रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
३५६ रसगङ्गाधरः
तेऽपि भावध्वनय एव, विद्यमानतया चर्व्यमाणेष्विव उत्पत्त्यवच्छिन्नत्व-
विनश्यदवस्थत्व-सन्धीयमानत्व-परस्परसमानाधिकरणत्वैः प्रकारैश्चर्व्यमाणेषु
भावेष्वेव प्राधान्यस्यौचित्यात्, चमत्कृतेस्तत्रैव विश्रान्तेः । यद्यप्युत्पत्ति-विनाश-
सन्धि-शबलतानां तत्सम्बन्धिनां भावानां च समानायां चर्वणाविषयतायां न
प्राधान्यं विनिर्गन्तुं शक्यते, तथापि स्थितौ भावेषु प्रधानतायाः क्लृप्तत्वाद्
भावशान्त्यादिष्वपि तेष्वेव शान्तिप्रतियोगित्वादिभिर्व्यज्यमानेषु तस्याः
कल्पयितुमौचित्यात् ।
ध्वनित्वेन प्रकाशिता भावध्वनिस्वरूपा एव, न तु शान्त्यादिध्वनिस्वरूपाः । ये हर्षादयो
भावा ध्वनित्वेनास्वाद्यन्ते ते विद्यमानावस्थापन्नत्वेन, तत्र यथा भावध्वनिरेव, न
विद्यमानत्वध्वनिस्तथैव भावशान्तौ नाशावस्थापन्नभावस्य, भावोदये उत्पत्त्यवस्थापन्न-
भावस्य, भावसन्धौ सन्धीयमानावस्थापन्नभावस्य, भावशबलतायां च परस्परसमानाधि-
करणावस्थापन्नभावस्यैव ध्वनित्वं, न तु नाशोदयादेः । नहि नाशमात्रस्य भावशान्तित्व-
मपि तु उत्पत्तिकालिकनाशस्यैव । तत्र नाशांशे नैवं चमत्कारोऽपितु विनश्यदवस्थापन्न-
भावांश एव । वस्तुतो भावः पञ्चधा—विद्यमानभावः ( शुद्धो भावः ), विनश्यद्भावः
( भावशान्तिः ), उत्पद्यमानभावः ( भावोदयः ), सन्धीयमानभावः ( भावसन्धिः ),
परस्परसमानाधिकरणभावः ( भावशबलता ) चेति । स्थितौ = विद्यमानदशायां
भावः प्रधानमिति सर्वसम्मतम् । एवमेव भावशान्त्यादिष्वपि भावस्यैव प्राधान्यं न तु
शबलता ध्वनि उदाहृत हुए हैं, वे भी भावध्वनि ही हैं, क्योंकि विद्यमानत्व रूप से
आस्वाद्यमान भावों की तरह उत्पत्तिकालिक अवस्था वाला, नाश होती हुई अवस्था
वाला, मिलती हुई अवस्था वाला ओर परस्पर समानाधिकरण की अवस्था वाला प्रभेद
से आस्वाद्यमान भावों में ही प्रधानता का औचित्य है, नाश, उत्पत्ति आदि में नहीं,
क्योंकि चमत्कार भावों पर ही विश्राम लेता है । तात्पर्य यह है कि ये जो हर्ष आदि
भाव ध्वनि कहलाते हैं, वे विद्यमान अवस्था वाले भाव हैं, वहाँ जैसे भाव ही प्रधान
हैं, विद्यमानावस्था नहीं, उसी तरह भावशान्ति आदि में नाश होने की अवस्था में
स्थित भाव में ही चमत्कार होने से वही प्रधान है, नाश नहीं; उत्पत्ति होने की अवस्था
वाले भाव में भी भाव ही प्रधान है, उत्पत्ति नहीं । इसी प्रकार भावसन्धि एवं भाव-
शबलता में भी भाव की प्रधानता जाननी चाहिए ।
यद्यपि उत्पत्ति, विनाश, सन्धि और शबलता तथा उनसे सम्बद्ध भावों का
आस्वाद विषय समान ही है, जिसमें किसी का प्राधान्य कहना सम्भव नहीं है कि
उत्पत्त्यादि प्रधान हैं या भाव, तथापि विद्यमान दशा वाले भावों ( जहाँ शुद्धं हर्ष
आदि भाव माने जाते हैं ) में भावों की ही प्रधानता ( विद्यमानत्व की नहीं ) का
पूर्व से स्वीकृत होने के कारण भावशान्ति आदि में भी शान्ति आदि के प्रतियोगी
प्रथमाननम् ३५७
किञ्च यदि भावशान्त्यादौ भावो न प्रधानं, किन्तु तदुपसर्जन-
शान्त्यादिरेवेत्यभ्युपेयते, तदा व्यज्यमानभावेषु अभिहित-तत्प्रशमादिषु काव्येषु
भावप्रशमादिध्वनित्वं न स्यात् । तथा हि—
उषसि प्रतिपक्षनायिका-सदनादन्तिकमञ्चति प्रिये ।
सुदृशो नयनाब्जकोणयोरुदियाय त्वरयाऽरुणद्युतिः ॥
अत्रोत्पूर्वकैणेतिना भावोदयस्य वाच्यतयैव प्रत्यायनात् ।
तत्तदवस्थायाः । औचित्यादिति । विद्यमानभावे निर्णीतार्थः नाशादिभावेष्वपि
स्वीकार्य इत्येवोचितम् “एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽपरत्रापि सञ्चरती”ति न्यायात् ।
कस्यचिद् भावस्य नाशोत्तरमेवापरभावस्योदयो भवतीति भावशान्तेः प्रथमो-
पादानं युक्तमत्र तद्व्युत्क्रमेण प्रथममुत्पत्त्यवच्छिन्नत्वोक्तिश्चिन्तनीयैव ।
तद
३५८ रसगङ्गाधरः
उदयस्य वाच्यत्वेऽपि भावस्यावाच्यत्वाद् ध्वनित्वं सुस्थितमिति चेत्
प्रधानस्य व्यपदेशानौपयिकत्वेऽप्रधानकृतव्यपदेशस्यानुपपत्तेः । अस्मन्मते तूत्पत्ते-
र्वाच्यत्वेऽपि उत्पत्त्यवच्छिन्नामर्षस्य प्रधानस्यावाच्यत्वाद् युक्त एव भावोदय-
ध्वनिव्यपदेशः । एवं व्यज्यमानभावप्रतियोगिकस्य प्रशमस्य वाच्यत्वे भाव-
शान्तिध्वनित्वं न स्यात् । यथा—
क्षमापणैकपदयोः पदयोः पतति प्रिये ।
शेमुः सरोजनयना-नयनारुणकान्तयः ॥
ननु भावोदये भावस्य उदयस्य च समवेतत्वेनैव ध्वनित्वमिति प्रस्तुतपक्षे
उदयस्य वाच्यत्वेऽपि भावस्य व्यंग्यत्वाद् ध्वनित्वमुचितमिति चेन्न, भवन्मते प्रधानस्य
उदयस्य व्यपदेशानौपयिकत्वे मुख्यव्यवहाराप्रयोजकत्वे (व्यंग्यार्थप्रतिपादकत्वाभावे )
सति अप्रधानस्य भावस्य कृतो यो व्यङ्ग्यार्थव्यवहारस्तस्य ग्रहणानुपपत्तेः । अस्मन्मते
भावप्रधानवादिमते उत्पत्तिविशिष्टस्य अमर्षभावस्य प्रधानस्य व्यंग्यत्वाद् भावोदयध्व-
नित्वं सम्भवत्येव ।
एवं यथा भावोदये भावस्याप्राधान्ये स्वीकृते उदयस्य यत्र वाच्यत्वं तत्र
भावोदयध्वनित्वं न सम्भवति, तथैव भावशान्तौ व्यज्यमानभावस्थले तदभावरूपस्य
प्रशमस्य शान्तेर्यदि वाच्यत्वं तर्हि तत्र ध्वनित्वं न स्यादित्यपि दोषः समापतति !
