रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
३३० रसगङ्गाधरः
अत्राप्रस्तुत-चन्द्रवृत्तान्तेन प्रस्तुत-राजकुमारादिवृत्तान्तस्य ध्वननान्ना-
स्त्यसूयाध्वनित्वमिति तु न वाच्यम्, एकध्वनेर्ध्वन्यन्तराविरोधित्वात् । अन्यथा
महावाक्यध्वनेरवान्तरवाक्यध्वनिभिः, तेषां च पदध्वनिभिः सह सामानाधि-
करण्यं कुत्रापि न स्यात् ।
वियोग-शोक-भय-जुगुप्सादीनामतिशयाद् ग्रहावेशादेश्चोत्पन्नो
व्याधिविशेषोऽपस्मारः ।
व्याधित्वेनास्य कथनेऽपि विशेषाकारेण पुनः कथनं बीभत्स-भयानक-
योरस्यैव व्याधेरङ्गत्वं नान्यस्येति स्फोरणाय । विप्रलम्भे तु व्याध्यन्तर-
स्यापि च ।
अत्रेति । “तृष्णालोलेति” पद्ये चन्द्रवृत्तान्तेन राजकुमारवृत्तान्तोऽपि ध्वन्यते ।
तत्समकालमेवासूयाध्वनिः स्वतन्त्रतयैव प्रतीयते । उभयध्वनेरेकत्र समावेशे न कश्चिद्वि-
रोधः । महावाक्ये प्रबन्धरूपे अनेकध्वनीनां समावेशः । एकस्मिन् वाक्येऽनेकपदध्वनीनां
प्रतीतिर्भवत्येव ।
अपस्मारभावं लक्षयति―वियोगेति । वियोगादीनामाधिक्याद् भूताद्यावेशाच्च
समुत्पन्नश्चित्तविक्षेपरूपो व्याधिरेवापस्मारः । व्याधावस्मिन् ज्ञानहरण-कम्प-स्वेद-लाला-
निपातादयो भवन्ति । ग्रहपदेनात्र पूतनादयो बालपिशाचा भूतादयो वा ग्राह्याः ।
विरहादयोऽत्र विभावाः । निपतनादयोऽनुभावाः ।
ननु व्याधिभावः पृथगुक्तस्तद्विशेषस्यापस्मारस्य तदन्तर्गतत्वेन पृथगुपादानं
यहाँ अप्रस्तुत चन्द्रवृत्तान्त के द्वारा प्रस्तुत ( वर्णनीय ) राजकुमार के वृत्तान्त
के ध्वनित होने से अप्रस्तुतप्रशंसालंकारध्वनि ही है, न कि असूयाध्वनि, ऐसा नहीं
कह सकते; क्योंकि एक ध्वनि दूसरे ध्वनि का विरोधी नहीं है । तात्पर्य यह है कि एक ही
जगह दो स्वतन्त्र प्रधान ध्वनियों का समावेश हो सकता है । अतः यहाँ दोनों ध्वनि हैं ।
यदि एकत्र एक ही ध्वनि रहे तो प्रबन्ध या प्रकरण रूप महावाक्यस्थित ध्वनि का उस
प्रकरणस्थ लघुवाक्यस्थ ध्वनियों के साथ एवं एकवाक्यस्थ ध्वनि का पदध्वनि के साथ
सहावस्थिति ( एक साथ रहना ) कहीं भी न होती ।
वियोग, शोक, डर, घृणा आदि के अत्यधिक होने पर या भूत लगने से उत्पन्न
चित्तविक्षेपरूप ( जिसमें गिरना, कँपकँपी, मुंह से लार आना आदि हो जाते हैं )
व्याधि-विशेष को अपस्मार ( मृगी ) कहते हैं ।
व्याधिसंज्ञक भाव पहले ही प्रदर्शित हो चुका है और यह अपस्मार भी तो
व्याधि ही है । व्याधिरूप में इसका कथन सामान्यरूप से यद्यपि हो चुका है, तथापि
