपर
    सत् इस प्रकारके वचन और विज्ञानकी अनुवृत्तिरूप लिंगसे अनुमित सत्ताके आधारभूत सब पदार्थों
    का सामान्य रूपसे संग्रह हो जाता है। 'द्रव्य' ऐसा कहनेपर भी 'उन-उन पर्यायोंको द्रवता है
    अर्थात् प्राप्त होता है' इस प्रकार इस व्युत्पत्तिसे युक्त जीव, अजीव और उनके सब भेद-प्रभेदोंका
    संग्रह हो जाता है। तथा 'घट' ऐसा कहनेपर भी घट इस प्रकारकी बुद्धि और घट इस प्रकारके २५
    शब्दकी अनुवृत्तिरूप लिंगसे अनुमित सब घट पदार्थोंका संग्रह हो जाता है। इस प्रकार अन्य भी
    संग्रह नयका विषय है।
    § २४४. संग्रह नयके द्वारा ग्रहण किये गये पदार्थोंका विधिपूर्वक अवहरण अर्थात् भेद करना
    व्यवहार नय है। शंका--विधि क्या है ? समाधान--जो संग्रह नयके द्वारा गृहीत अर्थ है उसीके
    आनुपूर्वी क्रमसे व्यवहार प्रवृत्त होता है, यह विधि है। यथा--सर्वसंग्रह नयके द्वारा जो वस्तु ३०
    ग्रहण की गयी है वह अपने उत्तर भेदोंके बिना व्यवहार करानेमें असमर्थ है, इसलिए व्यवहार
    नयका आश्रय लिया जाता है। यथा--जो सत् है वह या तो द्रव्य है या गुण । इसी प्रकार संग्रह
    नयका विषय जो द्रव्य है वह जीव अजीवकी अपेक्षा किये बिना व्यवहार करानेमें असमर्थ है
    इसलिए जीव द्रव्य है और अजीव द्रव्य है इस प्रकारके व्यवहारका आश्रय लिया जाता है। जीव
    द्रव्य और अजीव द्रव्य भी जब तक संग्रह नयके विषय रहते हैं तब तक वे व्यवहार करानेमें ३५
    असमर्थ हैं इसलिए व्यवहारसे जीव द्रव्यके देव, नारकी आदि रूप और अजीव द्रव्यके घटादिरूप
    भेदोंका आश्रय लिया जाता है। इस प्रकार इस नयकी प्रवृत्ति वहीं तक होती है जहाँ तक वस्तुमें
    फिर कोई विभाग करना सम्भव नहीं रहता।
    १. संग्रहनयः ॥२॥ संग्र-मु० । २. यत्संग्र-मु०, दि० १; दि०२, आ० । ३. जीवावपि संग्र-मु० ।
    CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

१०० सर्वार्थसिद्धौ [ १।३३ § २४५ -
§ २४५. ऋजुं प्रगुणं सूत्रयति १ तन्त्रयतीति ऋजुसूत्रः । २पूर्वापरांस्त्रिकालविषयानतिशय्य
वर्तमानकालविषयानादत्ते३ अतीतानागतयोर्विनष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभावात् । तच्च वर्तमानं
समयमात्रम् । तद्विषयपर्यायमात्रग्राह्यमृजुसूत्रः । ननु संव्यवहारलोपप्रसङ्ग इति चेद्४ । न; अस्य
नयस्य विषयमात्रप्रदर्शनं क्रियते । सर्वनयसमूहसाध्यो हि लोकसंव्यवहारः ।
§ २४६. लिङ्गसंख्यासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपरः शब्दनयः । तत्र लिङ्गव्यभिचारः-
पुष्यस्तारका नक्षत्रमिति । संख्याव्यभिचारः - जलमापः, वर्षा ऋतुः, आम्रा वनम्५, वरणा नगर-
मिति । साधनव्यभिचारः६- सेना७ पर्वतमधिवसति । पुरुषव्यभिचारः - एहि८ मन्ये रथेन यास्यसि,
न हि यास्यसि, यातस्ते पितेति । कालव्यभिचारः - विश्वदृश्वाऽस्य पुत्रो जनिता । ९

  • १३३ § २४८ ] प्रथमोऽध्यायः १०१
    मन्यते; अन्यार्थस्यान्यार्थेन संबन्धाभावात्। लोकसमयविरोध इति चेत् । विरुध्यताम्। १तत्त्वमिह
    मीमांस्यते, न२ भेषज्यमातुरેચ્છानुवर्ति ।
    § २४७. नानार्थसमभिरोहणात्समभिरूढः। यतो नानार्थान्समतीत्यैकमर्थमाभिमुख्येन रूढः
    समभिरूढः । गौरित्ययं शब्दो वागादिष्वर्थेषु३ वर्तमानः पशावभिरूढः। अथवा ४अर्थगत्यर्थः
    शब्दप्रयोगः । तत्रैकस्यार्थस्यैकेन गतार्थत्वात्पर्यायशब्दप्रयोगोऽनर्थकः । शब्दभेदश्चेदस्ति ५
    अर्थभेदेनाप्यवश्यं भवितव्यमिति । नानार्थसमभिरोहणात्समभिरूढः। इन्दनादिन्द्रः शकनाच्छक्रः
    पूर्दारणात् पुरंदर इत्येवं सर्वत्र । अथवा यो यत्राभिरूढः स तत्र समेत्याभिमुख्येनारोहणात्समभि-
    रूढः । यथा क्व भवानास्ते । आत्मनीति । कुतः । वस्त्वन्तरे वृत्त्यभावात् । ५यद्यन्यस्यान्यत्र वृत्तिः
    स्यात्, ज्ञानादीनां रूपादीनां चाकाशे वृत्तिः स्यात् ।
    § २४८. येनात्मना भूतस्तेनैवाध्यवसाययतीति एवंभूतः । स्वाभिप्रेतक्रियापरिणतिक्षणे एव १०
    स शब्दो युक्तो नान्यदेति । यदैवेन्दति तदैवेन्द्रो नाभिषेचको न पूजक इति । यदैव गच्छति तदैव
    गौर्न स्थितो न शयित इति । अथवा येनात्मना येन ज्ञानेन भूततः परिणतस्तेनैवाध्यवसाययति ।
    यथेन्द्राग्निज्ञानपरिणत आत्मैवेन्द्रोऽग्निश्चेति ।
    अन्य अर्थके साथ सम्बन्ध नहीं बन सकता । शंका—इससे लोकसमयका (व्याकरण शास्त्रका)
    विरोध होता है । समाधान—यदि विरोध होता है तो होने दो, इससे हानि नहीं, क्योकि यहाँ १५
    तत्त्वकी मीमांसा की जा रही है । दवाई कुछ पीड़ित पुरुषकी इच्छाका अनुकरण करनेवाली
    नहीं होती ।
    § २४७. नाना अर्थोंका समभिरोहण करनेवाला होनेसे समभिरूढ़ नय कहलाता है । चूंकि
    जो नाना अर्थोंको 'सम्' अर्थात् छोड़कर प्रधानतासे एक अर्थमें रूढ़ होता है वह समभिरूढ़ नय है ।
    उदाहरणार्थ-'गो' इस शब्दके वचन आदि अनेक अर्थ पाये जाते हैं तो भी वह 'पशु' इस अर्थमें २०
    रूढ़ है । अथवा अर्थका ज्ञान करानेके लिए शब्दोंका प्रयोग किया जाता है। ऐसी हालतमें एक
    अर्थका एक शब्दसे ज्ञान हो जाता है इसलिए पर्यायवाची शब्दोंका प्रयोग करना निष्फल है ।
    यदि शब्दोंमें भेद है तो अर्थभेद अवश्य होना चाहिए । इस प्रकार नाना अर्थोंका समभिरोहण
    करनेवाला होनेसे समभिरूढ़ नय कहलाता है । जैसे इन्द्र, शक्र और पुरन्दर ये तीन शब्द होनेसे
    इनके अर्थ भी तीन हैं। इन्द्रका अर्थ आज्ञा ऐश्वर्यवान् है, शक्रका अर्थ समर्थ है और पुरन्दरका २५
    अर्थ नगरका दारण करनेवाला है । इसी प्रकार सर्वत्र जानना चाहिए । अथवा जो जहाँ अभिरूढ़
    है वह वहाँ 'सम्' अर्थात् प्राप्त होकर प्रमुखतासे रूढ़ होनेके कारण समभिरूढ़ नय कहलाता है ।
    यथा—आप कहाँ रहते हैं ? अपनेमें, क्योंकि अन्य वस्तुकी अन्य वस्तुमें वृत्ति नहीं हो सकती ।
    यदि अन्यकी अन्यमें वृत्ति होती है ऐसा माना जाय तो ज्ञानादिककी और रूपादिककी आकाशमें
    वृत्ति होने लगे । ३०
    § २४८. जो वस्तु जिस पर्यायको प्राप्त हुई है उसी रूप निश्चय करानेवाले नयको एवंभूत
    नय कहते हैं। आशय यह है कि जिस शब्दका जो वाच्य है उस रूप क्रियाके परिणमनके समय ही
    उस शब्दका प्रयोग करना युक्त है अन्य समयमें नहीं । जबी आज्ञा ऐश्वर्यवाला हो तभी इन्द्र है
    अभिषेक करनेवाला नहीं और न पूजा करनेवाला ही । जब गमन करती हो तभी गाय है बैठी हुई
    नहीं और न सोती हुई ही । अथवा जिस रूपसे अर्थात् जिस ज्ञानसे आत्मा परिणत हो उसी रूपसे ३५
    १. तत्त्वं मीमां- आ०, दि० १, दि० २ । २. न तु भैष-आ०, ता०, दि० १ । ३. -गादिषु वर्त-ता०,
    ना० । ४. 'अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थं संप्रत्याययिष्यामीति शब्दः प्रयुज्यते । तत्रैकेनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य
    द्वितीयस्य च तृतीयस्य च प्रयोगेण न भवितव्यम् 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति' पा० म० भा० २।१।१।१ ।
    ५. यद्यस्यान्यत्र आ० ।