यथा—क्षमापणस्य अपराधमर्षणस्य एकमात्रस्थानस्वरूपयोः स्वपदयोः नायिकाचरणयोः
प्रिये पतति प्रणमति सति सरोजनयनायाः नायिकायाः नयनारुणकान्तयः नेत्रशोण-
यदि आप कहेंगे कि उदय के वाच्य रहने पर भी भाव के अवाच्य (व्यंग्य)
रहने से इसे ध्वनि कहना ठीक ही है, तो यह भी नहीं हो सकेगा, क्योंकि प्रधान
(उदय) के मुख्य व्यवहार व्यंग्यार्थप्रतिपादकत्व मे असाधक होने पर अप्रधान (भाव)
के द्वारा कृत व्यंग्यार्थ-व्यवहार उचित नहीं है। हमारे (भावप्रधानवादी) के मत में
तो उत्पत्ति के वाच्य होने पर भी उत्पत्तिकालिक अमर्ष के प्रधानरूप में अवाच्य
(व्यंग्य) रहने से भावोदय ध्वनि कहना उचित ही है। इसी प्रकार व्यंग्य भाव के
विशेष्य प्रशम (शान्ति) के वाच्य रहने पर भावशान्तिध्वनि नहीं हो सकेगा।
जैसे—
क्षमा देने का एकमात्र स्थान प्रिया के चरणों पर प्रिय के गिरने पर
कमलनयना के आंखों की लाल कान्ति शान्त हो गयी ।
यह भावशान्तिध्वनि का उदाहरण है। यदि भाव को प्रधान न मान कर
शान्ति को ही प्रधान मानते हैं तो वह (शान्ति) 'शेमुः' इस पद का वाच्यार्थ ही है,
उसे ध्वनि कैसे कहा जा सकता है ? पर शान्ति का प्रतियोगी (विशेष्य) अमर्ष
प्रथमाननम् ३५९
ननु शब्दवाच्यानां प्रशमादीनामरुणकान्त्यैवान्वयाद् अरुणकान्तिप्रश-
मादेरेव वाच्यत्वं पर्यवसितं, न तु तादृश-प्रशमादिव्यङ्ग्यस्य रोषप्रशमादेः,
व्यङ्ग्य-व्यञ्जकभेदस्यावश्यकत्वात् । न चारुण्यव्यङ्ग्यरोषस्यैव वाच्यीभूत-
प्रशमान्वय इति वाच्यम्, वाच्य-व्यङ्ग्यप्रतीत्योरानुपूर्व्येण सिद्धतया वाच्या-
न्वयबोधवेलायां वाच्यैः सह व्यङ्ग्यान्वयानुपपत्तेः । अन्यथा 'मुदृशो नयनाब्ज-
कोणयोः' इत्यस्यानन्वयो न स्यात् । मैवम् । एवमपि—
कान्तयः शेमुः शान्तिं गताः । अत्रामर्षभावः शान्तिध्वनिः । नयनारुण्येनामर्षो व्यज्यते ।
शान्तिस्तु 'शेमुः' पदवाच्यैवेति ।
भावशान्त्यादौ शान्त्यादिप्राधान्यवादिमतं पोषयति—शब्देति । अस्तु शब्दवाच्यः
प्रशमादिः, किन्तु तस्यान्वयस्तु अरुणकान्त्यादिनैव, न तु रोषादिना । तथा च अरुण-
कान्त्यादिशम एव वाच्योऽर्थः, तेनार्थेन व्यङ्ग्योऽर्थो रोषप्रशमादिः । एवं हि रोषप्रश-
मादिर्न वाच्यार्थो व्यङ्ग्यार्थत्वात् । व्यञ्जको हि वाच्यार्थो व्यङ्ग्यार्थाद् भिन्न एव
सम्भवति । ततश्च रोषप्रशमादेर्व्यङ्ग्यार्थत्वे शान्तिप्राधान्येऽपि भावशान्तिध्वनित्वमक्षत-
मित्यभिप्रायः पूर्वपक्षिणः । उत्तरपक्षिणा कृतम् आक्षेपं समाधत्ते—न चेति । वाच्यार्थस्य
प्रशमादेरन्वयो नैवारुणकान्त्यादिना अपितु तद्व्यङ्ग्यरोषादिनैव । ततश्च वाच्येन शमेन
रोषादेरन्वयाद् ध्वनित्वाभावस्तस्य तदवस्थ एवेति नैव वाच्यम् । यतो हि पूर्वं वाच्यार्थ-
स्तदनु व्यङ्ग्यार्थः प्रतीयते इत्येव नियमः । ततश्च वाच्यस्य नाशस्य व्यङ्ग्येन शमादि-
भाव को मानने पर अरुण कान्ति के कारण के रूप में वह तो व्यंग्य ही है, तो यहाँ
ध्वनि हो जाता है ।
अब शान्त्यादि को प्रधान मानने वाले शंका करते हैं कि उपर्युक्त उदाहरण में
शब्द से वाच्य शान्ति का अन्वय तो अरुण कान्ति से ही है, अमर्ष से नहीं । तब तो
'अरुण कान्ति का प्रशम' यही वाच्यार्थ निर्णीत हुआ, न कि उस वाच्यार्थ से व्यंग्य
रोषप्रशम आदि, क्योंकि व्यंग्य (रोषप्रशम) और वाच्य (अरुणकान्तिप्रशम) में
भेद रखना तो आवश्यक ही है । इस स्थिति में शान्ति का प्रधान मानने पर भी यहाँ
भावशान्तिध्वनि ठीक ही रहता है । यदि इस पर कोई कहे कि केवल आरुण्य (लाली)
से व्यंग्य होते हुए रोष का वाच्यस्वरूप प्रशम के साथ ही अन्वय यहाँ है और तब तो
प्रशम वाच्य ही रहा, व्यंग्य नहीं, तो यह आपत्ति ठीक नहीं है; क्योंकि वाच्य और
व्यंग्य का बोध आनुपूर्वी (एक के बाद दूसरा) रूप में ही सिद्ध है, तो वाच्यार्थ के
अन्वयबोध के समय में वाच्य के साथ व्यंग्य अर्थ का अन्वय ही अनुपपन्न (अयुक्त) है,
क्योंकि उस समय व्यंग्य अर्थ उपस्थित ही नहीं है । यदि ऐसा न हो तो "मुदृशो
नयनाब्जकोणयोः'" इसका 'अरुणद्युति' के द्वारा व्यंग्य अमर्ष से अन्वय ही नहीं हो
३६० रसगङ्गाधरः
निर्वासयन्तीं धृतिमङ्गनानां, शोभां हरेरेणदृशो धयन्त्याः ।
चिरापराधस्मृतिमांसलोऽपि, रोषः क्षणप्राघुणिको बभूव ॥
इत्यादावपि भावप्रशमध्वनित्वापत्तेः, भावस्य वाच्यत्वेऽपि प्रधानस्य
तत्प्रशमस्य व्यङ्ग्यत्वात् । उभयोरप्यवाच्यत्वमपेक्षितमिति चेत्, प्रागुक्तपद्यद्वये
शमत्वोदयत्वाभ्यां शमोदययोर्वाच्यत्वादनादाहरणत्वापत्तेः । इष्टापत्तिस्तु
नान्वयो नैव युक्तः । यदि बलादन्वयः इष्ट इत्युच्यते तर्हि पूर्वोक्तभावोदयोदाहरणपद्ये
“उषसि प्रतिपक्षे”त्यादौ नयनकोणयोररुणद्युतेरुदयो वर्णितो विरुद्धयेत, यतो हि अरुण-
द्युतिव्यङ्ग्यार्थोऽमर्षश्चित्तवृत्तित्वान्नेत्रकोणयोर्नैव स्थातुमर्हति । तस्माद् वाच्यार्थ-
व्यङ्ग्यार्थयोरन्वयो नोचितस्तथा सति पूर्वपक्षः सुदृढ इति नैव वक्तव्यमित्याह-मैवम्
इति । शान्त्यादेः प्राधान्ये स्वीकृते यत्र भावो वाच्यार्थः, शान्त्यादिस्तु व्यङ्ग्यस्तत्र
भावशान्त्यादिध्वनिरनिष्टोऽपि स्वीकृतव्य इत्यापत्तिः समापतति ।
तथाहि-निर्वासयन्तीमिति । अङ्गनानां गोपाङ्गनानां धृति धैर्यं निर्वास-
यन्तीं निस्सारयन्तीं हरेः श्रीकृष्णस्य शोभां सौन्दर्यं धयन्त्याः पिबन्त्या एणदृशो हरिण-
नयनायाः, चिरकालापराधानां स्मरणेन मांसलोऽपि परिपुष्टोऽपि रोषः अमर्षः क्षण-
मात्रस्य प्राघुणिकोऽतिथिः बभूव । हरिसौन्दर्याकृष्टाया रोषो विलीनोऽभूदिति भावः ।
अत्रामर्षभावो रोषपदवाच्य एव, तत्प्रशमस्तु क्षणप्राघुणिकशब्देन व्यज्यते । किन्त्वत्र
भावशान्तिध्वनिर्नेव स्वीक्रियते भावस्याव्यङ्ग्यत्वात् ।
सकेगा, क्योंकि लाली का अन्वय आँख से संभव है, पर उससे व्यंग्य अमर्ष तो चित्तवृत्ति
है, वह आँख में कैसे रहेगा ?
