रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 404, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें३७२ रसगङ्गाधरः
तदुदाहरणन्तु—"तान्तमाल—" इत्यादि प्रागुक्तमेव । वाक्यस्य व्यञ्ज-
कतायामपि "आविर्भूता यदवधि—" इत्यादि च । प्रबन्धस्य तु 'योगवासिष्ठ-
रामायणे' शान्त-करुणयोः, रत्नावल्यादीनि च शृङ्गारस्य व्यञ्जकत्वान्नि-
दर्शनानि प्रसिद्धानि । मन्निर्मिताश्च पञ्च लहर्यो भावस्य । पदैकदेशस्य च
“निखिलमिदं जगदण्डकं वहामि—” इति 'क'-रूपतद्धितो वीररसस्य प्रागेवो-
दाहृतः । एवं रागादिभिरपि व्यङ्ग्यत्वे सहृदयहृदयमेव प्रमाणम् ।
दिभिरुपनीतानां रसादिगुणानाञ्च कदाचिन्मिलितेन, कदाचित्पार्थक्येन चाभिव्यक्ति-
र्भवतीति ।
रचना-वर्णयोरुदाहरणं प्रागुक्तं गुणनिरूपणे निबद्धं माधुर्यगुणव्यञ्जकवर्ण-
रचनादिद्वारा शान्तरसस्यापि व्यञ्जकम् ।
वाक्यस्येति । रसविशेषनिरूपणप्रसङ्गे समुपन्यस्तं "आविर्भूते"त्यादि
सम्पूर्णमपि पद्यं विप्रलम्भशृङ्गाररसव्यञ्जकम् । योगवासिष्ठं महारामायणं, रामायणं
वाल्मीकीयं, ते उभे अपि सम्पूर्णग्रन्थसन्दर्भरुपे क्रमशः शान्तरसस्य करुणरसस्य च
उदाहरणे । हर्षवर्द्धनप्रणीता रत्नावलीनाटिका, राजशेखरकृता कर्पूरमञ्जरी, विद्यापति-
कृता मणिमञ्जरीत्यादीनि स्वस्वसम्पूर्णग्रन्थेषु शृङ्गाररसव्यञ्जकानि । मन्निर्मिता मया
जगन्नाथेन निर्मिता गङ्गालहरो-यमुनालहरी-करुणालहरीत्यादि-पञ्चलहर्यः प्रबन्धरुपेण
भावस्य देवविषयकरतेः व्यञ्जिकाः । पदैकदेशस्वरूपस्य प्रकृतिप्रत्ययादेर्व्यञ्जकोदाहरणं
आचार्य कहते हैं । नवीन के मत में वर्ण, रचना एवं पदैकदेश को रसादिव्यञ्जक
नहीं माना जाता है ।
अब पूर्वोक्त रसादिव्यञ्जकों के उदाहरण प्रस्तुत करते हैं । रचना और वर्ण
की व्यञ्जकना का उदाहरण "तान्तमाल" इत्यादि पद्य पहले ही गुणनिरूपण में कहा
गया है, जिसमें माधुर्य गुण के व्यञ्जक वर्ण और रचना शान्तरस के भी व्यञ्जक होते
हैं । वाक्य की व्यञ्जकता के उदाहरण भी "आविर्भूता" इत्यादि पद्य रसविशेषनिरूपण
में दिया जा चुका है, जहाँ सम्पूर्ण वाक्य विप्रलम्भशृंगार रस का व्यञ्जक है । प्रबन्ध
(सम्पूर्ण ग्रन्थ) की व्यञ्जकता के उदाहरण—योगवासिष्ठ (महारामायण) शान्तरस
का, वाल्मीकिरामायण करुणरस का, रत्नावलीनाटिका (हर्षवर्धनकृत) शृंगार रस
का, विद्यापतिकृत मणिमञ्जरीनाटिका शृंगाररस का, ज्योतिरीश्वरकृत धूर्त्तसमागम-
प्रहसन हास्य रम का आदि प्रसिद्ध ही हैं । मेरे (जगन्नाथ) द्वारा रचित गङ्गालहरी,
यमुनालहरी आदि पाँच लहरियां प्रबन्धगत देव-विषयक रतिभाव के व्यञ्जक हैं । पद
के अंश (प्रत्यय) की रसव्यञ्जकता का उदाहरण तो "निखिलमिदं" रसविशेषनिरूपण
में कहा जा चुका है, जिसमें जगदण्डकं' में स्थित तद्धित प्रत्यय 'क' वीररस का