१०२ सर्वार्थसिद्धौ [ १।३३ § २४९ –

§ २४९. उक्ता नैगमादयो नयाः । उत्तरोत्तरसूक्ष्मविषयत्वादेषां क्रमः पूर्वपूर्वहेतुकत्वाच्च ।
एवमेते नयाः पूर्वपूर्वविरुद्धमहाविषया उत्तरोत्तरानुकूलाल्पविषया द्रव्यस्यानन्तशक्तेः प्रतिशक्ति
विभिद्यमाना बहुविकल्पा जायन्ते । त एते गुणप्रधानतया परस्परतन्त्राः सम्यग्दर्शनहेतवः पुरुषार्थ-
क्रियासाधनसामर्थ्यात्तन्तवादय इव यथोपायं विनिवेश्यमानाः पटादिसंज्ञाः स्वतन्त्राश्चासमर्थाः ।
§ २५०. १तन्त्वादय इवेति विषम उपन्यासः । तन्त्वादयो निरपेक्षा अपि कांचिदर्थमात्रां
जनयन्ति । भवति हि कश्चित्प्रत्येकं २तन्तुस्त्वक्त्राणे समर्थः । एकश्च बल्वजो बन्धने समर्थः । इमे
पुनर्नया निरपेक्षाः सन्तो न कांचिदपि सम्यग्दर्शनमात्रां प्रादुर्भावयन्तीति । नैष दोषः, अभिहिता-
नवबोधात् । अभिहितमर्थमनवबुध्य परेणेदमुपालभ्यते । एतदुक्तं, निरपेक्षेषु तन्त्वादिषु पटादिकार्यं
नास्तीति । यत्तु तेनोपदर्शितं न तत्पटादिकार्यम् । किं तर्हि । केवलं तन्त्वादिकार्यम्३ । तन्त्वादि-
कार्यमपि तन्त्वाद्यवयवेषु निरपेक्षेषु नास्त्येव इत्यस्मत्पक्षसिद्धिरव । अथ तन्त्वादिषु पटादिकार्यं
शक्त्यपेक्षया अस्तीत्युच्यते । नयेष्वपि निरपेक्षेषु बुद्धयभिधानरूपेषु कारणवशात्सम्यग्दर्शनहेतु-
त्वविपरिणतिसद्भावात् शक्त्यात्मनास्तित्वमिति साम्यमेवोपन्यासस्य४ ।
इति तत्त्वार्थवृत्तौ सर्वार्थसिद्धिसंज्ञायां प्रथमोऽध्यायः ।
उसका निश्चय करानेवाला नय एवंभूत नय है। यथा—इन्द्ररूप ज्ञानसे परिणत आत्मा इन्द्र है और
अग्निरूप ज्ञानसे परिणत आत्मा अग्नि है।
२४९. ये नैगमादिक नय कहे । उत्तरोत्तर सूक्ष्म विषयवाले होनेके कारण इनका यह क्रम
कहा है । पूर्व-पूर्व नय आगे-आगेके नयका हेतु है इसलिए भी यह क्रम कहा है । इस प्रकार ये नय
पूर्व-पूर्व विरुद्ध महाविषयवाले और उत्तरोत्तर अनुकूल अल्प विषयवाले हैं। द्रव्यकी अनन्त शक्ति
है इसलिए प्रत्येक शक्तिकी अपेक्षा भेदको प्राप्त होकर ये अनेक विकल्पवाले हो जाते हैं। ये सब
नय गौण मुख्यरूपसे एक दूसरेकी अपेक्षा करके ही सम्यग्दर्शनके हेतु हैं। जिस प्रकार पुरुषकी
अर्थक्रिया और साधनोंकी सामर्थ्यवश यथायोग्य निवेशित किये गये तन्तु आदिक पट आदिक
संज्ञाको प्राप्त होते हैं और स्वतन्त्र रहनेपर कार्यकारी नहीं होते उसी प्रकार ये नय समझने चाहिए।
§ २५०. शंका—प्रकृतमें 'तन्त्वादय इव' विषम दृष्टान्त है; क्योंकि तन्तु आदिक निरपेक्ष
रहकर भी किसी-न-किसी कार्यको जन्म देते ही हैं। देखते हैं कि कोई एक तन्तु त्वचाकी रक्षा
करनेमें समर्थ है और एक वल्कल किसी वस्तुको बाँधनेमें समर्थ है। किन्तु ये नय निरपेक्ष रहते
हुए थोड़ा भी सम्यग्दर्शनरूप कार्यको नहीं पैदा कर सकते हैं? समाधान—यह कोई दोष नहीं
है, क्योंकि जो कुछ कहा गया है उसे समझे नहीं। कहे गये अर्थको समझे बिना दूसरेने यह उपालम्भ
दिया है। हमने यह कहा है कि निरपेक्ष तन्तु आदिमें पटादि कार्य नहीं पाया जाता। किन्तु
शंकाकारने जिसका निर्देश किया है वह पटादिका कार्य नहीं है। शंका—तो वह क्या है?
समाधान—केवल तन्तु आदिका कार्य है। तन्तु आदिका कार्य भी सर्वथा निरपेक्ष तन्तु
आदिके अवयवोंमें नहीं पाया जाता, इसलिए इससे हमारे पक्षका ही समर्थन होता है। यदि
यह कहा जाय कि तन्तु आदिमें पटादि कार्य शक्तिकी अपेक्षा है हो तो यह बात बुद्धि और
अभिधान—शब्दरूप निरपेक्ष नयोंके विषयमें भी जानना चाहिए। उनमें भी ऐसी शक्ति पायी
१. तन्त्वादिवदेष विष–आ०, दि० १, दि० २, ता० ना० । २. 'एकस्तन्तुस्त्वक्त्राणेऽसमर्थस्तत्समुदायश्च
कम्बलः समर्थः × ×एकश्च बल्वजो बन्धनेऽसमर्थस्तत्समुदायश्च रज्जु समर्था भवति । विषम उपन्यासः ।
भवति हि तत्र या च यावती चार्थमात्रा । भवति हि कश्चित्प्रत्येकस्तन्तुस्त्वक्त्राणे समर्थः । × ×एकश्च
बल्वजो बन्धने समर्थः ।' पा० म० भा० १।२।२।४५। ३. कार्यम् । तर्हि तन्त्वा–ता०, ना० । ४. न्यायस्य ।
ज्ञानदर्शनयोस्तत्त्वं नयानां चैव लक्षणम् । ज्ञानस्य च प्रमाणत्वमध्यायेऽस्मिन्निरूपितम् ।। इति' प्रतिष्वेवं पाठः ।

जाती है जिससे वे कारणवश सम्यग्दर्शनके हेतु रूपसे परिणमन करनेमें समर्थ हैं। इसलिए दृष्टान्त
का दार्ष्टान्तसे साम्य ही है।
विशेषार्थ—प्रमाणके भेद-प्रभेदोंका कथन करनेके बाद यहाँ नयोंका निर्देश किया गया है।
नय श्रुतज्ञानका एक भेद है यह पहले ही बतला आये हैं। यहाँ आलम्बनकी प्रधानतासे उसके
सात भेद किये गये हैं। मुख्यतः आलम्बनको तीन भागोंमें विभक्त किया जा सकता है, उपचार, ५
अर्थ और शब्द। पहला नैगमनय उपचारनय है। संग्रह, व्यवहार और ऋजुसूत्र अर्थनय हैं और
शेष तीन शब्दनय हैं। आशय यह है कि नैगम नयकी प्रवृत्ति उपचारकी प्रधानतासे होती है
इसलिए इसे उपचार नय कहा है। वैसे तो इसकी परिगणना अर्थनयमें की गयी है। संग्रह,
व्यवहार और ऋजुसूत्रकी प्रवृत्ति अर्थकी प्रधानतासे होती है इसलिए इन्हें अर्थनय कहा है और
शब्द, समभिरूढ़ तथा एवंभूत नयकी प्रवृत्ति शब्दकी प्रधानतासे होती है इसलिए इन्हें शब्द नय १०
कहा है। जैसा कि हमने संकेत किया है कि नैगमनयका समावेश अर्थनयोंमें किया जाता है किन्तु
शेष अर्थनयोंसे नैगमनयको अर्थनय माननेमें मौलिक भेद है। बात यह है कि उपचारकी प्रधानतासे
वस्तुको स्वीकार करना यह नैगमनयका काम है शेष अर्थनयोंका नहीं इसलिए इसे उपचार नय
कहा है। शेष अर्थनय तो भेदाभेद या सामान्य विशेषकी प्रधानतासे सीधा ही वस्तुको विषय करते
हैं वहाँ उपचारको विशेषस्थान नहीं इसलिए हमने अर्थनयोसे नैगमनयको पृथक् बतलाया है। १५
माना कि नैगमनय भी गौण मुख्यभावसे भेदाभेद या सामान्यविशेषको विषय करता है पर इन
सबकी जड़में उपचार काम करता है इसलिए नैगमनय मुख्यतः उपचारनय ही है। सिद्धसेन
दिवाकरने नैगमनयको नय ही नहीं माना है इसका कारण यह उपचार ही है। सम्यग्ज्ञानके
प्रकरणमें उपचारको कहाँ तक स्थान दिया जाय यह एक प्रश्न तो है ही। वस्तुस्पर्शी विकल्प और
वस्तुमें आरोपित विकल्प इनमें बड़ा अन्तर है। वस्तुस्पर्शी विकल्पोंको सम्यग्ज्ञानकी कोटिमें स्थान २०
देना तो अनिवार्य है, किन्तु यदि वस्तुमें आरोपित विकल्पोंको सम्यग्ज्ञानकी कोटिमें स्थान दिया
जाय तो अनवस्थाकी सीमा ही न रहे यह एक भय था जिसके कारण आचार्य सिद्धसेन दिवाकरने
नय प्रकरणमें नैगमका नामोल्लेख तक न किया। किन्तु ऐसा उपचार, जो परम्परासे ही सही मूल
कार्यका ज्ञान करानेमें सहायक हो और जिससे अवास्तविक भ्रम फैलनेका भय न हो या जो
वस्तुका विपरीतरूपसे बोध न कराकर वस्तुके गूढ़तम तत्त्वकी ओर इशारा करता हो, ग्राह्य है २५
ऐसा मानकर उपचार प्रधान नैगमनयको नयप्रकरणमें स्थान दिया गया है। इससे विचार करने-
की परिधि बढ़ जाती है और सम्यग्ज्ञानके जनक समग्र विचारोंका वर्गीकरण करनेमें सहायता
मिलती है। यदि नैगमनयकी श्रेणीमें जो विचार आते हैं उन्हें मिथ्या मानकर सर्वथा छोड़ दिया
जाता है—सम्यग्ज्ञानकी श्रेणीमें स्थान नहीं दिया जाता है तो अभेदकी ओर ले जानेवाले जितने
विचार हैं उनकी भी यही गति होनी चाहिए। यदि उनसे वस्तुके स्वरूपका विश्लेषण करनेमें ३०
सहायता मिलती है इसलिए उनकी नयोंकी श्रेणीमें परिगणना की जाती है तो यही बात नैगमनयके
ऊपर भी लागू करनी चाहिए। इन नयोंका सामान्य और विशेष स्वरूप टीकामें दिया ही है
इसलिए यहाँ इस विषयमें विशेष नहीं लिखा गया है। ऋजुसूत्र नय वर्तमान पर्याय-द्वारा वस्तुको
ग्रहण करता है और शब्दादिक नय शब्दों-द्वारा वर्तमान पर्यायमुखेन वस्तुको ग्रहण करते हैं,
इसलिए इन नयोंका विषय द्वित्व नहीं हो सकता। यही कारण है कि शब्दनयके विषयका निरूपण ३५
करते समय एक साथ प्रयुक्त किये गये एकवचनान्त और द्विवचनान्त आदि शब्दके वाच्य आदि
इसके अविषय बतलाये हैं और समभिरूढ़के विषयका निरूपण करते समय एक शब्दके अनेक अर्थ
या एक अर्थमें अनेक शब्दोंका प्रयोग करना इसका अविषय बतलाया है, क्योंकि एकवचनान्त
शब्दका वाच्य अन्यार्थ है और द्विवचनान्त शब्दका वाच्य अन्यार्थ है, इसलिए शब्द नय इनको

१०४ सर्वार्थसिद्धौ [ १।३३ § २५० -
एक वाच्य रूपसे ग्रहण नहीं कर सकता । इसी प्रकार गो शब्दका गाय अर्थ अन्यार्थ है और वाणी
अर्थ अन्यार्थ है, इसलिए समभिरूढ़ नय इन अर्थोंको एक साथ ग्रहण नहीं कर सकता । इसी प्रकार
सभी नयोंके विषयको समझना चाहिए । नय अंश-द्वारा वस्तुको स्पर्श करनेवाला एक विकल्प है ।
प्रमाण ज्ञानके समान यह समग्र वस्तुको स्पर्श नहीं करता, इसलिए ही निरपेक्ष नयको मिथ्या और
५ सापेखनयको सम्यक् कहा गया है । इस विषयका विशेष खुलासा और सब नयोंकी उत्तरोत्तर
सूक्ष्मताका विचार मूलमें किया ही है। इस प्रकार नय सात हैं और वे द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक
इन दो भागोंमें बटे हुए हैं यह निश्चित होता है ।
इस प्रकार सर्वार्थसिद्धि नामवाली तत्त्वार्थवृत्तिमें प्रथम अध्याय समाप्त हुआ ।