भाव को प्रधान कहने वाले उत्तरपक्षी कहते हैं कि शान्त्यादि को प्रधान
मानने वालों का ऐसा उपर्युक्त समाधान ठीक नहीं है, क्योंकि इस समाधान के बावजूद
भी अग्रिम पद्य में, जहाँ भावशान्तिध्वनि नहीं होता है, उसमें भी वह ध्वनि हो
जायगा-यह आपत्ति (दोष) अलग से खड़ी हो जाती है।
सुन्दरीयों के धैर्य को निकालती हुई हरि की शोभा का पान करती हुई (उन्हें
एकटक से देखती हुई) मृगनयना का रोष (अमर्ष) चिरकाल से हरि के द्वारा
अपराध (अन्य रमणी-अनुराग) करने के स्मरण से परिपुष्ट होने पर भी क्षणभर का
अतिथि हो गया (झट से भाग गया)।
इत्यादि पद्यों में भी भावशान्तिध्वनि की आपत्ति आ जायगी, क्योंकि यहाँ
भाव (अमर्ष) के वाच्यरूप में (रोषपद से) रहने पर भी उसके प्रशम जो आपके
मत से प्रधान ही है, वह तो व्यंग्य ही (क्षणप्राघुणिक शब्द से) हैं। (हमारे मत से
तो भाव प्रधान है, जिसके वाच्य रहने से ध्वनित्व का प्रसंग ही नहीं है।) यदि
प्रथमाननम् ३६१
सहृदयानामनुचितेव । तस्माद् भावप्रशमादिष्वपि प्राधान्येन भावानामेव
चमत्कारित्वम्, प्रशमादेस्तूपसर्जनत्वम् । अतो न तस्य वाच्यतादोषः ।
इदं पुनर्भावध्वनिभ्यो भावशान्त्यादीनां चमत्कारवैलक्षण्ये निदानम्—
यदेकत्र चर्वणायां भावेषु स्थित्यवच्छिन्नमर्षादित्वम्, अमर्षादित्वमेव वा प्रकारः,
अन्यत्र तु प्रशमावस्थात्वादिरपीति ।
यदि नाम भावस्य नाशादेश्चोभयोर्व्यङ्ग्यत्व एव भावशान्त्यादिध्वनित्वं स्वी-
क्रियतेऽन एवात्र न ध्वनित्वमिति चेत् पूर्वोक्तभावशान्ति-भावोदयोदाहरणपद्ययोः शमो-
दययोर्वाच्यत्वेऽपि केवलभावगतव्यङ्ग्यत्वमादायापि ध्वनित्वव्यवहारः सर्वसम्मतोऽसङ्गतः
स्यात् ।
उपसर्जनत्वम् = विशेषणत्वेन गौणत्वम् ।
एकत्र = भावध्वनौ । स्थित्यवच्छिन्नेति = विद्यमानताविशिष्टामर्षादित्वम् ।
आप कहेंगे कि ध्वनि होने में भाव और शान्त्यादि दोनों का अवाच्य ( व्यंग्य ) रहना
अपेक्षित है, एक ही का नहीं, तो यह और अधिक आपत्तिजनक हो जायगा, क्योंकि
पूर्वोक्त दोनों पद्यों में "उपसि" में शान्ति के और "क्षमापण" में उदय के वाच्य न
रहने के कारण ये उदाहरण ही न रह सकेंगे, जबकि इनका उदाहरण होना सर्वसम्मत
है। अतः इस आपत्ति को आप इष्ट नहीं कह सकते, क्योंकि सहृदय इसे अनुचित ही
मानेंगे ।
अतः भावशान्ति, भावोदय, भावसन्धि और भावशबलता में भी प्रधानतया
भावों में ही चमत्कार रहता है, शान्ति आदि तो गौण ही हैं । अतः उनके वाच्य रहने
पर भी भाव के व्यंग्य रहने से भावशान्त्यादि ध्वनि मानने में वाच्यता दोष नहीं
लगता है ।
और भावध्वनियों की अपेक्षा भावशान्ति आदि के चमत्कार में विलक्षणता
( फर्क ) का यह भी एक मूल कारण है कि एक ओर भावों के आस्वादन में स्थिति
रूप अवस्था वाले अमर्ष आदि रहते हैं ( पूर्व से ही भाव की स्थिति बनी रहती है ),
दूसरी ओर भावशान्त्यादि में प्रशमादि उन-उन अवस्था वाले ही अमर्षादि रहते हैं ।
इस प्रकार भावों के विशेषण के रूप में स्थिति रूप अवस्था-विशेष वाले अमर्षादि या
केवल अमर्षादि और भावशान्त्यादि के विशेषण ( प्रकार ) के रूप में प्रशमावस्थापन्न
आदि देख जा सकते हैं । भावों को प्रथम विशेषण युक्त रहने पर भी भावशान्त्यादि से
वैलक्षण्य नहीं होता है, क्योंकि अमर्षादि भी तब भाव-विशेष स्थित्यवस्थापन्न होते हैं
और भावशान्त्यादि भी प्रशमावस्थापन्न, उदयावस्थापन्न आदि भाव-विशेष ही होते हैं ।
अतः भावों को भावशान्त्यादि से विलक्षण दिखाने हेतु उसका प्रकार ( विशेषण )
अमर्षादित्व ( अमर्षत्व, असूयात्व आदि ) ही मानें, जिससे शुद्ध भावों का बोध होगा ।
३६२ रसगङ्गाधरः
रसस्य तु स्थायिमूलकत्वात् प्रशमादेरसम्भवः, सम्भवे वा न चमत्कार
इति स न विचार्यते।
( अलक्ष्यक्रमव्यंग्यध्वनि-विचारः )
सोऽयं निगदितः सर्वोऽपि रत्यादिलक्षणो व्यङ्ग्यप्रपञ्चः स्फुटप्रकरणे
झगिति प्रतीतेषु विभावानुभावव्यभिचारिषु सहृदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेणैव
केवलं तत्तद्भावरूपत्वमेव वा प्रकारो विशेषणम्। अन्यत्र = भावशान्त्यादौ भावत्वेन
सह प्रशमावस्थात्वादिरपि विशेषणम्।
यथा भावस्य प्रशमादिर्भवति, तथैव रसस्यापि कथं न भवतीत्याह—
रसस्य त्विति। स्थायिभावमूलकत्वेन रसः सर्वदा नित्यत्वेन तिष्ठत्येवेति तस्य प्रशमो-
दयादयो न सम्भवन्ति। यदि तथापि तद्वर्णनं क्रियते, तर्हि तत्र न कश्चिच्चमत्कार-
सम्भावनेति।
पूर्वप्रतिज्ञातं “स्थाय्यादीनामपि संलक्ष्यक्रमव्यंग्यत्वमुपपादयिष्यत” इति भाव-
निरूपणानन्तरं प्राप्तावसरं प्रस्तौति—सोऽयमिति। सद्यः प्रतिपादितो रत्यादिलक्षणः =
स्थायिभावाः सञ्चारिभावाश्च, तेषां प्रपञ्चः = समुदायः। स्फुटप्रकरणे स्पष्टवेद्ये प्रकरणे।
झगिति = झटिति अविलम्बितेनैव। प्रमात्रा ज्ञात्रास्वादकपुरुषेण। हेतुहेतुमतो कारण-
कार्ययोः विभावादि-रसप्रतीतयोर्विद्यमानस्यापि क्रमस्य अलक्षणाद् अप्रतीतेः, शतपत्र-
भेदनवत् क्रमो नैव लक्ष्यत इति कारणाद् अलक्ष्यक्रम-नाम्ना मुख्यतया व्यवह्रियते, सर्वे
बुधाः रसभावध्वनिम लक्ष्यक्रमत्वेनैव प्रतिपादयन्ति। किन्तु यत्र विचारेण चिन्तनानन्तरं
ज्ञेयं प्रकरणं भवति, उन्नेया ऊहनीया वा विभावादयो भावानां कारणस्वरूपास्तत्र
तात्पर्य यह है कि भावों में केवल भावत्व रहता है, जब कि भावशान्त्यादि में शान्ति-
विशिष्ट भावत्व आदि। शुद्ध जल और बर्फ में जो अन्तर है, वही भाव और भाव-
शान्त्यादि में है। या मित्र के साथ-साथ रहने में जो आह्लाद होता है और उनके विदा,
आगमन आदि के समय होता है, इनमें जो अन्तर है वही भाव और भावशान्त्यादि में हैं।
रस तो स्थायीभावमूलक हैं, उनके सदा स्थायी रहने से उनका प्रशम, उदय
आदि होना सम्भव नहीं है। अथवा यदि सम्भव भी हो तो तद्गत कोई अलग से
चमत्कार नहीं होगा। अतः उसका विचार ही नहीं किया जा रहा है।
पूर्ववर्णित ये सभी रत्यादि स्थायीभाव, सञ्चारीभाव रस आदि जितने व्यङ्ग्य-
समुदाय हैं, वे सभी प्रकरण के स्पष्ट (व्यक्त) रहने पर विभाव, अनुभाव और
व्यभिचारीभाव के शीघ्र प्रतीत हो जाने से अत्यन्त सहृदय ज्ञाता के द्वारा अत्यल्प
समय में ही समझ लिये जाते हैं, जिससे कारण (विभावादि) और कार्य (रसप्रतीति)
के पूर्व-पर के क्रम के (कौन पहले और कौन बाद में—इसके) लक्षित न होने के कारण
(कार्य-कारण में क्रम रहने पर भी कमल के सौ पत्तियों को गुंथने के समान क्रम-
प्रथमाननम् ३६३
समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतोः पौर्वापर्यक्रमस्यालक्षणाद् अलक्ष्यक्रमो व्यप-
दिश्यते । यत्र तु विचारवेद्यं प्रकरणम्, उन्नेया वा विभावादयस्तत्र सामग्री-
विलम्बाधीनं चमत्कृतेर्मान्थर्यमिति संलक्ष्यक्रमोऽप्येष भवति । यथा—"तल्प-
गतापि च सुतनुः" इति प्रागुदाहृते पद्ये 'सम्प्रति'-इत्येतदर्थावगतिविलम्बेन ।
