रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 396, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें१६४ रसगङ्गाधरः
इत्यत्र कुमारीस्वाभाव्यादप्यधोमुखत्वविशिष्टस्य लीलाकमलपत्रगण-
नस्योपपत्त्या मनाग् विलम्बेन नारदकृतविवाहादिप्रसङ्गविज्ञानोत्तरं व्रीडा-
याश्चमत्करणाल्लक्ष्यक्रमोऽयं ध्वनिः” इति प्राहुरानन्दवर्धनाचार्याः, “रसभावा-
दिर्थो ध्वन्यमान एव, न वाच्यः, तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषय” इति
चाभिनवगुप्तपादाचार्याः ।
स्यादेतत्, यद्ययं संलक्ष्यक्रमस्य विषयः स्याद्, अनुरणन-भेदगणन-
प्रस्तावे “अर्थशक्तिमूलस्य द्वादशभेदा” इत्यभिनवगुप्तोक्तिः, “तेनायं द्वादशा-
पूर्वनिर्दिष्ट-शिवसन्देशं देवर्षौ अङ्गिरसि वदति सति पितुर्हिमालयस्य पार्श्वे स्थिता
कुमारी पार्वती अधोमुखी लीलाकमलं क्रीडार्थं स्वहस्ते धृतं कमलं तस्य पत्राणि गण-
यितुमारेभे । कुमारसम्भवे षष्ठसर्गे स्थितं पद्यमिदम् । अत्र देवर्षिरङ्गिराः, न तु नारदः,
पूर्वपद्येऽङ्गिरस एव उपक्रमात् । उपपत्त्या सिद्धत्वेन । सद्यो वाक्येऽन्वयानुपपत्ति-
द्वाराऽर्थान्तरव्यङ्ग्यत्वे विलम्बो न जायते, अन्वयोपपत्तौ तु प्रकरणादिनाथन्तरबोधे
विलम्बेन क्रमो लक्ष्यत एव । अत्र कुमार्याः स्वभाव एव तथाविधो भवतीति नान्वयानु-
पपत्तिः यया लज्जा व्यक्ता भवेत्, किन्तु पूर्वप्रक्रान्तस्व-विवाहचर्चयाऽधोमुखत्वं तेन तस्यां
लज्जा-भावोऽभिव्यज्यते । अत्र कारण-कार्ययोः क्रमावबोधपुरस्सरं लज्जा-भावध्वनि-
प्रतीतेः तस्य लक्ष्यक्रमत्वं ध्वनिकृतोक्तम् । अभिनवगुप्तव्याख्यया च रसभावादिध्वनेः
लक्ष्यक्रमता स्पष्टतां याति ।
रसध्वनेः संलक्ष्यक्रमत्वमपीति पूर्वप्रतिपादितसिद्धान्तमाक्षिपति-स्यादेतदिति ।
अयं रसभावादिध्वनिः । अनुरणनभेदः संलक्ष्यक्रमध्वनिभेदः, अनु = पश्चात् क्रम-
ज्ञानानन्तरं ध्वन्यत इति व्युत्पत्तेः, तथा च विश्वनाथः साहित्यदर्पणे संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य-
कुमारसंभव के इस पद्य में कुमारी स्वभाववश भी नीचा मुंह करके कमल-
पत्रों का गिनना संगत हो सकता था, वहाँ लज्जा का बोध नहीं था, पर कुछ विलम्ब
से नारद ( वस्तुतः अङ्गिरा ) के द्वारा चर्चित विवाह-प्रसङ्ग जानने के बाद ज्ञात
लज्जा के चमत्कृत होने से यह ध्वनि लक्ष्यक्रम है ( क्योंकि भावबोधक-सामग्री के बोध
में क्रम देखा जा रहा है ) । इसकी व्याख्या करते हुए आचार्य अभिनवगुप्त ने ध्वन्या-
लोक-लोचन में कहा है कि "रस, भाव आदि ध्वनि ही होते हैं, वाच्य नहीं, फिर भी
वे सभी अलक्ष्यक्रम के ही विषय नहीं होते” ।
रसभावादि ध्वनि को यदि संलक्ष्यक्रम भी मानते हैं तो इस पर शंका उठ
रही है कि तब तो संलक्ष्यक्रमध्वनि की भेद-गणना के प्रकरण में रसध्वनि की भी
गणना होनी चाहिए, परन्तु "अर्थशक्तिमूलक ध्वनि के बारह भेद होते हैं" ऐसा
अभिनवगुप्त ( लोचनकार ) का कथन एवं "इस प्रकार यह बारह प्रकार का है"
ऐसा काव्यप्रकाशकार मम्मट का कथन संगत नहीं हो रहा है ( वे इन बारह भेदों में