अथ द्वितीयोऽध्यायः
§ २५१. आह, सम्यग्दर्शनस्य विषयभावेनोपदिष्टेषु जीवादिष्वादावुपन्यस्तस्य जीवस्य किं
स्वतत्त्वमित्युच्यते—
औपशमिकक्षायिकौ भावौ मिश्रश्च जीवस्य स्वतत्त्वमौदयिकपारिणामिकौ च ॥१॥
§ २५२. आत्मनि कर्मणः स्वशक्तेः कारणवशादनुद्भूतिरुपशमः । यथा कतकादिद्रव्य- ५
संबन्धादम्भसि पङ्कस्य उपशमः । क्षय आत्यन्तिकी निवृत्तिः । यथा तस्मिन्नेवाम्भसि शुचिभाजना-
न्तरसंक्रान्ते पङ्कस्यात्यन्ताभाव उभयात्मको मिश्रः । यथा तस्मिन्नेवाम्भसि कतकादिद्रव्यसंबन्ध्या-
त्पङ्कस्य क्षीणाक्षीणवृत्तिः । द्रव्यादिनिमित्तवशात्कर्मणां फलप्राप्तिरुदयः । द्रव्यात्मलाभमात्रहेतुकः
परिणामः । उपशमः प्रयोजनमस्येत्यौपशमिकः । एवं क्षायिकः क्षायोपशमिकः औदयिकः पारिणामि-
कश्च । त एते पञ्च भावा असाधारणा जीवस्य स्वतत्त्वमित्युच्यन्ते । १०
§ २५३. सम्यग्दर्शनस्य प्रकृतत्वात्तस्य त्रिषु विकल्पेषु औपशमिकमादौ लभ्यत इति तस्यादौ
ग्रहणं क्रियते । तदनन्तरं क्षायिकग्रहणम्; तस्य प्रतियोगित्वात् संसार्यपेक्षया द्रव्यतस्ततोऽसंख्येय-
गुणत्वाच्च । तत उत्तरं मिश्रग्रहणम्; तदुभयात्मकत्वात्ततोऽसंख्येयगुणत्वाच्च । तेषां सर्वेषामनन्त-
गुणत्वाद् औदयिकपारिणामिकग्रहणमन्ते क्रियते । अत्र द्वन्द्वनिर्देशः कर्तव्यः-औपशमिकक्षायिक-
§ २५१. सम्यग्दर्शनके विषयरूपसे जीवादि पदार्थोंका कथन किया । उनके आदिमें जो जीव १५
पदार्थ आया है उसका स्वतत्त्व क्या है यह बतलानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
औपशमिक, क्षायिक, मिश्र, औदयिक और पारिणामिक ये जीवके स्वतत्त्व हैं ॥१॥
§ २५२. जैसे कतक आदि द्रव्यके सम्बन्धसे जलमें कीचड़का उपशम हो जाता है उसी
प्रकार आत्मामें कर्मकी निज शक्तिका कारणवशसे प्रकट न होना उपशम है । जैसे उसी जलको
दूसरे साफ बर्तनमें बदल देनेपर कीचड़का अत्यन्त अभाव हो जाता है वैसे ही कर्मोंका आत्मासे २०
सर्वथा दूर हो जाना क्षय है । जिस प्रकार उसी जलमें कतकादि द्रव्यके सम्बन्धसे कुछ कीचड़का
अभाव हो जाता है और कुछ बना रहता है उसी प्रकार उभयरूप भाव मिश्र है । द्रव्यादि निमित्त-
के वशसे कर्मोंके फलका प्राप्त होना उदय है । और जिसके होनेमें द्रव्यका स्वरूपलाभमात्र कारण
है वह परिणाम है । जिस भावका प्रयोजन अर्थात् कारण उपशम है वह औपशमिक भाव है ।
इसी प्रकार क्षायिक, क्षायोपशमिक, औदयिक और पारिणामिक भावोंकी व्युत्पत्ति कहनी चाहिए । २५
ये पाँच भाव असाधारण हैं इसलिए जीवके स्वतत्त्व कहलाते हैं।
§ २५३. सम्यग्दर्शनका प्रकरण होनेसे उसके तीन भेदोंमेंसे सर्वप्रथम औपशमिक सम्यग्दर्शन
होता है अतएव औपशमिक भावको आदिमें ग्रहण किया है। क्षायिक भाव औपशमिक भावका
प्रतियोगी है और संसारो जीवोंकी अपेक्षा औपशमिक सम्यग्दृष्टियोंसे क्षायिक सम्यग्दृष्टि असंख्यात-
गुणे हैं अतः औपशमिक भावके पश्चात् क्षायिक भावको ग्रहण किया है। मिश्रभाव इन दोनोंरूप ३०
होता है और क्षायोपशमिक सम्यग्दृष्टि जीव औपशमिक और क्षायिक सम्यग्दृष्टियोंसे असंख्यातगुणे
होते हैं अतः तत्पश्चात् मिश्रभावको ग्रहण किया है। इन सबसे अनन्तगुणे होनेके कारण इन सबके
अन्तमें औदयिक और पारिणामिक भावोंको रखी है । शंका-यहाँ 'औपशमिकक्षायिकमिश्रौदयि-
१४
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri

१०६ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ सर्वार्थसिद्धौ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ [ २।२ § २५४ –
मिश्रौदयिकपारिणामिका इति । तथा सति हिः 'च'शब्दो न कर्तव्यो भवति । नैवं शङ्क्यम्;
अन्यगुणापेक्षया मिश्र इति प्रतीयेत । वाक्ये पुनः सति 'च'शब्देन प्रकृतोभयानुकर्षः कृतो भवति ।
तर्हि क्षायोपशमिकग्रहणमेव कर्तव्यमिति चेत् । न; गौरवात् । मिश्रग्रहणं मध्ये क्रियते उभया-
पेक्षार्थम् । भव्यस्य औपशमिकक्षायिकौ भावौ । मिश्रः पुनरभव्यस्यापि भवति औदयिकपारिणामि-
काभ्यां सह भव्यस्यापीति । भावापेक्षया तल्लिङ्गसंख्याप्रसङ्गः स्वतत्त्वस्येति चेत् । न; उपात्त-
लिङ्गसंख्यत्वात्$^१$ । तद्भावस्तत्त्वम् । स्वं तत्त्वं स्वतत्त्वमिति ।
§ २५४. अत्राह तस्यैकस्यात्मनो ये भावा औपशमिकादयस्ते किं भेदवन्त उताभेदा इति ।
अत्रोच्यते, भेदवन्तः । यद्येवं, भेदा उच्यन्तामित्यत आह—
द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा यथाक्रमम् ॥२॥
§ २५५. द्वयादीनां संख्याशब्दानां कृतद्वन्द्वानां भेदशब्देन सह स्वपदार्थेऽन्यपदार्थे वा वृत्ति-
र्वेदितव्या । द्वौ च नव च अष्टादश च एकविंशतिश्च त्रयश्च द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रयः$^२$ । ते च
कपारिणामिकाः' इस प्रकार द्वन्द्व समास करना चाहिए । ऐसा करनेसे सूत्रमें दो 'च' शब्द नहीं
रखने पड़ते हैं ? समाधान—ऐसी शंका नहीं करनी चाहिए, क्योंकि सूत्रमें यदि 'च' शब्द न रखकर
द्वन्द्व समास करते तो मिश्रकी प्रतीति अन्य गुणकी अपेक्षा होती । किन्तु वाक्यमें 'च' शब्दके
रहनेपर उससे प्रकरणमें आये हुए औपशमिक और क्षायिक भावका अनुकर्षण हो जाता है ।
शंका—तो फिर सूत्रमें 'क्षायोपशमिक' पदका ही ग्रहण करना चाहिए ? समाधान—नहीं, क्योंकि
क्षायोपशमिक पदके ग्रहण करनेमें गौरव है; अतः इस दोषको दूर करनेके लिए क्षायोपशमिक पदका
ग्रहण न करके मिश्र पद रखा है । दोनोंकी अपेक्षासे मिश्र पद मध्यमें रखा है । औपशमिक और
क्षायिकभाव भव्यके ही होते हैं। किन्तु मिश्रभाव अभव्यके भी होता है । तथा औदयिक और
पारिणामिक भावोंके साथ भव्यके भी होता है। शंका—भावोंकी अपेक्षा स्वतत्त्वपदका वही लिंग
और संख्या प्राप्त होती है ? समाधान—नहीं, क्योंकि जिस पदको जो लिंग और संख्या प्राप्त हो
गयी है उसका वही लिंग और वही संख्या बनी रहती है । स्वतत्त्वका व्युत्पत्तिलभ्य अर्थ है—स्वं
तत्त्वं स्वतत्त्वम् = जिस वस्तुका जो भाव है वह तत्त्व है और स्व तत्त्व स्वतत्त्व है।
विशेषार्थ—पांच भावोंमें प्रारम्भके चार भाव निमित्तकी प्रधानतासे कहे गये हैं और
अन्तिम भाव योग्यताकी प्रधानतासे । जगमें जितने कार्य होते हैं उनका विभागीकरण इसी
हिसाबसे किया जाता है । कहीं निमित्तको प्रमुखता दी जाती है और कहीं योग्यताको । पर इससे
अन्य वस्तुका कर्तृत्व अन्यमें मानना उचित नहीं। ऐसे विभागीकरणके दिखलानेका इतना ही
प्रयोजन है कि जहाँ जिस कार्यका जो सुनिश्चित निमित्त हो उसका परिज्ञान हो जावे । यों तो
कार्य अपनी योग्यतासे होता है किन्तु जिसके बिना जो कार्य नहीं होता वह उसका सुनिश्चित
निमित्त कहा जाता है। इस हिसाबसे विचार करनेपर औपशमिक, क्षायिक, क्षायोपशमिक और
औदयिक ये चार नैमित्तिक भाव ठहरते हैं ।
§ २५४. एक आत्माके जो औपशमिक आदि भाव कहे हैं, उनके कोई भेद हैं या नहीं ?
भेद हैं । यदि ऐसा है तो इनके भेदोंका कथन करना चाहिए, इसलिए आगेका सूत्र कहते हैं—
उक्त पाँच भावोंके क्रमसे दो, नौ, अठारह, इक्कीस और तीन भेद हैं ॥२॥
§ २५५. संख्यावाची दो आदि शब्दोंका द्वन्द्व समास करके पश्चात् उनका भेद शब्दके
साथ स्वपदार्थमें या अन्यपदार्थमें समास जानना चाहिए । स्वपदार्थ प्रधान समास यथा—द्वौ च
नव च अष्टादश च एकविंशतिश्च त्रयश्च इति द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रयः, ते एव भेदाः इति
१. संख्यात्वात् मु० । २. त्रयः । त एव भेदाः मु० ।