न खलु धर्मिग्राहकमान-सिद्धं रत्यादिध्वनेरसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वम् । अत एव
लक्ष्यक्रमप्रसङ्गे—
एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी ।
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥
वाच्यार्थ-लक्ष्यार्थ-प्रकरण-विभावानुभावरूपाणां भावध्वनिबोधकोपकरणानां बोधे विलम्बः
स्वाभाविकः । मान्थर्यं मन्थरता विलम्बः । तेन तत्र भावध्वनिबोधे क्रमस्य अनुभवेन
तस्य संलक्ष्यक्रमतापि भवति ।
धर्मिग्राहकेति । अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वं धर्मस्तदाश्रयो रत्यादिध्वनिर्धर्मी,
तद्ग्राहकाः तत्साधकाः सहृदया एवात्र मानं प्रमाणम् । तैः सहृदयैः आस्वादनमेव
क्रियते, न तु अलक्ष्यक्रमत्वं साध्यते, तत्तु बोधगताविलम्बित्त्वेनैव साध्यते, तदभावे भाव-
ध्वनेः संलक्ष्यक्रमता स्वतःसिद्धैवेति भावः ।
अत एवेति । रत्यादिध्वनेः संलक्ष्यक्रमत्वस्यापि सत्त्वादेव । स्वोक्तौ परममान्या-
चार्ययोरानन्दवर्धनाभियुक्तयोः सम्मतिं प्रकाशयत्यत एवेति सन्दर्भेण । एवंवादिनीति ।
प्रतीति न होने के कारण ) अलक्ष्यक्रम कहे जाते हैं । किन्तु जहाँ प्रकरण ( प्रसङ्ग )
का ज्ञान कुछ सोचने के बाद होता है या विभाव आदि का ऊह करना पड़ता है वहाँ
रसप्रतीति में अपेक्षित सामग्री ( साधनों ) के ज्ञान में विलम्ब के कारण चमत्कार
मन्द पड़ जाता है और इसलिए यह रस, भाव आदि संलक्ष्यक्रम ध्वनि भी हो जाता है,
क्योंकि वहाँ वाच्य-लक्ष्य-प्रकरण-विभाव-अनुभाव आदि के क्रम प्रतीत होते हैं । यथा—
उत्तमोत्तम काव्य के उदाहरण में दिये गये "तल्पगतापि" इस पद्य मे 'अभी' इस अर्थ
की प्रतीति विलम्ब से होती है । ( इस मुग्धा को पहले लज्जा अधिक थी, पर अभी
भावी वियोग के कारण वह कम हो गयी है—ऐसा अर्थ प्रकरणज्ञान-सापेक्ष होने के
कारण विलम्ब से होता है । अतः यहाँ का शृङ्गार रसध्वनि संलक्ष्यक्रमव्यंग्य है ) ।
रस अलक्ष्यक्रमव्यंग्य ही हो ऐसा कोई नियम नहीं हैं, क्योंकि अलक्ष्यक्रम-
व्यङ्ग्यत्व रूप धर्म ( भाव ) का धर्मी ( आश्रय ) रस के ग्राहक ( ग्रहण करने वाले
सहृदय ) ही इसके संलक्ष्यक्रमत्व या असंलक्ष्यक्रमत्व में प्रमाण हैं, वे यह नहीं कहते
कि रस अलक्ष्यक्रमव्यंग्य ही है । इसलिए रस लक्ष्यक्रमव्यंग्य भी होता है । अतएव
संलक्ष्यक्रमव्यंग्य के प्रसंग में आनन्दवर्धनाचार्य ने ध्वन्यालोक में कहा है कि—
'इस प्रकार देवर्षि अङ्गिरा के बोलने पर पिता के पास बैठी हुई पार्वती
नीचा मुंह करके खेलने के लिए हाथ में स्थित कमल की पत्तियों को गिनने लगीं' ।
१६४ रसगङ्गाधरः
इत्यत्र कुमारीस्वाभाव्यादप्यधोमुखत्वविशिष्टस्य लीलाकमलपत्रगण-
नस्योपपत्त्या मनाग् विलम्बेन नारदकृतविवाहादिप्रसङ्गविज्ञानोत्तरं व्रीडा-
याश्चमत्करणाल्लक्ष्यक्रमोऽयं ध्वनिः” इति प्राहुरानन्दवर्धनाचार्याः, “रसभावा-
दिर्थो ध्वन्यमान एव, न वाच्यः, तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषय” इति
चाभिनवगुप्तपादाचार्याः ।
स्यादेतत्, यद्ययं संलक्ष्यक्रमस्य विषयः स्याद्, अनुरणन-भेदगणन-
प्रस्तावे “अर्थशक्तिमूलस्य द्वादशभेदा” इत्यभिनवगुप्तोक्तिः, “तेनायं द्वादशा-
पूर्वनिर्दिष्ट-शिवसन्देशं देवर्षौ अङ्गिरसि वदति सति पितुर्हिमालयस्य पार्श्वे स्थिता
कुमारी पार्वती अधोमुखी लीलाकमलं क्रीडार्थं स्वहस्ते धृतं कमलं तस्य पत्राणि गण-
यितुमारेभे । कुमारसम्भवे षष्ठसर्गे स्थितं पद्यमिदम् । अत्र देवर्षिरङ्गिराः, न तु नारदः,
पूर्वपद्येऽङ्गिरस एव उपक्रमात् । उपपत्त्या सिद्धत्वेन । सद्यो वाक्येऽन्वयानुपपत्ति-
द्वाराऽर्थान्तरव्यङ्ग्यत्वे विलम्बो न जायते, अन्वयोपपत्तौ तु प्रकरणादिनाथन्तरबोधे
विलम्बेन क्रमो लक्ष्यत एव । अत्र कुमार्याः स्वभाव एव तथाविधो भवतीति नान्वयानु-
पपत्तिः यया लज्जा व्यक्ता भवेत्, किन्तु पूर्वप्रक्रान्तस्व-विवाहचर्चयाऽधोमुखत्वं तेन तस्यां
लज्जा-भावोऽभिव्यज्यते । अत्र कारण-कार्ययोः क्रमावबोधपुरस्सरं लज्जा-भावध्वनि-
प्रतीतेः तस्य लक्ष्यक्रमत्वं ध्वनिकृतोक्तम् । अभिनवगुप्तव्याख्यया च रसभावादिध्वनेः
लक्ष्यक्रमता स्पष्टतां याति ।
रसध्वनेः संलक्ष्यक्रमत्वमपीति पूर्वप्रतिपादितसिद्धान्तमाक्षिपति-स्यादेतदिति ।
अयं रसभावादिध्वनिः । अनुरणनभेदः संलक्ष्यक्रमध्वनिभेदः, अनु = पश्चात् क्रम-
ज्ञानानन्तरं ध्वन्यत इति व्युत्पत्तेः, तथा च विश्वनाथः साहित्यदर्पणे संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य-
कुमारसंभव के इस पद्य में कुमारी स्वभाववश भी नीचा मुंह करके कमल-
पत्रों का गिनना संगत हो सकता था, वहाँ लज्जा का बोध नहीं था, पर कुछ विलम्ब
से नारद ( वस्तुतः अङ्गिरा ) के द्वारा चर्चित विवाह-प्रसङ्ग जानने के बाद ज्ञात
लज्जा के चमत्कृत होने से यह ध्वनि लक्ष्यक्रम है ( क्योंकि भावबोधक-सामग्री के बोध
में क्रम देखा जा रहा है ) । इसकी व्याख्या करते हुए आचार्य अभिनवगुप्त ने ध्वन्या-
लोक-लोचन में कहा है कि "रस, भाव आदि ध्वनि ही होते हैं, वाच्य नहीं, फिर भी
वे सभी अलक्ष्यक्रम के ही विषय नहीं होते” ।
रसभावादि ध्वनि को यदि संलक्ष्यक्रम भी मानते हैं तो इस पर शंका उठ
रही है कि तब तो संलक्ष्यक्रमध्वनि की भेद-गणना के प्रकरण में रसध्वनि की भी
गणना होनी चाहिए, परन्तु "अर्थशक्तिमूलक ध्वनि के बारह भेद होते हैं" ऐसा
अभिनवगुप्त ( लोचनकार ) का कथन एवं "इस प्रकार यह बारह प्रकार का है"
ऐसा काव्यप्रकाशकार मम्मट का कथन संगत नहीं हो रहा है ( वे इन बारह भेदों में
प्रथमाननम् ३६५
त्मक" इति मम्मटोक्तिश्च न सङ्गच्छेत वस्तुवलङ्कारात्मना द्विविधेन वाच्येन
स्वतःसम्भवि त्व-कविप्रौढोक्तिनिष्पन्नत्व-कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिनिष्पन्नत्वैस्त्रिभि-
रुपाधिभिस्त्रैविध्यमापन्नेन षडात्मना वस्तुवलङ्कारयोरिव रसादेरप्यभिव्यञ्जनाद्
अष्टादशत्वप्रसङ्गात् ।
अत्रोच्यते—प्रकटैर्विभावानुभावव्यभिचारिभिरलक्ष्यक्रमतयैव व्यज्य-
मानो रत्यादिः स्थायिभावो रसीभवति, न संलक्ष्यक्रमतया । रसीभावो हि नाम
विषये "व्यंग्यक्रमलक्ष्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यङ्ग्य" इत्याह । वस्तुवलङ्कारयोरि-
वेति । संलक्ष्यक्रमध्वनौ वस्तु अलङ्कारश्चेति द्वावेव व्यङ्ग्यौ न रसादिरिति सिद्धयति
'द्वादशात्मक' इति कथनेन । तथा हि वाच्यस्वरूपी वस्तुवलङ्कारो व्यञ्जको स्वतः-
सम्भवि-कविप्रौढोक्तिसिद्ध-कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेति भेदैः त्रिविधौ । तथा च
व्यञ्जकाः षट् । तैर्व्यञ्जकैर्वस्त्वलङ्कारयोर्व्यङ्ग्यत्वेन द्वादशात्मकता संलक्ष्यक्रमध्वनेः
