रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 401, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमाननम् ३६९
कुर्वद्रूपतया चमत्कारायोगव्यवच्छिन्नत्वेन कस्यचिदेव ध्वनिव्यपदेशहेतुत्वम्,
यथा—"मन्दमाक्षिपति" इत्यत्र 'मन्दमि'त्यस्य ।
रचना-वर्णानां पदवाक्यान्तर्गतत्वेन व्यञ्जकतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्व-
ध्वनिः, रागः भैरवादिः, सङ्गीतशास्त्रीया ताल-मान-रसाश्रित-गानपद्धतिः, आदिना
चेष्टादीनां संग्रहः । आमनन्ति प्रतिपादयन्ति प्राचीनाचार्याः । आमनन्तीत्यस्य अनुपदमेव
वक्ष्यमाणेन प्राञ्च इत्यनेन सम्बन्धः ।
कुर्वद्रूपतयेति । बहुषु समानकार्यसाधकेषु कस्यचिदेकस्य विलक्षणकार्य-
कर्तृत्वमेव तस्य कुर्वद्रूपता । शब्दोऽयं बौद्धदर्शने पारिभाषिकः समुदाये एकस्यापि
प्रयासेन कार्ये जाते समुदायस्यैव साफल्यमित्यर्थे । यथा—सकलसैन्येषु युद्ध्यमानेषु कस्य-
चिदेकस्यासाधारणशौर्येण विजये लब्धे सर्वेऽपि विजयिनो भवन्ति, तथैवात्र वाक्यघटक-
सकलपदानां वाक्यार्थबोधे साधनत्वेऽपि कस्यचिदेकस्य विलक्षणशक्तिमत्तया रसप्रतीतौ
सम्पूर्णवाक्यस्यैव रसप्रत्यायकत्वमिति । उपायः साधनम् । चमत्कारस्य अयोगोऽ-
सम्बन्धः तद्रहितत्वेन नियतचमत्कारसहितत्वेन कस्यचिदेव वाक्यघटकस्यैकस्यैव पदस्य
ध्वनिव्यवहारहेतुता । उत्तमोत्तमकाव्यस्योदाहरणे मन्दमाक्षिपतीति । तत्र वाक्यघटकानां
सकलपदानां शृङ्गारव्यञ्जकत्वेऽपि मन्दमिति पदेन "शनैः प्रियकरापसारणम्" इत्यर्थं इतर-
वैलक्षण्येन रतिर्व्यज्यते ।
रचनेति । रचना हि वर्णाश्रिता पदाश्रिता वा, तदतिरिक्तं न किमपि स्वरूपं
तस्याः, वर्णस्तु पदावयवत्वेन स्वरूपवान् भवति । अर्थबोधो हि रचना-वर्णयोः पदवा-
क्यान्तर्गतं एवेति रचनैव प्रथममाक्षेप्या । तथा च स्वतन्त्ररूपेण व्यञ्जकता रचना-
प्रबन्ध ( सम्पूर्ण ग्रन्थ ), पद के अंश ( प्रकृति या प्रत्यय ), अव्यक्त वीणाध्वनि, राग
( भैरव आदि संगीतशास्त्रीय ) तथा चेष्टा से अभिव्यक्त ( प्रकटित ) होना प्राचीन
आचार्य प्रतिपादित करते हैं । उनमें वाक्य में स्थित सभी पद यद्यपि अपने-अपने
अर्थों को उपस्थित करके वाक्यार्थ के ज्ञान में समान रूप से कारण होते हैं, तथापि
प्रधान कार्यकर्त्ता के रूप में चमत्कार के असम्बन्ध से रहित ( अवश्य चमत्कारोत्पादक )
होने के कारण कोई एक ही पद ध्वनिसम्पादक के रूप में प्रसिद्ध होता है । सेना में
स्थित सभी योद्धा लड़ते हैं, पर किसी एक-दो के अद्भुत उत्साह से ही प्राप्त विजय से
सभी विजयी कहलाते हैं । इसी प्रकार वाक्यान्तर्गत सभी पद वाक्यार्थ सम्पादित करते
हैं, पर किसी एक पद की व्यञ्जकता से उत्पन्न ध्वनि के भागी वे सभी पद होते हैं ।
जैसे—'मन्दमाक्षिपति' ( पृ० ३८ ) में 'मन्दम्' इस पद से ही चमत्कृत
ध्वनि होता है ।
यद्यपि रचना और वर्ण तो पद या वाक्य के अन्तर्गत ही रहने के कारण
पदवाक्य में स्थित व्यञ्जकता के विशेषण स्तर में ही प्रविष्ट हो सकते, स्वतन्त्र व्यञ्जक