  • २।३ § २५८ ] द्वितीयोऽध्यायः १०७
    ते भेदाश्च, त एव भेदा येषामिति वा वृत्तिर्द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा इति । यदा स्वपदार्थे
    वृत्तिस्तदा औपशमिकादीनां¹ भावानां द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रयो भेदा इत्यभिसंबन्धः क्रियते;
    अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इति । यदान्यपदार्थे वृत्तिस्तदा निर्दिष्टविभक्त्यन्ता एवाभिसंबध्यन्ते,
    औपशमिकादयो भावा द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदा इति । 'यथाक्रम'वचनं यथासंख्यप्रति-
    पत्त्यर्थम् । औपशमिको द्विभेदः। क्षायिको नवभेदः। मिश्रोऽष्टादशभेदः। औदयिक एकविंशतिभेदः। ५
    पारिणामिकस्त्रिभेद इति ।
    § २५६. यद्येवमौपशमिकस्य कौ द्वौ भेदावित्यत आह—
    सम्यक्त्वचारित्रे ॥३॥
    § २५७. व्याख्यातलक्षणे सम्यक्त्वचारित्रे । औपशमिकत्वं कथमिति चेदुच्यते । चारित्र-
    मोहो द्विविधः कषायवेदनीयो नोकषायवेदनीयश्चेति । तत्र कषायवेदनीयस्य भेदा अनन्तानुबन्धिनः १०
    क्रोधमानमायालोभाश्चत्वारः । दर्शनमोहस्य त्रयो भेदाः सम्यक्त्वं मिथ्यात्वं सम्यग्मिथ्यात्वमिति ।
    आसां सप्तानां प्रकृतीनामुपशमादौपशमिकं सम्यक्त्वम् ।
    § २५८. अनादिमिथ्यादृष्टेर्भव्यस्य कर्मोदयापादितकालुष्ये सति कुतस्तदुपशमः । काल-
    लब्ध्यादिनिमित्तत्वात् । तत्र काललब्धिस्तावत्-कर्माविष्ट आत्मा भव्यः कालेऽर्द्धपुद्गलपरिवर्त्त-
    नाख्येऽवशिष्टे प्रथमसम्यक्त्वग्रहणस्य योग्यो भवति नाधिके इति । इयमेका काललब्धिः । अपरा १५
    द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदाः । अन्यपदार्थप्रधान समास यथा—द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रयो भेदा
    येषां ते द्विनवाष्टादशैकविंशतित्रिभेदाः । जब स्वपदार्थमें समास करते हैं तब औपशमिक आदि
    भावोंके दो, नौ, अठारह, इक्कीस और तीन भेद हैं ऐसा सम्बन्ध कर लेते हैं । यद्यपि पूर्व सूत्रमें
    औपशमिक आदि पदकी षष्ठी विभक्ति नहीं है तो भी अर्थवश विभक्ति बदल जाती है । और जब
    अन्य पदार्थमें समास करते हैं तब विभक्ति बदलनेका कोई कारण नहीं रहता । सूत्रमें इनकी २०
    विभक्तिका जिस प्रकार निर्देश किया है तदनुसार सम्बन्ध हो जाता है । सूत्रमें 'यथाक्रम' वचन
    यथासंख्यके ज्ञान करानेके लिए दिया है । यथा—औपशमिक भावके दो भेद हैं, क्षायिकके नौ भेद हैं,
    मिश्रके अठारह भेद हैं, औदयिकके इक्कीस भेद हैं और पारिणामिकके तीन भेद हैं ।
    § २५६. यदि ऐसा है तो औपशमिकके दो भेद कौन-से हैं ? इस बातका ज्ञान करानेके लिए
    आगेका सूत्र कहते हैं— २५
    औपशमिक भावके दो भेद हैं—औपशमिक सम्यक्त्व और औपशमिक चारित्र ॥३॥
    § २५७. सम्यक्त्व और चारित्रके लक्षणका व्याख्यान पहले कर आये हैं । शंका—इनके
    औपशमिकपना किस कारणसे है ? समाधान—चारित्रमोहनीयके दो भेद हैं—कषायवेदनीय और
    नोकषायवेदनीय । इनमें-से कषायवेदनीयके अनन्तानुबन्धी, क्रोध, मान, माया और लोभ ये चार
    भेद और दर्शनमोहनीयके सम्यक्त्व, मिथ्यात्व और सम्यग्मिथ्यात्व ये तीन भेद इन सातके उपशमसे ३०
    औपशमिक सम्यक्त्व होता है ।
    § २५८. शंका—अनादि मिथ्यादृष्टि भव्यके कर्मोंके उदयसे प्राप्त कलुषताके रहते हुए इनका
    उपशम कैसे होता है । समाधान—काललब्धि आदिके निमित्तसे इनका उपशम होता है। अब यहाँ
    काललब्धिको बतलाते हैं—कर्मयुक्त कोई भी भव्य आत्मा अर्धपुद्गल परिवर्तन नामके कालके
    शेष रहनेपर प्रथम सम्यक्त्वके ग्रहण करनेके योग्य होता है इनसे अधिक कालके शेष रहनेपर नहीं ३५
    होता यह एक काललब्धि है । दूसरी काललब्धिका सम्बन्ध कर्म स्थितिसे है । उत्कृष्ट स्थितिवाले
    १. -दीनां द्वि-मु०

१०८ सर्वार्थसिद्धौ [ २।४ § २५९ -
कर्मस्थितिका काललब्धिः । उत्कृष्टस्थितिकेषु कर्मसु जघन्यस्थितिकेषु च प्रथमसम्यक्त्वलाभो न
भवति । क्व र्तिह भवति । अन्तःकोटीकोटीसागरोपमस्थितिकेषु कर्मसु बन्धमापद्यमानेषु विशुद्ध-
परिणामवशात्सत्कर्मसु च ततः संख्येयसागरोपमसहस्रोनायामन्तःकोटीकोटीसागरोपमस्थितौ
स्थापितेषु प्रथमसम्यक्त्वयोग्यो भवति । अपरा काललब्धिर्भवोपेक्षया । भव्यः पञ्चेन्द्रियः संज्ञी
पर्याप्तकः सर्वविशुद्धः प्रथमसम्यक्त्वमुत्पादयेति । 'आदि'शब्देन जातिस्मरणादिः परिगृह्यते ।
§ २५९. कृत्स्नस्य मोहनीयस्योपशमादौपशमिकं चारित्रम् । तत्र सम्यक्त्वस्यादौ वचनं;
तत्पूर्वकत्वाच्चारित्रस्य ।
§ २६०. यः क्षायिको भावो नवविध उद्दिष्टस्तस्य भेदस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह—
ज्ञानदर्शनदानलाभभोगोपभोगवीर्याणि च ॥४॥
§ २६१. 'च'शब्दः सम्यक्त्वचारित्रानुकर्षणार्थः । ज्ञानावरणस्यात्यन्तक्षयात्केवलज्ञानं
कर्मोंके शेष रहनेपर या जघन्य स्थितिवाले कर्मोंके शेष रहनेपर प्रथम सम्यक्त्वका लाभ नहीं
होता । शंका - तो फिर किस अवस्था में होता है ? समाधान - जब बँधनेवाले कर्मोंकी स्थिति अन्तः-
कोड़ाकोड़ी सागर पड़ती है और विशुद्ध परिणामोंके वशसे सत्तामें स्थित कर्मोंकी स्थिति संख्यात
हजारसागर कम अन्तःकोड़ाकोड़ी सागर प्राप्त होती है तब यह जीव प्रथम सम्यक्त्वके योग्य होता
है। एक काललब्धि भवकी अपेक्षा होती है - जो भव्य है, संज्ञी है, पर्याप्तक है और सर्वविशुद्ध है
वह प्रथम सम्यक्त्वको उत्पन्न करता है। 'आदि' शब्दसे जातिस्मरण आदिका ग्रहण करना चाहिए ।
§ २५९. समस्त मोहनीय कर्मके उपशमसे औपशमिक चारित्र होता है। इनमेंसे 'सम्यक्त्व'
पदको आदिमें रखा है क्योंकि चारित्र सम्यक्त्व पूर्वक होता है।
विशेषार्थ - उपशम दो प्रकारका है- करणोपशम और अकरणोपशम । कर्मोंका अन्तरकरण
होकर जो उपशम होता है वह करणोपशम कहलाता है। ऐसा उपशम दर्शनमोहनीय और चारित्र-
मोहनीय इन दोका ही होता है इसलिए उपशम भावके दो ही भेद बतलाये हैं। किन्तु इतनी
विशेषता है कि अनन्तानुबन्धी चतुष्कका अन्तरकरण उपशम नहीं होता, इसलिए जहाँ भी
इसके उपशमका विधान किया गया है वहाँ इसका अकरणोपशम ही लेना चाहिए । औपशमिक
सम्यग्दृष्टिके दर्शनमोहनीयका तो अन्तरकरण उपशम होता है और अनन्तानुबन्धी चतुष्कका
अनुदयरूप उपशम-यह उक्त कथनका भाव है। यद्यपि उपशम सम्यग्दृष्टिके अनन्तानुबन्धी चतुष्क-
का अन्तरकरण उपशम होता है इस मतका उल्लेख सप्ततिकामें देखा जाता है पर मुख्य मत वही
है जिसका यहाँ हमने निर्देश किया है। प्रकृतमें जिस जीवके औपशमिक सम्यक्त्वकी प्राप्ति होती
है उसकी योग्यताका निर्देश करते हुए ऐसी चार योग्यताएँ बतलायी हैं। विशेष इस प्रकार हैं-
पहली योग्यता अर्धपुद्गल परिवर्तन प्रमाण कालकी है जिस जीवके संसारमें रहनेका इतना काल
शेष रहा है उसे ही सर्वप्रथम सम्यग्दर्शनकी प्राप्ति हो सकती है। पर इतने कालके शेष रहनेपर
सम्यग्दर्शनकी प्राप्ति होनी ही चाहिए ऐसा कोई नियम नहीं है। इसके पहले सम्यग्दर्शनकी प्राप्ति
नहीं होती इतना सुनिश्चित है। शेष कथन सुगम है।
§ २६०. जो क्षायिकभाव नौ प्रकारका कहा है उसके भेदोंके स्वरूपका कथन करनेके लिए
आगेका सूत्र कहते हैं-
क्षायिक भावके नौ भेद हैं-क्षायिक ज्ञान, क्षायिक दर्शन, क्षायिक दान, क्षायिक लाभ,
क्षायिक भोग, क्षायिक उपभोग, क्षायिक वीर्य, क्षायिक सम्यक्त्व और क्षायिक चारित्र ॥४॥
§ २६१. सूत्रमें 'च' शब्द सम्यक्त्व और चारित्रके ग्रहण करनेके लिए आया है। ज्ञानावरण

  • २४ § २६१ ] द्वितीयोऽध्यायः १०९

क्षायिकं तथा केवलदर्शनम् । दानान्तरायस्यात्यन्तक्षयादनन्तप्राणिगणानुग्रहकरं क्षायिकमभयदानम् ।
लाभान्तरायस्याशेषस्य निरासात् परित्यक्तकवलाहारक्रियाणां केवलिनां यतः शरीरबलाधानहेतवो-
ऽन्यमनुजासाधारणाः परमशुभाः सूक्ष्माः अनन्ताः प्रतिसमयं पुद्गलाः संबन्धमुपयान्ति स क्षायिको
लाभः । कृत्स्नस्य भोगान्तरायस्य १ तिरोभावादाविर्भूतोऽतिशयवाननन्तो भोगः क्षायिकः । यतः
कुसुमवृष्ट्यादयो विशेषाः प्रादुर्भवन्ति । निरवशेषस्योपभोगान्तरायस्य प्रलयात्प्रादुर्भूतोऽनन्त
उपभोगः क्षायिकः । यतः सिंहासनचामरच्छत्रत्रयादयो विभूतयः । वीर्यान्तरायस्य कर्मणोऽत्यन्त-
क्षयादाविर्भूतमनन्तवीर्यं क्षायिकम् । पूर्वोक्तानां सप्तानां प्रकृतीनामत्यन्तक्षयात्क्षायिकं सम्यक्त्वम् ।
चारित्रमपि तथा । यदि क्षायिकदानादिभावकृतमभयदानादि, सिद्धेष्वपि तत्प्रसङ्गः । नैष दोषः;
शरीरनामतीर्थंकरनामकर्मोदयाद्यपेक्षत्वात् । तेषां तदभावे तदप्रसङ्गः । कथं तर्हि तेषां सिद्धेषु
वृत्तिः । २परमानन्दाव्याबाधरूपेणैव तेषां तत्र वृत्तिः । केवलज्ञानरूपेणानन्तवीर्यवृत्तिवत् ।
कर्मके अत्यन्त क्षयसे क्षायिक केवलज्ञान होता है । इसी प्रकार केवलदर्शन भी होता है । दानान्त-
राय कर्मके अत्यन्त क्षयसे अनन्त प्राणियोंके समुदायका उपकार करनेवाला क्षायिक अभयदान
होता है । समस्त लाभान्तराय कर्मके क्षयसे कवलाहार क्रियासे रहित केवलियोंके क्षायिक लाभ
होता है जिससे उनके शरीरको बल प्रदान करनेमें कारणभूत, दूसरे मनुष्योंको असाधारण अर्थात्
कभी न प्राप्त होनेवाले, परम शुभ और सूक्ष्म ऐसे अनन्त परमाणु प्रति समय सम्बन्धको प्राप्त
होते हैं । समस्त भोगान्तराय कर्मके क्षयसे अतिशयवाले क्षायिक अनन्त भोगका प्रादुर्भाव होता
है । जिससे कुसुमवृष्टि आदि आश्चर्य विशेष होते हैं । समस्त उपभोगान्तरायके नष्ट हो जानेसे
अनन्त क्षायिक उपभोग होता है । जिससे सिंहासन, चामर और तीन छत्र आदि विभूतियां होती
हैं । वीर्यान्तराय कर्मके अत्यन्त क्षयसे क्षायिक अनन्त वीर्य प्रकट होता है । पूर्वोक्त सात प्रकृतियोंके
अत्यन्त विनाशसे क्षायिक सम्यक्त्व होता है । इसो प्रकार क्षायिक चारित्रका स्वरूप समझना
चाहिए । शंका—यदि क्षायिक दान आदि भावोंके निमित्तसे अभयदान आदि कार्य होते हैं तो
सिद्धोंमें भी उनका प्रसंग प्राप्त होता है ? समाधान—यह कोई दोष नहीं, क्योंकि इन अभयदान
आदिके होनेमें शरीर नामकर्म और तीर्थंकर नामकर्मके उदयकी अपेक्षा रहती है । परन्तु सिद्धोंके
शरीर नामकर्म और तीर्थंकर नामकर्म नहीं होते अतः उनके अभयदान आदि नहीं प्राप्त होते ।
शंका—तो सिद्धोंके क्षायिक दान आदि भावोंका सद्भाव कैसे माना जाय ? समाधान—जिस प्रकार
सिद्धोंके केवलज्ञान रूपसे अनन्तवीर्यका सद्भाव माना गया है उसी प्रकार परमानन्दके अव्याबाध
रूपसे ही उनका सिद्धोंके सद्भाव है ।
विशेषार्थ-घातिकर्मोके चार भेद हैं-ज्ञानावरण, दर्शनावरण, मोहनीय और अन्तराय । इनमें-
से ज्ञानावरणके अभावसे क्षायिक ज्ञान, दर्शनावरणके अभावसे क्षायिक दर्शन, मोहनीयके अभावसे
क्षायिक सम्यक्त्व और क्षायिक चारित्र तथा अन्तरायके अभावसे क्षायिक दानादि पाँच लब्धियां
होती हैं । इसीसे क्षायिक भावके नौ भेद किये हैं । यद्यपि अघाति कर्मोंके अभावसे जीवके क्षायिक
अगुरुलघु आदि गुण प्रकट होते हैं पर वे अनुजीवी न होनेसे उनका यहाँ ग्रहण नहीं किया है ।
प्रश्न यह है कि टीकामें जो अभयदान आदिको शरीर नामकर्म और तीर्थंकर नामकर्मकी अपेक्षा
रखनेवाले क्षायिक दान आदिके कार्य बतलाये हैं सो ऐसा बतलाना कहां तक उचित है ? बात यह
है कि ऐसा निमित्त-नैमित्तिक सम्बन्ध है कि तीर्थंकरके गर्भमें आनेपर छह महीना पहलेसे भक्तिवश
देव आकर जिस नगरीमें तीर्थंकर जन्म लेते हैं वहाँ रत्न वर्षा करते हैं । छप्पन कुमारिकाएँ
१. –यस्यात्यन्ताभा-मुं० । २. –मानन्तवीर्याव्याबाधसुखरूपे-मु० । —मानन्ताव्याबाधसुखरूप-आ०, दि० १,
दि० २ ।