सिद्धा । रसादिध्वनेरपि सम्मेलनेन पूर्वोक्तषड्व्यञ्जकद्वारा तस्यापि षड्विधस्य व्यंग्यस्य
सम्भव इति साकल्येन अष्टादशभेदाः कथयितुमुचिताः, किन्तु द्वादशात्मकत्वमेव कथित-
मिति मान्याचार्यसिद्धान्तविरोधः कथं परिहरणीय इत्याक्षेपः ।
समाधत्ते—अत्रोच्यत इति । केनचिदाचार्येणेति शेषो, न तु मयेति । स्वमतेन
तु आक्षेपो युक्त एवेत्यत्रत्य-सन्दर्भेण प्रतिभाति । पण्डितराजेन "उपपादयिष्यते च
स्थाय्यादीनामपि संलक्ष्यक्रमत्वम्", "सोऽयं निगदितः सर्वोऽपि रसादिलक्षणो व्यङ्ग्य-
प्रपञ्चः••••••संलक्ष्यक्रमोऽप्येष भवति" इत्यादि सन्दर्भेण रसभावादिध्वनेः संलक्ष्यक्रमता
रसध्वनि का समावेश नहीं करते) क्योंकि वस्तु और अलंकार रूप वाच्य अर्थ के तीन-
तीन उपाधि ( धर्म·या स्वभाव ) स्वतःसम्भवी, कविप्रौढोक्तिसिद्ध एवं कविनिबद्ध-
वक्तृप्रौढोक्तिसिद्ध के मिलाकर छः व्यञ्जक ( व्यंग्यार्थ के साधक ) हुए। इन छः
व्यञ्जकों के द्वारा व्यंग्य वस्तु एवं अलंकार को लेकर संलक्ष्यक्रमध्वनि के बारह भेद
होते हैं। अब यदि रस को भी ले लिया जाय तो उक्त छः व्यंजकों से व्यंग्य रसध्वनि
के छः भेद इसके बढ़ जाने से इन आचार्यों को बारह के स्थान में अठारह कहना
चाहिए।
ज्ञातव्य है कि यह आक्षेप रसध्वनि को संलक्ष्यक्रम भी मानने वाले अभिनवगुप्त
एवं जगन्नाथ पर ही लगता है, मम्मट पर नहीं, क्योंकि उन्होंने रसध्वनि को कहीं भी
संलक्ष्यक्रम कहा ही नहीं है। यहाँ अपने मत में मम्मट से विरोध रूप आपत्ति होने का
ही आक्षेप है।
उक्त आक्षेप का समाधान करते हैं—जहाँ विभाव, अनुभाव और व्यभिचारी-
भाव व्यक्त ( स्पष्ट ) रहते हैं वहाँ तो अलक्ष्यक्रमरूप से ही व्यंग्यार्थ होते हुए रति
आदि स्थायीभाव रस बन जाते हैं, संलक्ष्यक्रमरूप से नहीं ( क्योंकि वहाँ वाच्यार्थ
झगिति जायमानालौकिक-चमत्कारविषयस्थायित्वम् । संलक्ष्यक्रमतया व्यज्य-
मानस्य रत्यादेस्तु वस्तुमात्रतैव, न रसादित्वमिति तेषामाशयस्य वर्णनेन न
पूर्वाचार्यसंमत्या साधिता । अथवा यथाभिनवगुप्तमते स्वोक्तिविरोधपरिहाराय रसपदस्य
रत्यादिस्थायिभावपरतोक्ता तथैव स्वमतेऽपि ! युक्तञ्चैतत्, पूर्वप्रतिज्ञावाक्ये रसादीत्यनुक्त्वा
"स्थाय्यादीनामपि संलक्ष्यक्रमत्वम्" इत्येव हि पण्डितराजेनोक्तम्, भेदगणनप्रस्तावे च
रसगङ्गाधरे नैव रसध्वनिः संलक्ष्यक्रमत्वेन परिगणितः । तेन अत्रोच्यत इत्यस्य
मयेति शेषः ।
प्रकटैरिति । स्फुटप्रकरणे सुव्यक्ते विभावादौ या रतिः प्रतीयते सा अक्रमतयैव,
सैव रसस्वरूपतां याति, अलक्ष्यक्रमसंज्ञा च लभते । या हि रतिः ( भावमात्रम् ) स्वबोधे
क्रममपेक्षते सा केवलं रतिस्वरूपा, न तु रसस्वरूपा । तस्या वस्तुध्वनावेवान्तर्भाव इति ।
रसीभवतीति, अरसो रसः सम्पद्यत इति अभूततद्भावे च्विप्रत्यये दीर्धे च सिद्धयति ।
नहि स्थायिभावा एव रसा अपि तु अलक्ष्यक्रमा एव, संलक्ष्यक्रमास्तु वस्तुरूपाः ।
झगिति अविलम्बेन । तदुक्तीनाम् आनन्दवर्धनाभिनवगुप्तपादानाम् । स्थाय्यादीनां संलक्ष्य-
क्रमत्वकथनेऽपि संलक्ष्यक्रमभेदगणने तदनुपादानमिति विरोधः, स्थाय्यादीनां वस्तुध्वना-
वन्तर्भाव इति समाधानम् ।
विभाव एवं रस की प्रतीति में क्रम लक्षित नहीं होता है) । स्थायीभाव जो रस नहीं
हैं, वे रस तब बनते हैं जब अतिशीघ्र उत्पन्न अलौकिक चमत्कार के विषय बनते हैं ।
जहाँ उक्त चमत्कार देर से उत्पन्न होता है वहाँ संलक्ष्यक्रम ( क्रम का लक्षित होना )
रूप से व्यंग्य होते हुए रति आदि स्थायीभाव या व्यभिचारीभाव भी वस्तुमात्र बनकर
रह जाते हैं, अर्थात् रत्यादि वहाँ रस नहीं बन पाते हैं—इस प्रकार से उन लोगों
( अभिनवगुप्त आदि ) के आशय को वर्णित करने पर उनकी उपर्युक्त उक्तियों ( "द्वादश
भेदाः" ) से विरोध नहीं होता है । परन्तु ऐसा समाधान करने में कोई युक्ति होनी
चाहिए, जो काव्यतत्त्व के मर्मज्ञ विद्वानों को विचारना चाहिए । ( इसके बाद अभी
युक्ति दिखायी जायगी । )
अब शंका होती है कि संलक्ष्यक्रम स्थल में यदि रत्यादि रस नहीं बनते,
वस्तुमात्र रहते हैं तो अभिनवगुप्त ने जो पूर्व में "रसभावादि सब जगह अलक्ष्यक्रम ही
नहीं रहते" ऐसा कहा है और जगन्नाथ ने स्वयं "सभी रसादिलक्षण" ऐसा जो कहा
है वह असंगत हो जाता है । इसका समाधान करते हैं कि वहाँ रस शब्द रत्यादि भाव
अर्थ में लाक्षणिक ( लक्षणा से बोधक ) है ।
नागेशभट्ट ने उपर्युक्त समाधान में अपेक्षित युक्ति ( उपपत्ति ) प्रस्तुत की है
और एक नवीनमत को भी 'गुरुमर्मप्रकाश' में रखा है। युक्ति यह है कि रस को
प्रथमाननम् ३६७
तदुक्तीनां विरोधः। उपपत्तिस्त्वर्थेऽस्मिन् विचारणीया। 'रसभावादिरर्थ'
इत्यत्र रसादिशब्दो रत्यादिपरः।
उपपत्तिरिति। अस्मिन् स्थाय्यादीनामलक्ष्यक्रमत्वे रसत्वं संलक्ष्यक्रमत्वे तु
वस्तुत्वमित्यत्र उपपत्तियुक्तिर्विचारणीया काव्यतत्त्वज्ञैः। विषयोऽयं सङ्गतः प्रतिभाति,
किन्त्वत्र युक्तिं न पश्यामः, यदि युक्तिरुद्भाव्येत तर्हि मतमिदं मान्यमेवेत्याशयो ग्रन्थ-
कृतः। युक्तिं हि नागेशभट्टोक्तानुपदमेव वक्ष्यते।
ननु ''रसभावादिरर्थो न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषय" इत्यभिनवगुप्तोक्तौ "सर्वोऽपि
रसादिलक्षण" इति पण्डितराजोक्तौ च रसस्यापि संलक्ष्यक्रमता विरुद्धयत इत्याह—
रसनावेति। तत्रत्य-रसपदं स्वाश्रये रत्यादौ लाक्षणिकम्।
अत्रोच्यते—रसादिध्वनेः संलक्ष्यक्रमत्वविषये मतत्रयमुपलभ्यते—(१) सर्वोऽपि
रसभावादिव्वनिः संलक्ष्यक्रमोऽपि भवतीति पण्डितराजमतम्। (२) रसव्यतिरिक्ताः
सर्वेऽपि स्थायिभावा व्यभिचारिभावाश्च अलक्ष्यक्रमत्वेन भावध्वनयो (रसध्वनयो)
भवन्ति, संलक्ष्यक्रमत्वेन तु वस्तुध्वनय इत्यानन्दवर्धनाभिनवगुप्तयोर्मतम्। संलक्ष्यक्रम-
ध्वनिरूपे हि तेषां वस्तुरूपेणैव भानं (रत्यादिरूपेण हर्षादिरूपेण वा), न तु भावत्वेन।
अत्र नागेशभट्टोक्ता उपपत्तिः—विगलितवेद्यान्तर एव रसास्वाद इति सर्वसम्मतं, स च
अलक्ष्यक्रम एव सम्भवति, यदि वाच्य-लक्ष्य-विभावानुभाव-रसेषु क्रमः पृथगवभासरूपः
प्रतीयते तर्हि तत्र वेद्यान्तरस्य ज्ञानान्तरस्य अविगलितत्वेन रसत्वमेव न सम्भवति।
अत एव तथाविधस्य स्थाय्यादेर्न रसत्वमपि तु वस्तुत्वमेवेति। (३) रसभावादीनां
सर्वेषामपि (स्थाय्यादीनामपि) सर्वदावालक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वमेव, नैव संलक्ष्यक्रमत्वमिति
मर्मप्रकाशे नागेशभट्टानां मतम्। अत्रोपपत्तिः—विभावादिप्रतीतिसामग्रीविलम्बे वाच्यार्थ-
प्रतीतो क्रमसत्त्वेऽपि विभावज्ञानोत्तरं रसप्रतीतौ नैव विलम्बः केनाप्यनुभूयते। वाच्यार्थ-
ज्ञानक्रमस्य ध्वनिप्रतीतिक्क्रमत्वेन नाङ्गीकारोऽपितु विभावज्ञान-रसज्ञानयोः क्रमस्यैव,
वक्तृवैशिष्ट्यप्रकरणादिज्ञानसहितस्यैव व्यञ्जकत्वात्। अत एव सर्वत्र रसोऽलक्ष्यक्रम-
व्यङ्ग्य एवेति।
सर्वसम्मत रूप से विगलितवेद्यान्तर (अन्य सभी ज्ञानों से रहित एकमात्र रसज्ञान-
स्वरूप) माना जाता है। ऐसी स्थिति में विभावादि-प्रतीति एवं रस-प्रतीति में यदि
सूक्ष्म काल का भी अन्तर हो जाता है तो अन्य ज्ञान की प्रतीति के कारण रसत्व का
भङ्ग हो जायगा और संलक्ष्यक्रम में ज्ञानान्तर का बोध हो ही जाता है। अतः उस
स्थिति में रहने वाले रत्यादि को रस नहीं, वस्तुमात्र कहा जा सकता है।
नवीन विद्वानों के मत कहकर नागेश ने अपना मत भी दिया है। वक्तृवैशिष्ट्य
प्रकरण आदि के ज्ञान सहित वाच्यार्थ ही व्यञ्जक होते हैं और क्रम तो प्रकरणादि
ज्ञान में ही रहता है। व्यञ्जक की उपस्थिति से तत्क्षण विभावादि एवं रसादि की
३६८ रसगङ्गाधरः
तदित्थं निरूपितस्यास्य रसादिध्वनिप्रपञ्चस्य पदवर्णरचना-वाक्य-
प्रबन्धैः पदैकदेशैरवर्णात्मकै रागादिभिश्चाभिव्यक्तिमामनन्ति । तत्र वाक्य-
गतानां पदानां सर्वेषामपि स्वार्थोपस्थितिद्वारा वाक्यार्थज्ञानोपाये समानेऽपि
यत्तु "नहि विभावादीत्यारभ्य मर्मप्रकाशोऽशुद्धः प्रतिभाति" इति रसचन्द्रिका-
यामुक्तं तत्तु सूक्ष्मेक्षिकया गूढभावानाकलनजन्यमेव । विभावज्ञानात्पूर्वमेव वाच्यप्रकरणा-
दिप्रतीतौ क्रमोऽनुभूयते, न तत्र विगलितवेद्यान्तरता सहृदयैरनुभूयते, सप्रकरण-वाच्यार्थ-
प्रतीत्यनन्तरं तत्क्षणमेव विभावादिज्ञानं जायते यत्र विगलितवेद्यान्तरता, तत्र नैव
क्रमोऽनुभूयते । मर्मप्रकाशे 'तत्क्रमग्रहणे' इत्यस्य वाच्यार्थक्रमग्रहण इत्यर्थः ।
पूर्वोक्तेषु त्रिष्वपि मतेषु द्वितीये मते एव पूर्वाचार्यग्रन्थसमन्वयो भवति । परन्तु
भावध्वनेः संलक्ष्यक्रमे वस्तुध्वनौ, असंलक्ष्यक्रमे तु रसध्वनौ स्थापनं नैव युक्तं, भावानां
'वस्तुतः' पार्थक्यस्य सर्वसम्मतत्वात्, रत्यादीनां विभावादिसामग्रीसमवेतानां न रसत्व-
मित्यपि नैव सहृदयसम्मतमित्यस्यापि प्रसिद्धत्वात्, विभावादि-रसबोधक-सामग्रीगत-
क्रमस्य क्वाप्यदृष्टत्वाच्च रसस्थल इव भावादिस्थलस्य तुल्यत्वाच्चेति तृतीयमतमेव
समर्थयामहे ।
तदित्थमिति । प्रपञ्चः समुदायः । पदं = सुबन्तं तिङन्तं च । वर्णा अकारा-
दयः, रचना वर्ण-पदोपस्थापनरीतिः, वाक्यं क्रियान्वितपरस्परसाकांक्षपदसमुदायः,
प्रबन्धो महावाक्यं मेघदूतादि, पदैकदेशः प्रकृतिः प्रत्ययो वा, अवर्णात्मको वीणादि-
प्रतीति होती है, जिसमें क्रम अलक्षित रहता है। अतः इसे अलक्ष्यक्रमव्यंग्य ही कहते हैं,
संलक्ष्यक्रम नहीं । वाच्यार्थ के क्रम को लेकर रत्यादि को संलक्ष्यक्रम नहीं कह सकते,
क्योंकि विभावादि ज्ञान से रहित यत्किंचित् वाच्यार्थ ( वाच्यार्थ के अंश ) से रस-
प्रतीति नहीं हो सकती है। अतः "तल्पगतापि च सुतनुः" इस उदाहरण में अलक्ष्यक्रम-
व्यंग्य ही है। वहाँ व्यञ्जक के अवयव में ही क्रम है। व्यञ्जक और व्यंग्य के ज्ञान में
क्रम अलक्षित ही है। अतः रसभावादि ध्वनि सर्वत्र अलक्ष्यक्रम ही होते हैं। अभिनव-
गुप्त ने वाच्यार्थगत क्रम को लेकर रत्यादि को जो संलक्ष्यक्रम कहा है सो आरोपितरूप
से ही यथाकथंचित् माना जा सकता है।
रस-भावादिध्वनि के विषय में ऊपर तीन मत प्रदर्शित हुए—( १ ) प्रस्फुट
प्रकरण में रसादिध्वनि संलक्ष्यक्रम होते हैं—यह पण्डितराज का मत है। ( २ ) अस्फुट
प्रकरण में रत्यादि वस्तुमात्र रह जाते हैं, रस नहीं—यह आनन्दवर्धन एवं अभिनवगुप्त
का मत है। ( ३ ) रसादिध्वनि सदा अलक्ष्यक्रम ही होते हैं—यह नागेश का मत है।
अब रसादिध्वनि के व्यंजकों के विषय में प्राचीन एवं नवीन विद्वानों के मत
निरूपित करते हुए पहले प्राचीनों का मत प्रस्तुत कर रहे हैं। तो इस प्रकार निरूपित
रसभावादि ध्वनियों के समुदायों का पद, वर्ण, रचना ( वैदर्भी आदि रीति ), वाक्य,
प्रथमाननम् ३६९
कुर्वद्रूपतया चमत्कारायोगव्यवच्छिन्नत्वेन कस्यचिदेव ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वम्,
यथा—"मन्दमाक्षिपति" इत्यत्र 'मन्दमि'त्यस्य ।
रचना-वर्णानां पदवाक्यान्तर्गतत्वेन व्यञ्जकतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्व-
ध्वनिः, रागः भैरवादिः, सङ्गीतशास्त्रीया ताल-मान-रसाश्रित-गानपद्धतिः, आदिना
चेष्टादीनां संग्रहः । आमनन्ति प्रतिपादयन्ति प्राचीनाचार्याः । आमनन्तीत्यस्य अनुपदमेव
वक्ष्यमाणेन प्राञ्च इत्यनेन सम्बन्धः ।
कुर्वद्रूपतयेति । बहुषु समानकार्यसाधकेषु कस्यचिदेकस्य विलक्षणकार्य-
कर्तृत्वमेव तस्य कुर्वद्रूपता । शब्दोऽयं बौद्धदर्शने पारिभाषिकः समुदाये एकस्यापि
प्रयासेन कार्ये जाते समुदायस्यैव साफल्यमित्यर्थे । यथा—सकलसैन्येषु युद्ध्यमानेषु कस्य-
चिदेकस्यासाधारणशौर्येण विजये लब्धे सर्वेऽपि विजयिनो भवन्ति, तथैवात्र वाक्यघटक-
सकलपदानां वाक्यार्थबोधे साधनत्वेऽपि कस्यचिदेकस्य विलक्षणशक्तिमत्तया रसप्रतीतौ
सम्पूर्णवाक्यस्यैव रसप्रत्यायकत्वमिति । उपायः साधनम् । चमत्कारस्य अयोगोऽ-
सम्बन्धः तद्रहितत्वेन नियतचमत्कारसहितत्वेन कस्यचिदेव वाक्यघटकस्यैकस्यैव पदस्य
ध्वनिव्यवहारहेतुता । उत्तमोत्तमकाव्यस्योदाहरणे मन्दमाक्षिपतीति । तत्र वाक्यघटकानां
सकलपदानां शृङ्गारव्यञ्जकत्वेऽपि मन्दमिति पदेन "शनैः प्रियकरापसारणम्" इत्यर्थं इतर-
वैलक्षण्येन रतिर्व्यज्यते ।
रचनेति । रचना हि वर्णाश्रिता पदाश्रिता वा, तदतिरिक्तं न किमपि स्वरूपं
तस्याः, वर्णस्तु पदावयवत्वेन स्वरूपवान् भवति । अर्थबोधो हि रचना-वर्णयोः पदवा-
क्यान्तर्गतं एवेति रचनैव प्रथममाक्षेप्या । तथा च स्वतन्त्ररूपेण व्यञ्जकता रचना-
प्रबन्ध ( सम्पूर्ण ग्रन्थ ), पद के अंश ( प्रकृति या प्रत्यय ), अव्यक्त वीणाध्वनि, राग
( भैरव आदि संगीतशास्त्रीय ) तथा चेष्टा से अभिव्यक्त ( प्रकटित ) होना प्राचीन
आचार्य प्रतिपादित करते हैं । उनमें वाक्य में स्थित सभी पद यद्यपि अपने-अपने
अर्थों को उपस्थित करके वाक्यार्थ के ज्ञान में समान रूप से कारण होते हैं, तथापि
प्रधान कार्यकर्त्ता के रूप में चमत्कार के असम्बन्ध से रहित ( अवश्य चमत्कारोत्पादक )
होने के कारण कोई एक ही पद ध्वनिसम्पादक के रूप में प्रसिद्ध होता है । सेना में
स्थित सभी योद्धा लड़ते हैं, पर किसी एक-दो के अद्भुत उत्साह से ही प्राप्त विजय से
सभी विजयी कहलाते हैं । इसी प्रकार वाक्यान्तर्गत सभी पद वाक्यार्थ सम्पादित करते
हैं, पर किसी एक पद की व्यञ्जकता से उत्पन्न ध्वनि के भागी वे सभी पद होते हैं ।
जैसे—'मन्दमाक्षिपति' ( पृ० ३८ ) में 'मन्दम्' इस पद से ही चमत्कृत
ध्वनि होता है ।
यद्यपि रचना और वर्ण तो पद या वाक्य के अन्तर्गत ही रहने के कारण
पदवाक्य में स्थित व्यञ्जकता के विशेषण स्तर में ही प्रविष्ट हो सकते, स्वतन्त्र व्यञ्जक
rekha down to the loop! It looks like 'मि'!