§ २६२. य उक्तः क्षायोपशमिको भावोऽष्टादशविकल्पस्तद्भेदनिरूपणार्थमाह—
ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्त्रित्रिपञ्चभेदाः सम्यक्त्वचारित्रसंयमासंयमाश्च ॥५॥
§ २६३. चत्वारश्च त्रयश्च त्रयश्च पञ्च च चतुस्त्रित्रिपञ्च¹ । ते भेदाः यासां ताश्चतु-
स्त्रित्रिपञ्चभेदाः । यथाक्रममित्यनुवर्तते । तेनाभिसंबन्धाच्चतुरादिभिर्ज्ञानादीन्यभिसंबध्यन्ते ।
चत्वारि ज्ञानानि, त्रीण्यज्ञानानि, त्रीणि दर्शनानि, पञ्च लब्धय इति । सर्वघातिस्पर्द्धकानामुदय-
आकर माताकी सेवा करती हैं, गर्भशोधन करती हैं, रक्षा करती हैं। तीर्थंकरके गर्भमें आनेपर
देव-देवियां उत्सव मनाते हैं। जन्म, तप, केवल और निर्वाणके समय भी ऐसा ही करते हैं।
केवलज्ञान होनेके बाद समवसरणकी रचना करते हैं, कुसुमवृष्टि करते हैं आदि। इसलिए मुख्यतः
ये अभयदानादि देवादिकोंकी भक्ति और धर्मानुरागके कार्य हैं, शरीर नामकर्म और तीर्थंकर
नामकर्मकी अपेक्षा रखनेवाले क्षायिक दान आदिके नहीं। फिर भी इन अभयदानादिको उपचारसे
इनका कार्य कहा है। ऐसा नहीं माननेपर ये तीन दोष आते हैं—१. निर्वाण कल्याणकके समय
शरीर नामकर्म और तीर्थंकर नामकर्म नहीं रहता, इसलिए वह नहीं बन सकेगा। २. गर्भमें
आनेके पहले जो रत्नवर्षा आदि कार्य होते हैं उन्हें अकारण मानना पड़ेगा। ३. गर्भ, जन्म और
तप कल्याणकके समय न तो क्षायिक दान आदि ही पाये जाते हैं और न तीर्थंकर प्रकृतिका उदय
ही रहता है, इसलिए इन कारणोंके अभावमें इन्हें भी अकारण मानना पड़ेगा। इन सब दोषोंसे
बचनेका एक ही उपाय है कि पांच कल्याणकोंको और समवसरण आदि बाह्य विभूतिको देवादिक-
की भक्ति और धर्मानुरागका कार्य मान लिया जाय। जिस प्रकार जिन-प्रतिमाका अभिषेक आदि
महोत्सव भी इसीके कार्य हैं इसी प्रकार प्रकृतमें जानना चाहिए। इसपर यह प्रश्न होता है कि
उक्त कार्य भले ही देवादिककी भक्ति और धर्मानुराग वश होते हों पर जन्मकल्याणकके समय जो
घण्टानाद आदि कार्य विशेष होते हैं उनका कारण तो धर्मानुराग और भक्ति नहीं है। यदि उनका
कारण पुण्यातिशय माना जाता है तो शेष कार्योंका कारण पुण्यातिशय माननेमें क्या आपत्ति है ?
समाधान यह है कि जिस प्रकार एक अवसर्पिणी या उत्सर्पिणीमें चौबीस तीर्थंकर, बारह चक्रवर्ती,
नौ नारायण, नौ प्रतिनारायण और नौ बलभद्र आदिके होनेका नियम है। यह कर्म विशेषका कार्य
नहीं। उस-उस कालके साथ ऐसा ही निमित्तनैमित्तिक सम्बन्ध है कि इस कालमें इतने तीर्थंकर, इतने
चक्रवर्ती आदि ही होंगे न्यूनाधिक नहीं, इसी प्रकार तीर्थंकरके जन्मकालके साथ ऐसा ही निमित्त-
नैमित्तिक सम्बन्ध है कि इस समय अमुक स्थानके अमुक प्रकारके बाजे बजेंगे, इसलिए इसे कर्म
विशेषका कार्य मानना उचित नहीं। कर्मकी अपनी मर्यादाएँ हैं। उन तक ही वह सीमित है।
फिर भी मूलमें जिस स्थितिके रहते हुए ये कार्य होते हैं उस स्थितिको ध्यानमें रखकर उपचारसे
उस स्थितिको इनका कारण कहा है। और हमने कार्यकारणभावका सीधा विचार करके यह
लिखा है। शेष कथन सुगम है।
§ २६२. जो अठारह प्रकारका क्षायोपशमिक भाव कहा है उसके भेदोंका कथन करनेके
लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
क्षायोपशमिक भावके अठारह भेद हैं—चार ज्ञान, तीन अज्ञान, तीन दर्शन, पांच दानादि
लब्धियाँ, सम्यक्त्व, चारित्र और संयमासंयम ॥५॥
§ २६३. जिनके चार, तीन, तीन और पांच भेद हैं वे चार, तीन, तीन और पांच भेदवाले
कहलाते हैं। इस सूत्रमें 'यथाक्रमम्' पदकी अनुवृत्ति होती है, जिससे चार आदि पदोंके साथ ज्ञान
आदि पदोंका क्रमसे सम्बन्ध होता है। यथा—चार ज्ञान, तीन अज्ञान, तीन दर्शन और पाँच
लब्धियाँ। वर्तमान कालमें सर्वघाती स्पर्द्धकोंका उदयाभावी क्षय होनेसे और आगामी कालकी
१. पञ्च भेदा यासां मु० ।

  • २१५ § २६३ ] द्वितीयोऽध्यायः १११

क्षयात्तेषामेव सदुपशमाद्देशघातिस्पर्द्धकानामुदये क्षायोपशमिको भावो भवति । तत्र ज्ञानादीनां
वृत्तिः स्वावरणान्तरायक्षयोपशमाद् व्याख्यातव्या । 'सम्यक्त्व'ग्रहणेन वेदकसम्यक्त्वं गृह्यते ।
अनन्तानुबन्धिकषायचतुष्टयस्य मिथ्यात्वसम्यङ्मिथ्यात्वयोश्चोदयक्षयात्सदुपशमाच्च सम्यक्त्वस्य
देशघातिस्पर्द्धकस्योदये तत्त्वार्थश्रद्धानं क्षायोपशमिकं सम्यक्त्वम् । अनन्तानुबन्धप्रत्याख्यानप्रत्या-
ख्यानद्वादशकषायोदयक्षयात्सदुपशमाच्च संज्वलनकषायचतुष्टयान्यतमदेशघातिस्पर्द्धकोदये नोकषाय- ५
नवकस्य यथासंभवोदये च निवृत्तिपरिणाम आत्मनः क्षायोपशमिकं चारित्रम् । अनन्तानुबन्धप्रत्या-
ख्यानकषायाष्टकोदयक्षयात्सदुपशमाच्च प्रत्याख्यानकषायोदये संज्वलनकषायस्य देशघातिस्पर्द्धकोदये
नोकषायनवकस्य यथासंभवोदये च विरताविरतपरिणामः क्षायोपशमिकः संयमासंयम इत्याख्यायते ।
अपेक्षा उन्हींका सदवस्था रूप उपशम होनेसे देशघाती स्पर्द्धकोंका उदय रहते हुए क्षायोपशमिक
भाव होता है । इन उपर्युक्त भावोंमें-से ज्ञान आदि भाव अपने-अपने आवरण और अन्तराय कर्मके १०
क्षयोपशमसे होते हैं ऐसा व्याख्यान यहां कर लेना चाहिए । सूत्रमें आये हुए सम्यक्त्वपदसे वेदक
सम्यक्त्व लेना चाहिए । तात्पर्य यह है कि चार अनन्तानुबन्धी कषाय, मिथ्यात्व और सम्यग्मि-
थ्यात्व इन छह प्रकृतियोंके उदयाभावी क्षय और सदवस्थारूप उपशमसे देशघाती स्पर्धकवाली
सम्यक्त्व प्रकृतिके उदयमें जो तत्त्वार्थश्रद्धान होता है वह क्षायोपशमिक सम्यक्त्व है । अनन्ता-
नुबन्धी, अप्रत्याख्यानावरण और प्रत्याख्यानावरण इन बारह कषायोंके उदयाभावी क्षय होनेसे १५
और इन्हींके सदवस्थारूप उपशम होनेसे तथा चार संज्वलनोंमें-से किसी एक देशघाती प्रकृतिके
उदय होनेपर और नौ नोकषायोंका यथासम्भव उदय होनेपर जो त्यागरूप परिणाम होता है वह
क्षायोपशमिक चारित्र है । अनन्तानुबन्धी और अप्रत्याख्यानावरण इन आठ कषायोंके उदयाभावी
क्षय होनेसे और सदवस्थारूप उपशम होनेसे तथा प्रत्याख्यानावरण कषायके और संज्वलन
कषायके देशघाती स्पर्द्धकोंके उदय होनेपर तथा नौ नोकषायोंका यथासम्भव उदय होनेपर जो २०
विरताविरतरूप परिणाम होता है वह संयमासंयम कहलाता है ।
**विशेषार्थ—**वर्तमान समयमें सर्वघाति स्पर्धकोंका उदयाभावी क्षय, आगामी कालकी अपेक्षा
उन्हींका सदवस्था रूप उपशम और देशघाति स्पर्धकोंका उदय यह क्षयोपशमका लक्षण है । यह
तो सुनिश्चित है कि अधिकतर देशघाति कर्म ऐसे होते हैं जिनमें देशघाति और सर्वघाति दोनों
प्रकारके स्पर्धक पाये जाते हैं । केवल नौ नोकषाय और सम्यक् प्रकृति ये दस प्रकृतियां इसके २५
अपवाद हैं । इनमें मात्र देशघाति स्पर्धक पाये जाते हैं, अतः नौ नोकषायोंके सिवा शेष सब
देशघाति कर्मोंका क्षयोपशम सम्भव है, क्योंकि पूर्वोक्त लक्षणके अनुसार क्षयोपशममें दोनों प्रकारके
कर्म लगते हैं । उसमें भी संयमासंयम भावकी प्राप्तिमें प्रत्याख्यानावरण कर्म अपेक्षा भेदसे देशघाति
मान लिया जाता है और सम्यक् प्रकृति मिथ्यात्व व सम्यग्मिथ्यात्वसे मिलकर क्षायोपशमिक
भावको जन्म देती है, इसलिए क्षायोपशमिक भावके कुल अठारह भेद ही घटित होते हैं । ३०
उदाहरणार्थ-ज्ञानावरणकी देशघाति प्रकृतियाँ चार हैं, अतः इनके क्षंयोपशमसे चार ज्ञान प्रकट
होते हैं, पर मिथ्यादृष्टिके तीन अज्ञान और सम्यग्दृष्टिके चार ज्ञान इस प्रकार क्षायोपशमिक ज्ञानके
कुल भेद सात होते हैं । इसीसे अठारह क्षायोपशमिक भावोंमें इन सात ज्ञानोंकी परिगणना की
जाती है । प्रकृतमें दर्शन तीन और लब्धि पाँच क्षायोपशमिक भाव हैं यह स्पष्ट ही है । शेष रहे
तीन भाव सो ये वेदक सम्यक्त्व, संयमासंयम और संयम लिये गये हैं । इन सब भावोंमें देशघाति ३५
स्पर्धकोंका उदय होता है इसलिए इन्हें वेदक भाव भी कहते हैं । जितने भी क्षायोपशमिक भाव
होते हैं वे देशघाति स्पर्धकोंके उदयसे वेदक भी होते हैं यह उक्त कथनका तात्पर्य है । इसमें सर्व-
घाति स्पर्धकों या सर्वघाति प्रकृतियोंका वर्तमान समयमें अनुदय रहता है, इसलिए इनका उदय
कालके एक समय पहले उदयरूप स्पर्धकों या प्रकृतिमं स्तिवुक संक्रमण हो जाता है । प्रकृतमें इसे

११२ सर्वार्थसिद्धौ [ २।६ § २६४ -

§ २६४. य एकविंशतिविकल्प औदयिको भाव उद्दिष्टस्तस्य १भेदसंज्ञासंकीर्तनार्थमिद-
मुच्यते—
गतिकषायलिङ्गमिथ्यादर्शनाज्ञानासंयतासिद्धलेश्याश्चतुश्चतुस्त्र्येकैकैकषड्भेदाः ॥६॥
§ २६५. यथाक्रममित्यनुवर्तते, तेनाभिसंबन्धाद् गतिश्चतुर्भेदा, नरकगतिस्तिर्यग्गतिर्मनुष्य-
गतिर्देवगतिरिति । तत्र नरकगतिनामकर्मोदयान्नारको भावो भवतीति नरकगतिरौदयिकी ।
एवमितरत्रापि । कषायश्चतुर्भेदः, क्रोधो मानो माया लोभ इति । तत्र क्रोधनिर्वर्तनस्य कर्मण
उदयात्क्रोधः औदयिकः । एवमितरत्रापि । लिङ्गं त्रिवेदं, स्त्रीवेदः पुंवेदो नपुंसकवेद इति । स्त्री-
वेदकर्मण उदयात्स्त्रीवेद औदयिकः । एवमितरत्रापि । मिथ्यादर्शनमेकभेदम् । मिथ्यादर्शनकर्मण
उदयात्तत्त्वार्थाश्रद्धानपरिणामो मिथ्यादर्शनमौदयिकम् । ज्ञानावरणकर्मण उदयात्पदार्थानवबोधो
भवति तदज्ञानमौदयिकम् । चारित्रमोहस्य सर्वघातिस्पर्द्धकस्योदयादसंयतं औदयिकः । कर्मोदय-
सामान्यापेक्षोऽसिद्ध औदयिकः । लेश्या द्विविधा, द्रव्यलेश्या भावलेश्या चेति । जीवभावाधिकाराद्
द्रव्यलेश्या नाधिकृता । भावलेश्या कषायोदयरञ्जिता योगप्रवृत्तिरिति कृत्वा औदयिकोत्युच्यते । सा
षड्विधा-कृष्णलेश्या नीललेश्या कापोतलेश्या तेजोलेश्या पद्मलेश्या शुक्ललेश्या चेति ।
हो उदयाभावी क्षय कहते हैं। यहां उदयका अभाव ही क्षय रूपसे विवक्षित है। और आगामी कालमें
उदयमें आने योग्य इन्हीं सर्वघाति स्पर्धकों व प्रकृतियोंका सदवस्था रूप उपशम रहता है। इसका
आशय यह है कि वे सत्तामें रहते हैं। उनकी उदीरणा नहीं होती। मात्र स्तिवुक संक्रमणके द्वारा
इनका उदय कालसे एक समय पहले सजातीय देशघाति प्रकृति या स्पर्धकरूपसे संक्रमण होता
रहता है। सर्वघाति अंशका उदय और उदीरणा न होनेसे जीवका निजभाव प्रकाशमें आता है
और देशघाति अंशका उदय रहनेसे उसमें सदोषता आती है यह इस भावका तात्पर्य है।
§ २६४. अब जो इक्कीस प्रकारका औदयिक भाव कहा है उसके भेदोंका कथन करनेके
लिए आगेका सूत्र कहते हैं—

  • औदयिक भावके इक्कीस भेद हैं-चार गति, चार कषाय, तीन लिंग, एक मिथ्यादर्शन,
    एक अज्ञान, एक असंयम, एक असिद्ध भाव और छह लेश्याएँ ॥६॥
    § २६५. इस सूत्रमें 'यथाक्रमम्' पदकी अनुवृत्ति होती है, क्योंकि यहां उसका सम्बन्ध
    है। गति चार प्रकारकी है—नरकगति, तिर्यंचगति, मनुष्यगति और देवगति । इनमें-से नरकगति
    नामकर्मके उदयसे नारकभाव होता है इसलिए नरकगति औदयिक है। इसी प्रकार शेष तीन
    गतियोंका भी अर्थ करना चाहिए। कषाय चार प्रकारका है-क्रोध, मान, माया और लोभ ।
    इनमें-से क्रोधको पैदा करनेवाले कर्मके उदयसे क्रोध औदयिक होता है। इसी प्रकार शेष तीन
    कषायोंको औदयिक जानना चाहिए। लिंग तीन प्रकारका है स्त्रीवेद, पुरुषवेद और नपुंसकवेद ।
    स्त्रीवेद कर्मके उदयसे स्त्रीवेद औदयिक होता है। इसो प्रकार शेष दो वेद औदयिक हैं। मिथ्या-
    दर्शन एक प्रकारका है। मिथ्यादर्शन कर्मके उदयसे जो तत्त्वोंका अश्रद्धानरूप परिणाम होता है वह
    मिथ्यादर्शन है इसलिए वह औदयिक है। पदार्थोंके नहीं जाननेको अज्ञान कहते हैं। चूंकि वह
    ज्ञानावरण कर्मके उदयसे होता है इसलिए औदयिक है। असंयतभाव चारित्रमोहनीय कर्मके सर्व-
    घातीस्पर्द्धकोंके उदयसे होता है इसलिए औदयिक है। असिद्धभाव कर्मोदय सामान्यकी अपेक्षा
    होता है इसलिए औदयिक है। लेश्या दो प्रकारकी है-द्रव्यलेश्या और भावलेश्या । यहाँ जीवके
    भावोंका अधिकार होनेसे द्रव्यलेश्या नहीं ली गयी है। चूंकि भावलेश्या कषायके उदयसे अनुरंजित
    योगकी प्रवृत्तिरूप है इसलिए वह औदयिक कही जाती है। वह छह प्रकारकी है-कृष्णलेश्या,
    नीललेश्या, कापोतलेश्या, पीतलेश्या, पद्मलेश्या और शुक्ललेश्या ।
    १. संज्ञाकीर्त-आ०, दि० १, दि० २।
  • २।७ § २६८ ] द्वितीयोऽध्यायः ११३
    § २६६. ननु च उपशान्तकषाये क्षीणकषाये सयोगकेवलिनि च शुक्ललेश्याऽस्तीत्यागमः ।
    तत्र कषायानुरञ्जनाभावादौदयिकत्वं नोपपद्यते । नैष दोषः; पूर्वभावप्रज्ञापननयोपेक्षया यासौ
    योगप्रवृत्तिः कषायानुरञ्जिता सैवेत्युपचारादौदयिकीत्युच्यते । तदभावादयोगकेवल्यलेश्य इति
    निश्चीयते ।
    § २६७. यः पारिणामिको भावस्त्रिभेद उक्तस्तद्भेदस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह—
    जीवभव्याभव्यत्वानि च ॥७॥
    · § २६८. जीवत्वं भव्यत्वमभव्यत्वमिति त्रयो भावाः पारिणामिका अन्यद्रव्यासधारणा
    आत्मनो वेदितव्याः । कुतः पुनरेषां पारिणामिकत्वम् । कर्मोदयोपशमक्षयक्षयोपशमानपेक्षित्वान् ।
    जीवत्वं चैतन्यमिहार्थः । सम्यग्दर्शनादिभावेन भविष्यतीति भव्यः । तद्विपरीतोऽभव्यः । त एते
    त्रयो भावा जीवस्य पारिणामिकाः ।
    § २६६. शंका—उपशान्तकषाय, क्षीणकषाय और सयोगकेवली गुणस्थानमें शुक्ललेश्या
    है ऐसा आगम है परन्तु वहाँपर कषायका उदय नहीं है इसलिए औदयिकपना नहीं बन सकता ?
    समाधान—यह कोई दोष नहीं है, क्योंकि जो योगप्रवृत्तिके उदयसे अनुरंजित है वही यह है इस
    प्रकार पूर्वभावप्रज्ञापन नयकी अपेक्षा उपशान्तकषाय आदि गुणस्थानोंमें भी लेश्याको औदयिक कहा
    गया है। किन्तु अयोगकेवलीके योगप्रवृत्ति नहीं होतो इसलिए वे लेश्यारहित हैं ऐसा निश्चय
    होता है।
    विशेषार्थ—कर्मोंकी जातियां और उनके अवान्तर भेद अनेक हैं, इसलिए उनके उदयसे
    होनेवाले भाव भी अनेक हैं, पर यहाँ मुख्य-मुख्य औदयिक भाव ही गिनाये गये हैं। ऐसे भाव
    इक्कीस होते हैं। प्रथम चार भेद चार गति हैं। ये गंति-नामकर्मके उदयसे होते हैं। नामकर्म
    अघातिकर्म है। गति-नामकर्म उसीका एक भेद है। जो प्रकृतमें अन्य जीवविपाकी अघाति कर्मोंका
    उपलक्षण है। पुद्गलविपाकी कर्मोंके जीवभाव नहीं होते, इसलिए उनको यहाँ परिगणना नहीं
    की गयी है। घाति कर्मोंमें क्रोधादि चारों कषायोंके उदयसे क्रोधादि चार भाव होते हैं। तीन
    वेदोंके उदयसे तीन लिंग होते हैं। तीन वेद उपलक्षण हैं। इनसे हास्य आदि छह भावोंका भी
    ग्रहण होता है। दर्शनमोहनीयके उदयसे मिथ्यादर्शन होता है। दर्शनावरणके उदयसे होनेवाले
    अदर्शनभावोंका इसीमें ग्रहण होता है। ज्ञानावरणके उदयसे अज्ञानभाव होता है, असंयत भाव
    चारित्रमोहनीयके उदयका कार्य है और असिद्ध भाव सब कर्मोंके उदयका कार्य है। रहीं लेश्याएँ
    सो ये कषाय और योग इनके मिलनेसे उत्पन्न हुई परिणति विशेष हैं। फिर भी इनमें कर्मोदयकी
    मुख्यता होनेसे इनकी औदयिक भावोंमें परिगणना की गयी है। इन भावोंमें कर्मोंका उदय निमित्त
    है, इसलिए इन्हें औदयिक कहते हैं ।
    § २६७. अब जो तीन प्रकारका पारिणामिक भाव कहा है उसके भेदोंके स्वरूपका कथन
    करनेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
    पारिणामिक भावके तीन भेद हैं—जीवत्व, भव्यत्व और अभव्यत्व ॥७॥
    § २६८. जीवत्व, भव्यत्व और अभव्यत्व ये तीन पारिणामिक भाव अन्य द्रव्योंमें नहीं होते
    इसलिए ये आत्माके जानने चाहिए। शंका—ये पारिणामिक क्यों हैं ? समाधान—ये तीनों भाव
    कर्मके उदय, उपशम, क्षय और क्षयोपशमके बिना होते हैं, इसलिए पारिणामिक हैं। जीवत्वका
    अर्थ चैतन्य है। जिसके सम्यग्दर्शन आदि भाव प्रकट होनेकी योग्यता है वह भव्य कहलाता है।
    अभव्य इसका उलटा है। ये तीनों जीवके पारिणामिक भाव हैं।
    १. -पनापेक्ष-आ०, दि० १, दि० २ ।
    १५