Wait, but is it just a heavy ink bleed on 'नि'?
Look at 'नि' in "नहीं" (line 30): 'न' has no stroke from the top.
Wait, why would it be "ध्वमिव्यंजक"? "ध्वनिव्यंजक" is the obvious word. If a user asks for transcription, do they want the transcription of the text as printed or corrected? Usually faithful, but standard Hindi words like "ध्वनिव्यंजक" are often printed with slight ink bleed. Wait, if it's ink bleed, it's 'ध्वनिव्यंजक'!
Wait, let's look at "हो" in line 23:
Is it "हो" or "हा"?
"नहीं हो सकते" - the matra might just be missing or broken. "नहीं हो सकते" is universally correct.
Wait, what about "कचनादेरपि" vs "रचनादेरपि" in line 21?
Let's look at line 21 again very carefully:
"तदतिरिक्त" + "कचनादेरपि" or "रचनादेरपि"?
Wait, look at "रचनादीनामपि" in line 20: 'र' is just a simple stroke.
In line 21, the letter is clearly 'क'. A typesetter mistake for 'र'!
Wait, let's keep 'रचनादेरपि' or 'कचनादेरपि'? In scholarly OCR
प्रथमस्याननम् ३७१
कत्वं नास्तीत्यस्ति नियमः, रसानये व्यभिचारात् । इत्थं च स्वस्वव्यञ्जको-
पनीतानां गुणिनां, गुणानाम् उदासीनानां च यथा परस्परोपश्लेषेणौदासीन्येन
वा तत्तत्प्रमितिगोचरता तथा रसानां तद्गुणानां चाभिव्यक्तिविषयतेति
नव्याः ।
ननु गुणो नाम गुण्याश्रित एव, नहि गुणिनं विना गुणस्य स्थितिरपि सम्भवति ।
तस्माद् गुणिनः पटादेः सत्त्व एव गुणस्य रक्तादेरभिव्यक्तिः सम्भवति । अत एवात्रापि
गुणिनं रसमभिव्यज्यैव रचनादिद्वारा गुणस्य माधुर्यादैरभिव्यञ्जकता सम्भवतीति शङ्का ।
समाधानन्तु व्यवहारेण नायं नियमः सिद्ध्यति—इन्द्रियत्रये घ्राण-श्रोत्र-जिह्वासु व्यभि-
चाराद् व्यतिक्रमात् । घ्राणेन्द्रियेण हि गुणस्य गन्धस्यैवाभिव्यक्तिर्न तु गुणिनः पृथिव्यादेः,
श्रोत्रेण शब्दस्यैवाभिव्यक्तिर्नकाशादेः, जिह्वया रसस्यैवाभिव्यक्तिर्न जलादेः । एवमेव
रचनादिना गुणस्यैव, न तु गुणिनो रसादेरभिव्यक्तिरिति ।
इत्थमिति । गुणानां गुणिनाञ्च स्वतन्तरूपेणाभिव्यङ्ग्यत्वे स्थिते सतीत्यर्थं ।
स्वस्वव्यञ्जकैः चक्षुरादिभिः उपनीतानाम् उपस्थापितानां गुणिनां पृथिव्यादीनां, घ्राणा-
दिभिर्गुणानां गन्धादीनाम्, श्रोत्रादिभिः उदासीनानां गुणगुणिभावरहितानां शब्दादीनाञ्च
परस्परमन्वयेन विशेष्यविशेषणभावेन, उदासीनतया तटस्थभावेन वा एकविषयकज्ञान-
गोचरता भवति । एवमेव वर्णरचनादिभिरुपनीतानां माधुर्यादिगुणानां पदवाक्यगुणा-
वर्ण-रचनादि को भो रसव्याञ्जक मानने से व्यंजकों की संख्या बढ़ जाती है और इसके
व्यञ्जक मानने में कोई प्रमाण भी नहीं है ।
यहाँ शंका होती है कि वर्णरचना को माधुर्य आदि गुणों का व्यञ्जक मानना
तो सर्वसम्मत ही है, तत्र तो इन गुणों के आश्रय (गुणी) रसादियों के भी व्यञ्जक इसी
को मानना होगा, क्योंकि गुणी ( आश्रय ) के प्रकटित होने के बिना गुण ( आश्रित )
की अभिव्यक्ति उचित नहीं है ( वस्त्र के बिना उसके गुण लाल आदि का दृष्ट होना
संभव नहीं है ) । इसके समाधान में कहते हैं कि बात तो यथार्थ है, पर यह बात
अनिवार्य नहीं है, सब जगह लागू नहीं होती है; क्योंकि कान, जिह्वा एवं नासिका
इन तीनों इन्द्रियों में इस नियम का व्यभिचार (लागू न होना) देखा जाता है । कान से
शब्दगुण का तो प्रत्यक्ष होता है पर उसके आश्रय आकाश का नहीं, जीभ से मधुरादि
गुण का ही, उसके आश्रय जल का नहीं; नाक से गन्ध का ही, उसके आश्रय पृथिव्यादि
का नहीं । पृथिव्यादि का तो अन्य इन्द्रिय ( आँख ) से ही प्रत्यक्ष होता है ।
इस प्रकार अपने-अपने स्वतन्त्र व्यञ्जकों से गुण, गुणी एवं उदासीन ( गुण-
गुणिभाव-रहित ) के व्यंग्य होने पर आपस में मिलकर या न मिलकर जैसे उन-उन
( समुदित ) अर्थों का प्रत्यक्ष कराना दृष्ट है उसी प्रकार रस एवं माधुर्यादि गुणों की
अभिव्यक्ति होती है । अर्थात् रचनादि रस आदि के व्यञ्जक नहीं हैं—ऐसा नवीन
२६२०
३७२ रसगङ्गाधरः
तदुदाहरणन्तु—"तान्तमाल—" इत्यादि प्रागुक्तमेव । वाक्यस्य व्यञ्ज-
कतायामपि "आविर्भूता यदवधि—" इत्यादि च । प्रबन्धस्य तु 'योगवासिष्ठ-
रामायणे' शान्त-करुणयोः, रत्नावल्यादीनि च शृङ्गारस्य व्यञ्जकत्वान्नि-
दर्शनानि प्रसिद्धानि । मन्निर्मिताश्च पञ्च लहर्यो भावस्य । पदैकदेशस्य च
“निखिलमिदं जगदण्डकं वहामि—” इति 'क'-रूपतद्धितो वीररसस्य प्रागेवो-
दाहृतः । एवं रागादिभिरपि व्यङ्ग्यत्वे सहृदयहृदयमेव प्रमाणम् ।
दिभिरुपनीतानां रसादिगुणानाञ्च कदाचिन्मिलितेन, कदाचित्पार्थक्येन चाभिव्यक्ति-
र्भवतीति ।
रचना-वर्णयोरुदाहरणं प्रागुक्तं गुणनिरूपणे निबद्धं माधुर्यगुणव्यञ्जकवर्ण-
रचनादिद्वारा शान्तरसस्यापि व्यञ्जकम् ।
वाक्यस्येति । रसविशेषनिरूपणप्रसङ्गे समुपन्यस्तं "आविर्भूते"त्यादि
सम्पूर्णमपि पद्यं विप्रलम्भशृङ्गाररसव्यञ्जकम् । योगवासिष्ठं महारामायणं, रामायणं
वाल्मीकीयं, ते उभे अपि सम्पूर्णग्रन्थसन्दर्भरुपे क्रमशः शान्तरसस्य करुणरसस्य च
उदाहरणे । हर्षवर्द्धनप्रणीता रत्नावलीनाटिका, राजशेखरकृता कर्पूरमञ्जरी, विद्यापति-
कृता मणिमञ्जरीत्यादीनि स्वस्वसम्पूर्णग्रन्थेषु शृङ्गाररसव्यञ्जकानि । मन्निर्मिता मया
जगन्नाथेन निर्मिता गङ्गालहरो-यमुनालहरी-करुणालहरीत्यादि-पञ्चलहर्यः प्रबन्धरुपेण
भावस्य देवविषयकरतेः व्यञ्जिकाः । पदैकदेशस्वरूपस्य प्रकृतिप्रत्ययादेर्व्यञ्जकोदाहरणं
आचार्य कहते हैं । नवीन के मत में वर्ण, रचना एवं पदैकदेश को रसादिव्यञ्जक
नहीं माना जाता है ।