§ २६९. ननु चास्तित्वनित्यत्वप्रदेशवत्त्वादयोऽपि भावाः पारिणामिकाः सन्ति, तेषामिह
ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम्; कृतमेव । कथम् । 'च'२शब्देन समुच्चितत्वात् । यद्येवं त्रय इति
संख्या विरुध्यते । न विरुध्यते, असाधारणा जीवस्य भावाः पारिणामिकास्त्रय एव । अस्तित्वादयः
पुनर्जीवाजीवविषयत्वात्साधारणा इति 'च'शब्देन पृथग्गृह्यन्ते । आह, औपशमिकादिभावानुप-
पत्तिरमूर्तत्वादात्मनः । कर्मबन्धापेक्षा हि ३ते भावाः । न चामूर्तेः कर्मणां बन्धो युज्यत इति । तन्न;
अनेकान्तात् । नायमेकान्तः अमूर्तिरेवात्मेति । कर्मबन्धपर्यायापेक्षया तदावेशात्स्यान्मूर्तः । शुद्ध-
स्वरूपापेक्षया स्यादमूर्तः । यद्येवं कर्मबन्धावेशादस्यैकत्वे सत्यविवेकः प्राप्नोति । नैष दोषः; बन्धं
४प्रत्येकत्वे सत्यपि लक्षणभेदादस्य नानात्वमवसीयते । उक्तं च—
§ २६९. शंका—अस्तित्व, नित्यत्व और प्रदेशवत्त्व आदिक भी पारिणामिक भाव हैं उनका
इस सूत्रमें ग्रहण करना चाहिए ? समाधान—अलगसे उनके ग्रहण करनेका कोई काम नहीं; क्योंकि
उनका ग्रहण किया ही है । शंका—कैसे ? समाधान—क्योंकि सूत्रमें आये हुए 'च'शब्दसे इनका
समुच्चय हो जाता है । शंका—यदि ऐसा है तो 'तीन' संख्या विरोधको प्राप्त होती है, क्योंकि इस
प्रकार तीनसे अधिक पारिणामिक भाव हो जाते हैं ? समाधान—तब भी 'तीन' यह संख्या विरोध-
को नहीं प्राप्त होती, क्योंकि जीवके असाधारण पारिणामिक भाव तीन ही हैं । अस्तित्वादिक तो
जीव और अजीव दोनोंके साधारण हैं इसलिए उनका 'च'शब्दके द्वारा अलगसे ग्रहण किया है ।
शंका—औपशामिक आदि भाव नहीं बन सकते; क्योंकि आत्मा अमूर्त है। ये औपशमिक आदि भाव
कर्मबन्धको अपेक्षा होते हैं परन्तु अमूर्त आत्माके कर्मोंका बन्ध नहीं बनता है ? समाधान—आत्माके
अमूर्तत्वके विषयमें अनेकान्त है । यह कोई एकान्त नहीं कि आत्मा अमूर्ति ही है । कर्मबन्धरूप
पर्यायकी अपेक्षा उससे युक्त होनेके कारण कथंचित् मूर्त है और शुद्ध स्वरूपकी अपेक्षा कथंचित्
अमूर्त है। शंका—यदि ऐसा है तो कर्मबन्धके आवेशसे आत्माका ऐक्य हो जानेपर आत्माका
उससे भेद नहीं रहता ? अमूर्ति । समाधान—यह कोई दोष नहीं, क्योंकि यद्यपि बन्धकी अपेक्षा
अभेद है तो भी लक्षणके भेदसे कर्मसे आत्माका भेद जाना जाता है। कहा भी है—
'आत्मा बन्धको अपेक्षा एक है तो भी लक्षणकी अपेक्षा वह भिन्न है। इसलिए जीवका
अमूर्तीकभाव अनेकान्तरूप है। वह एक अपेक्षासे है और एक अपेक्षासे नहीं है।
विशेषार्थ—पारिणामिक भाव तीन हैं—जीवत्व, भव्यत्व और अभव्यत्व । जीवत्वके दो
भेद हैं—एक जीवन-क्रियासापेक्ष और दूसरा चैतन्यगुणमापेक्ष । जीवनक्रिया प्राणसापेक्ष होती है,
इसलिए ऐसे जीवत्वकी मुख्यता नहीं है, यहाँ तो चैतन्यगुणसापेक्ष जीवत्वकी ही मुख्यता है। यह
सब जीवोंमें साधारणरूपसे पाया जाता है और कारणनिरपेक्ष होता है इसलिए इसे पारिणामिक
कहा है। यही बात भव्यत्व और अभव्यत्वके सम्बन्धमें भी जाननी चाहिए, क्योंकि ये दोनों भाव
भी कारणनिरपेक्ष होते हैं । साधारणतः जिनमें रत्नत्रय गुण प्रकट होनेकी योग्यता होती है वे भव्य
कहलाते हैं और जिनमें ऐसी योग्यता नहीं होती उन्हें अभव्य कहते हैं । जीवोंमें ये दोनों प्रकारकी
योग्यताएँ स्वभावसे होती हैं। इसीसे भव्यत्व और अभव्यत्व ये दोनों भाव भी पारिणामिक माने
गये हैं। अभिप्राय यह है कि किन्हीं जीवोंका स्वभावसे अनादि-अनन्त बन्ध होता है और किन्हींका
अनादिसान्त । जीवोंका इस तरहका बन्ध कारणनिरपेक्ष होता है । यह किसी कर्मविशेषका कार्य
नहीं है, किन्तु ऐसी योग्यता पारिणामिक मानी गयी है । इसीसे जीवत्वके साथ भव्यत्व और
अभव्यत्व ये दोनों भाव भी पारिणामिक कहे गये हैं। यद्यपि जीवमें अस्तित्व आदि और बहुत-से


१. प्रदेशात्वा-आ०, दि० १, दि० २, मु० । २. कथं चेच्चशब्देन मु० । कथं चेतनशब्देन आ०, । ३. ते ।
न चामूर्तः कर्मणा आ० दि० १, दि० २; ता०, ना० । ४. प्रत्येकत्वे ( ऽविवेके ) सत्य-मु० ।

  • २।९ ६ २७३ ] द्वितीयोऽध्यायः १९५
    "बंधं पडि एयत्तं लक्खणदो हवइ तस्स णाणत्तं ।
    तम्हा अमुत्तिभावो णेयंतो होइ जीवस्स ॥" इति ।
    § २७०. यद्येवं तदेव लक्षणमुच्यतां येन नानात्वमवसीयते इत्यत आह—
    उपयोगो लक्षणम् ॥ ८ ॥
    § २७१. उभयनिमित्तवशादुत्पद्यमानश्चैतन्यानुविधायी परिणाम उपयोगः । तेन बन्धं ५
    प्रत्येकत्वे सत्यप्यात्मा लक्ष्यते सुवर्णरजतयोर्बन्धं प्रत्येकत्वे सत्यपि वर्णादिभेदवत् ।
    § २७२. तद्भेदप्रदर्शनार्थमाह—
    स द्विविधोऽष्टचतुर्भेदः ॥ ६ ॥
    § २७३. स उपयोगो द्विविधः — ज्ञानोपयोगो दर्शनोपयोगश्चेति । ज्ञानोपयोगोऽष्टभेदः-
    मतिज्ञानं श्रुतज्ञानमवधिज्ञानं मनःपर्ययज्ञानं केवलज्ञानं मत्यज्ञानं श्रुताज्ञानं विभङ्गज्ञानं चेति । १०
    दर्शनोपयोगश्चतुर्विधः - चक्षुर्दर्शनमचक्षुर्दर्शनमवधिदर्शनं केवलदर्शनं चेति । तयोः कथं भेदः ।
    साकारानाकारभेदात् । साकारं ज्ञानमनाकारं दर्शनमिति । तच्छद्मस्थेषु क्रमेण वर्तते । निरा-
    पारिणामिक भाव पाये जाते हैं पर वे जीवके असाधारण धर्म न होनेसे उनकी यहाँ परिगणना
    नहीं की गयी है।
    इन भावोंके सम्बन्धमें मुख्य प्रश्न यह है कि जब कि जीव अमूर्त है ऐसी दशामें उसका १५
    कर्मके साथ बन्ध नहीं हो सकता और कर्मबन्धके अभावमें औपशमिक आदि भावोंकी उत्पत्ति नहीं
    बन सकती, क्योंकि पारिणामिक भावोंके सिवा शेष सब भाव कर्मनिमित्तक माने गये हैं ? उत्तर यह
    कि कर्मका आत्मासे अनादि सम्बन्ध है, इसलिए कोई दोष नहीं आता । आशय यह है कि संसार
    अवस्थामें जीवका कर्मके साथ अनादिकालीन बन्ध होनेके कारण वह व्यवहारसे मूर्त हो रहा
    है । और यह बात असिद्ध भी नहीं है, क्योंकि मदिरा आदिका सेवन करनेपर ज्ञानमें मूर्च्छा २०
    देखी जाती है । पर इतने मात्रसे आत्माको मूर्तस्वभाव नहीं माना जा सकता, क्योंकि रूप, रस,
    गन्ध और स्पर्श ये पुद्गलके धर्म हैं । आत्मा मूर्तरूप इन धर्मोंसे भिन्न स्वभाववाला है ।
    § २७०. यदि ऐसा है तो वही लक्षण कहिए जिससे कर्मसे आत्माका भेद जाना जाता है,
    इसी बातको ध्यानमें रखकर आगेका सूत्र कहते हैं—
    उपयोग जीवका लक्षण है ॥ ८ ॥ २५
    § २७१. जो अन्तरंग और बहिरंग दोनों प्रकारके निमित्तोंसे होता है और चैतन्यका
    अन्वयी है अर्थात् चैतन्यको छोड़कर अन्यत्र नहीं रहता वह परिणाम उपयोग कहलाता है। यद्यपि
    आत्मा बन्धकी अपेक्षा एक है तो भी इससे वह स्वतन्त्र जाना जाता है । जिस प्रकार स्वर्ण और
    चांदी बन्धकी अपेक्षा एक हैं तो भी वर्णादिके भेदसे उनमें पार्थक्य रहता है उसी प्रकार प्रकृतमें
    समझना चाहिए । ३०
    § २७२. अब उपयोगके भेद दिखलानेके लिए आगेका सूत्र कहते हैं—
    वह उपयोग दो प्रकारका है- ज्ञानोपयोग और दर्शनोपयोग । ज्ञानोपयोग आठ प्रकारका
    है और दर्शनोपयोग चार प्रकारका है ॥ ९ ॥
    § २७३. वह उपयोग दो प्रकारका है, ज्ञानोपयोग और दर्शनोपयोग । ज्ञानोपयोग आठ
    प्रकारका है— मतिज्ञान, श्रुतज्ञान, अवधिज्ञान, मनःपर्ययज्ञान, केवलज्ञान, मत्यज्ञान, श्रुताज्ञान, और ३५
    विभंगज्ञान । दर्शनोपयोग चार प्रकारका है— चक्षुदर्शन, अचक्षुदर्शन, अवधिदर्शन और केवलदर्शन ।
    शंका—इन दोनों उपयोगोंमें किस कारणसे भेद है ? समाधान—साकार और अनाकारके
    भेदसे इन दोनों उपयोगोंमें भेद है । साकार ज्ञानोपयोग है और अनाकार दर्शनोपयोग । ये दोनों.

११६ सर्वार्थसिद्धौ [ २।१०.§ २७४ -
वरणेषु युगपत् । पूर्वकालभाविनोऽपि दर्शनाज्ज्ञानस्य प्रागुपन्यासः; अभ्यर्हितत्वात् । सम्यग्ज्ञान-
प्रकरणात्पूर्वं पञ्चविधो ज्ञानोपयोगो व्याख्यातः । इह पुनरुपयोगग्रहणाद्विपर्ययोऽपि गृह्यते इत्यष्ट-
विध¹ इति उच्यते ।
§ २७४. यथोक्तेनानेनाभिहितपरिणामेन सर्वात्मसाधारणेनोपयोगेन ये उपलक्षिता उप-
योगिनस्ते द्विविधाः—
संसारिणो मुक्ताश्च ॥ १० ॥
§ २७५. संसरणं संसारः परिवर्तनमित्यर्थः । स एषामस्ति ते संसारिणः । तत्परिवर्तनं
पञ्चविधं द्रव्यपरिवर्तनं क्षेत्रपरिवर्तनं कालपरिवर्तनं भवपरिवर्तनं भावपरिवर्तनं चेति । तत्र
छद्मस्थोंके क्रमसे होते हैं और आवरणरहित जीवोंके युगपत् होते हैं । यद्यपि दर्शन पहले होता है
तो भी श्रेष्ठ होनेके कारण सूत्रमें ज्ञानको दर्शनसे पहले रखा है । सम्यग्ज्ञानका प्रकरण होनेके
कारण पहले पांच प्रकारके ज्ञानोपयोगका व्याख्यान कर आये हैं । परन्तु यहाँ उपयोगका ग्रहण
करनेसे विपर्ययका भी ग्रहण होता है इसलिए वह आठ प्रकारका कहा है ।
विशेषार्थ—यहाँ जीवका लक्षण उपयोग बतलाकर उसके भेदोंकी परिगणना की गयी है ।
उपयोगके मुख्य भेद दो हैं—ज्ञानोपयोग और दर्शनोपयोग । ये दोनों प्रकारके उपयोग सब जीवोंके
पाये जाते हैं । इनके अवान्तर भेद कई हैं जो निमित्तविशेषसे होते हैं । ज्ञानावरण और दर्शनावरणके
अवान्तर भेदोंका यथायोग्य क्षयोपशम और क्षय तथा दर्शनमोहनीयका उदय ये प्रधान निमित्त हैं ।
इनके कारण दोनों प्रकारके उपयोग बारह भेदोंमें विभक्त हो जाते हैं । इस प्रकार ज्ञानोपयोगके
आठ और दर्शनोपयोगके चार भेद प्राप्त होते हैं । मुख्यतया संसारी जीवके एक कालमें एक
उपयोग और केवलीके दो उपयोग होते हैं । पर नाना जीवोंकी अपेक्षा परिगणना करनेपर वे
बारह होते हैं । यद्यपि प्रथम अध्यायमें एक जीवके एक साथ चार ज्ञान बतला आये हैं और जिसके
एक साथ चार ज्ञान होंगे उसके उसी समय तीन दर्शन भी पाये जायेंगे, पर यह कथन क्षयोपशमकी
प्रधानतासे किया गया जानना चाहिए । एक जीवके एक कालमें मतिज्ञानावरण आदि चार ज्ञाना-
वरण और चक्षुदर्शनावरण आदि तीन दर्शनावरण इन सात कर्मोंका क्षयोपशम हो सकता है पर
तत्त्वतः उनके उस समय उपयोग एक ही होगा । क्षयोपशम ज्ञानोत्पत्ति और दर्शनोत्पत्तिमें
निमित्त है और उपयोग ज्ञान दर्शनकी प्रवृत्ति है । जीवमें ज्ञान और दर्शन गुणकी धारा निरन्तर
प्रवर्तित होती रहती है । वह जिस समय बाह्य और अन्तरंग जैसा निमित्त मिलता है उसके अनु-
सार काम करने लगती है । इतना अवश्य है कि संसार अवस्थामें वह मलिन, मलिनतर और
मलिनतम रहती है और कैवल्य लाभ होनेपर वह विशुद्ध हो जाती है फिर उसकी प्रवृत्तिके लिए
अन्तरंग व बाह्य कारण अपेक्षित नहीं रहते । यही कारण है कि यहाँ जीवका लक्षण उपयोग
कहा है ।
§ २७४. सब आत्माओंमें साधारण उपयोगरूप जिस आत्मपरिणामका पहले व्याख्यान
किया है उससे उपलक्षित सब उपयोगवाले जीव दो प्रकारके हैं, इस बातका ज्ञान करानेके लिए
आगेका सूत्र कहते हैं—
जीव दो प्रकारके हैं—संसारी और मुक्त ॥ १० ॥
§ २७५. संसरण करनेको संसार कहते हैं जिसका अर्थ परिवर्तन है । यह जिन जीवोंके
पाया जाता है वे संसारी हैं । परिवर्तनके पाँच भेद हैं—द्रव्यपरिवर्तन, क्षेत्रपरिवर्तन, कालपरि-
१. -विध उच्यते दि० २, मु० ।

  • २।१० § २७६ ] द्वितीयोऽध्यायः १९७

द्रव्यपरिवर्तनं द्विविधम्—नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनं कर्मद्रव्यपरिवर्तनं चेति । तत्र नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनं
नाम त्रयाणां शरीराणां षण्णां पर्याप्तीनां च योग्या ये पुद्गला एकेन जीवेन एकस्मिन्समये गृहीताः
स्निग्धरूक्षवर्णगन्धादिभिस्तीव्रमन्दमध्यमभावेन च यथावस्थिता द्वितीयादिषु समयेषु निर्जीर्णा
अगृहीतानन्तवारानतीत्य मिश्रकांश्चानन्तवारानतीत्य मध्ये गृहीतांश्चानन्तवारानतीत्य त एव
तेनैव प्रकारेण तस्यैव जीवस्य नोकर्मभावमापद्यन्ते यावत्तावत्समुदितं नोकर्मद्रव्यपरिवर्तनम् । ५
कर्मद्रव्यपरिवर्तनमुच्यते—एकस्मिन्समये एकेन जीवेनाष्टविधकर्मभावेन ये गृहीताः पुद्गलाः
समयाधिकामावलिकामतीत्य द्वितीयादिषु समयेषु निर्जीर्णाः, पूर्वोक्तेनैव क्रमेण त एव तेनैव
प्रकारेण तस्य जीवस्य कर्मभावमापद्यन्ते यावत्तावत्कर्मद्रव्यपरिवर्तनम् । उक्तं च—
"सव्वे वि पुग्गला खलु कमसो भुत्तुज्झिया य जीवेणं ।
१असइं अणंतखुत्तो पुग्गलपरियट्टसंसारे२ ॥" १०
§ २७६. क्षेत्रपरिवर्तनमुच्यते—सूक्ष्मनिगोदजीवोऽपर्याप्तकः सर्वजघन्यप्रदेशशरीरो लोकस्या-
ष्टमध्यप्रदेशान्स्वशरीरमध्ये३ कृत्वोत्पन्नः क्षुद्रभवग्रहणं जीवित्व़ा मृतः । स एव पुनस्तेनैवावगाहेन
द्विरुत्पन्नस्तथा त्रिस्तथा चतुरित्येवं यावद् ४घनाङ्गुलस्यासंख्येयभागप्रमिताकाशप्रदेशास्तावत्कृत्व-
स्तत्रैव जनित्वा पुनरेकैकप्रदेशाधिकभावेन सर्वो लोक आत्मनो जन्मक्षेत्रभावमुपनीतो भवति याव-
त्तावत्क्षेत्रपरिवर्तनम् । उक्तं च— १५
वर्तन, भवपरिवर्तन और भावपरिवर्तन । द्रव्यपरिवर्तनके दो भेद हैं—नोकर्म द्रव्यपरिवर्तन और
कर्म द्रव्यपरिवर्तन । अब नोकर्म द्रव्य परिवर्तनका स्वरूप कहते हैं—किसी एक जीवने तीन शरीर
और छह पर्याप्तियोंके योग्य पुद्गलोंको एक समयमें ग्रहण किया। अनन्तर वे पुद्गल स्निग्ध या
रूक्ष स्पर्श तथा वर्ण और गन्ध आदिके द्वारा जिस तीव्र, मन्द और मध्यम भावसे ग्रहण किये थे
उस रूपसे अवस्थित रहकर द्वितीयादि समयोंमें निर्जीर्ण हो गये। तत्पश्चात् अगृहीत परमाणुओंको २०
अनन्त बार ग्रहण करके छोड़ा, मिश्र परमाणुओंको अनन्त बार ग्रहण करके छोड़ा और बीचमें
गृहीत परमाणुओंको अनन्त बार ग्रहण करके छोड़ा। तत्पश्चात् जब उसी जीवके सर्व प्रथम ग्रहण
किये गये वे ही कर्म परमाणु उसी प्रकारसे नोकर्म भावको प्राप्त होते हैं तब यह सब मिलकर एक
नोकर्म द्रव्यपरिवर्तन होता है। अब कर्मद्रव्यपरिवर्तनका कथन करते हैं—एक जीवने आठ प्रकारके
कर्मरूपसे जिन पुद्गलोंको ग्रहण किया वे समयाधिक एक आवलिकालके बाद द्वितीयादिक समयोंमें २५
झर गये। पश्चात् जो क्रम नोकर्म द्रव्यपरिवर्तनमें बतलाया है उसी क्रमसे वे ही पुद्गल उसी
प्रकारसे उस जीवके जब कर्मभावको प्राप्त होते हैं तब यह सब एक कर्म द्रव्यपरिवर्तन कहलाता
है। कहा भी है—
'इस जीवने सभी पुद्गलोंको क्रमसे भोगकर छोड़ दिया। और इस प्रकार यह जीव
अनन्तबार पुद्गल परिवर्तनरूप संसारमें घूमता है।' ३०
§ २७६. अब क्षेत्रपरिवर्तनका कथन करते हैं—जिसका शरीर आकाशके सबसे कम प्रदेशों-
पर स्थित है ऐसा एक सूक्ष्म निगोद लब्ध्यपर्याप्तक जीव लोकके आठ मध्य प्रदेशोंको अपने शरीरके
मध्यमें करके उत्पन्न हुआ और क्षुद्रभवग्रहण काल तक जीकर मर गया। पश्चात् वही जीव पुनः
उसी अवगाहनासे वहाँ दूसरी बार उत्पन्न हुआ, तीसरी बार उत्पन्न हुआ, चौथी बार उत्पन्न
हुआ। इस प्रकार अंगुलके असंख्यातवें भागमें आकाशके जितने प्रदेश प्राप्त हों उतनी बार वहीं ३५
उत्पन्न हुआ। पुनः उसने आकाशका एक-एक प्रदेश बढ़ाकर सब लोकको अपना जन्मक्षेत्र बनाया।
इस प्रकार यह सब मिलकर एक क्षेत्रपरिवर्तन होता है। कहा भी है—


१. अच्छइ अणं-दि० १, दि० २, आ०, मु० । २. बा० अणु०, गा० २५ । ३. शरीरमध्यप्रदेशान् कृत्वा
मु० । ४. यावदङ्गुलस्या-दि० १, दि० २, आ० ।