अब पूर्वोक्त रसादिव्यञ्जकों के उदाहरण प्रस्तुत करते हैं । रचना और वर्ण
की व्यञ्जकना का उदाहरण "तान्तमाल" इत्यादि पद्य पहले ही गुणनिरूपण में कहा
गया है, जिसमें माधुर्य गुण के व्यञ्जक वर्ण और रचना शान्तरस के भी व्यञ्जक होते
हैं । वाक्य की व्यञ्जकता के उदाहरण भी "आविर्भूता" इत्यादि पद्य रसविशेषनिरूपण
में दिया जा चुका है, जहाँ सम्पूर्ण वाक्य विप्रलम्भशृंगार रस का व्यञ्जक है । प्रबन्ध
(सम्पूर्ण ग्रन्थ) की व्यञ्जकता के उदाहरण—योगवासिष्ठ (महारामायण) शान्तरस
का, वाल्मीकिरामायण करुणरस का, रत्नावलीनाटिका (हर्षवर्धनकृत) शृंगार रस
का, विद्यापतिकृत मणिमञ्जरीनाटिका शृंगाररस का, ज्योतिरीश्वरकृत धूर्त्तसमागम-
प्रहसन हास्य रम का आदि प्रसिद्ध ही हैं । मेरे (जगन्नाथ) द्वारा रचित गङ्गालहरी,
यमुनालहरी आदि पाँच लहरियां प्रबन्धगत देव-विषयक रतिभाव के व्यञ्जक हैं । पद
के अंश (प्रत्यय) की रसव्यञ्जकता का उदाहरण तो "निखिलमिदं" रसविशेषनिरूपण
में कहा जा चुका है, जिसमें जगदण्डकं' में स्थित तद्धित प्रत्यय 'क' वीररस का
प्रथमाननम् ३७३
एवमेषां रसादीनां प्राधान्येन निरूपितान्युदाहरणानि। गुणीभावे तु
वक्ष्यन्ते, नामानि च। तत्र प्राधान्य एवेषां रसादित्वम्, अन्यथा तु रत्यादित्व-
मेव। नामनि रसपदं तु रत्यादिपरमित्येके। अस्त्येव रसादित्वं, किन्तु न ध्वनि-
व्यपदेशहेतुत्वमित्यपरे।
इति तैलङ्ग-पण्डितराज-जगन्नाथ-विरचिते रसगङ्गाधरे प्रथमाननं सम्पूर्णम्।
रसविशेषप्रकरणे जगदण्डकमित्यत्रत्य-कप्रत्ययेन वीररसाभिव्यक्तिरिति। भैरवादिरागैः
प्रभातादिव्यङ्ग्यं, चेष्टादिभिर्युवत्वादिव्यङ्ग्यं प्रसिद्धमेव।
प्राधान्येनेति। यत्र वाक्यादौ रसस्य प्रधानता तत्र रसत्वस्य सर्वसम्मतत्वमेव,
तेषामुदाहरणानि ग्रन्थेऽस्मिन् प्रदर्शितानि। गुणीभावे त्विति। यत्र तु रसस्य वस्त्व-
लङ्कारादीनामङ्गत्वं, रसस्य गौणता तेषां स्वरूपम्, उदाहरणानि, नामानि रसवत्-प्रेय-
ऊर्जस्वि-समाहितालङ्कारस्वरूपाणि अलङ्कारप्रकरणे प्रतिपादयिष्यन्ते।
अत्र मतद्वयं दर्शयति—तत्रेति। रसस्य यत्र प्रधानता तत्रैव तस्य 'रस'-
पदवाच्यत्वम्, अन्यथा रत्यादेः इतराङ्गतया रत्यादिवस्तुतैव न रसत्वम्। रसवदित्यादौ
रसपदं रत्यादौ लाक्षणिकमेवेति प्राचां मतम्।
व्यञ्जक है। इसी तरह भैरव आदि संगीतशास्त्रीय राग, नटों की चेष्टा आदि भी
रसादि के व्यञ्जक होते हैं, जिनकी रसादिव्यञ्जकता में सहृदयों के हृदय ही
प्रमाण हैं।
अब रसादि प्रकरण का उपसंहार करते हुए कहते हैं कि इस प्रकार इन रस-
भाव आदि के प्रधान व्यंग्य रहने पर ( उनके ) उदाहरण यहाँ प्रस्तुत किये गये। जहाँ
ये गुणीभूतव्यंग्य होते हैं ( रस आदि किसी अन्य के अंग के रूप में रहते हैं ), वहाँ
इनकी स्थिति गौण होती है, जिनके उदाहरण अलंकार-प्रकरण में दिये जायेंगे और
उनके नाम भी रसवत्, प्रेयस्, ऊर्जस्वि और समाहित भी कहे जायेंगे। 'रसवत्' इस
नाम में रस पद का लक्षणा द्वारा रति आदि ही अर्थ है, क्योंकि रत्यादि के गौण रहने
पर कतिपय आचार्यों के मत में वहाँ रसत्व रहता ही नहीं है, अपितु बहुत स्थलों में
रत्यादि वस्तु बनते हैं और रसवत् आदि में अलङ्कार ही कहे जाते हैं।
३७४ रसगङ्गाधरः
नव्यमतमुपस्थापयति-अस्त्येवेति । गौणत्वेऽपि रस-भावादि-व्यवहारो भवत्येव,
किन्तु तत्र ध्वनिव्यवहारकारणत्वं न भवति ।
अर्द्धाङ्गीकृतगिरिजः, पशुपतिरीशोऽप्यमानगुणशाली ।
गङ्गाप्रसृतभालः, फणिपतिमालः सुखं दद्यात् ॥
इति रसगङ्गाधर-प्रथमाननस्य मैथिलश्रोत्रियपण्डितगङ्गानाथशर्मतनूज-
विद्यावाचस्पतिश्रीशशिनाथशर्मकृता रसतरङ्गिणी
व्याख्या समाप्ता ।
अन्य आचार्यों के मत में रत्यादि के गौण रहने पर भी वे रसभावादि कहलाते
ही हैं, केवल उन्हें ध्वनि नहीं कहा जा सकता है, क्योंकि व्यंग्य के प्रधान रहने पर ही
ध्वनि होता है ।
इति मिथिलाजनपदावयव-मधुवनीमण्डलान्तर्गत 'दीप' ग्राम-
वास्तव्य मैथिलश्रोत्रिय पण्डितगङ्गानाथशर्मपुत्र-
दरभङ्ग संस्कृतविश्वविद्यालयीय व्याकरण-
प्राध्यापक-विद्यावाचस्पति ( डॉ० )
शशिनाथशर्मकृत-रसगङ्गाधर-
रसतरङ्गिणी हिन्दी व्याख्या में
प्रथम आनन समाप्त ॥
उदाहृतश्लोकानुक्रमणिका
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
अकरुण ! मृषाभाषा ३०७ किं ब्रूमस्तव वीरतां २०३
अकरुणहृदय ३१६ कियदिदमधिकं १४३
अधरद्युतिरस्तपल्लवा २९५ कुचकलशयुगान्त २८५
अपहाय सकल १३५ कुण्डलीकृतकोदण्ड १७१
अपि बहल दहनजालं १५६ कुत्र शैवं धनुरिदं ३२८
अपि वक्ति गिरां १५५ क्षमापणैकपदयोः ३५८
अयाचितः सुखे २२२ खण्डितानेत्रकज्जालि २२२
अयि पवनरयाणां ३२१ गणिकाऽजामिलमु २२४
अयि मन्दस्मित २५७ गाढमालिङ्ग्य सकलां ३१०
अयि मृगमद २५९ गुरुमध्यगता मया ३७
अलकाः फणिशाव २५४ गुरुमध्ये कमलाक्षी २१८
अवधी दिवसावसान २७९ चराचर जगज्जाल १५८
अवाप्य भङ्गं खलु ३१४ चिन्तामीलितमानसो २३४
अहितव्रत ! पापा ३३२ चित्रं महानेष १५९
आ मूलाद्रत्नसानो ३०१ तन्मञ्जु मन्दहसितं २८०
आयातिव निशा निशा २६४ तपस्यतो मुनेर्वक्त्राद् २२३
आलीषु केलीरभसेन ३०५ तल्पगतापि च सुतनुः ३८
आविर्भूता वदवधि १३४ तां तमालतरुकान्ति १३१
आ सायं सलिलभरे २५७ तुलामनालोक्य निजा २५५
इयमुल्लसिता मुखस्य २५६ तृष्णालोल विलोचने ३२८
उत्क्षिप्ताः कबरीभरं १७८ दयितस्य गुणाननु ३१७
उल्लासः फुल्लपङ्के ६९ दूरानमत्कन्धर २८४
उषसि प्रतिपक्ष ३५७- धनुर्विदलनध्वनि १४१
एवंवादिनि देवर्षौ ३६३ न कपोतकपोतकं १५०
ओणिणदबं दाव्वल्लं ४७ नखैर्विदारितन्त्रियाणां १६५
कलितकुलिशघाताः २५३ न घनं न च राज्य ३३६
कस्तूरिकातिलक २६२ नयनाञ्चलावमर्शं १३५
कालागुरुद्रवं सा २७० नवोच्छ्वलद्यौवन १३८