विशेषरूप से इसका यहाँ पुनः कथन इसलिए हुआ है कि बीभत्स और भयानक रस में
प्रथमाननम् ३३१
उदाहरणम्—
हरिमागतमाकर्ण्य मथुरामान्तकान्तकम् ।
कम्पमानः श्वसन् कंसो निपपात महीतले ॥
अत्र भयं विभावः, कम्प-निःश्वास-पतनादयोऽनुभावाः ।
अमर्षादिजन्या वाक्पारुष्यादिकारणीभूता चित्तवृत्तिश्चपलता ॥
यदाहुः—
अमर्षप्रातिकूल्येष्र्यारागद्वेषाश्च मत्सरः ।
इति यत्र विभावाः स्युरनुभावस्तु भर्त्सनम् ॥
व्यर्थमिति चेन्न; वीभत्स-भयानकयोरपस्माररूप एक एव व्याधिराश्रीयते नान्य इति
सूचनाय विशेषसाधनत्वात् । विप्रलम्भशृङ्गारे अपस्मारेण सहैवान्यव्याधिरपि दृश्यते ।
हरिमिति । अन्तकस्य यमराजस्यापि अन्तकं विनाशकं हरिं श्रीकृष्णं मथुरां
कंसस्य राजधानीम् आगतम् आकर्ण्य चारमुखात् श्रुत्वा कंसः भयात् कम्पमानः श्वसन्
महीतले निपपात । अत्र हर्यागमनजन्यं भयं विभावः, कम्प-श्वास-निपतनानि चानुभावाः ।
चपलताख्यं भावं लक्षयति—अमर्षेति । असहिष्णुताद्वेषादिसमुत्पन्ना कठोर-
वाक्प्रयोग-ताडनादिजनिका चित्तवृत्तिरेव चपलता । "अमर्षादिजन्य-वाक्पारुष्यादि"-
पाठो भट्टमथुरानाथ-केदारनाथसम्मतोंऽपि न समीचीनो "विशेषणद्वयस्य गुणानाञ्च
परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वाद्" इति मीमांसकसिद्धान्तेनान्वयासम्भवात् "समासस्य दुर्घट-
तयोपेक्षित" इति कविशेखरचरणैरूक्तत्वाद्, असूयादिभावलक्षणे मूलकृता तथैवाचरणाच्च ।
चपलता हि अमर्षादिजन्या सती वाक्पारुष्यादि जनयति । नहि अमर्षजन्यं वाक्पारुष्यं,
तत्कारणस्य चपलता रूपस्य विद्यमानत्वादिति ।
अमर्षप्रातिकूल्येति । यत्र चपलतायामिति । अमर्षः, प्रतिकूलता, ईर्ष्या,
द्वेषः, मत्सरोऽन्यशुभेद्वेषः इत्येते कारणत्वेन विभावाः । भर्त्सनं तर्जनं, वाक्पारुष्यं कठोर-
इसी व्याधि का ग्रहण होता है, अन्य का नहीं । जब कि विप्रलम्भ शृंगार में अपस्मार
ही नहीं, अन्य किसी भी व्याधि का ग्रहण होता है ।
यमराज के भी अन्तकारक ( सर्वशक्तिमान् ) श्रीकृष्ण को मथुरा में आया
हुआ सुनकर काँपता एवं तेज साँस लेता हुआ कंस पृथ्वी पर गिर गया ।
यहाँ भय विभाव एवं कम्प, निःश्वास, गिरना आदि अनुभाव हैं ।
अमर्ष ( अपराधी के प्रति असहिष्णुता ), ईर्ष्या, द्वेष आदि से उत्पन्न एवं
कठोरवचन, मारना, पीटना, कोसना आदि का कारण जो चित्तवृत्ति है उसे चपलता
( चञ्चलता ) कहते हैं । अमर्ष से चपलता एवं उससे वाक्पारुष्यादि यही क्रम है ।
जैसा कि कहा है—अमर्ष ( असहिष्णुता ), प्रतिकूलता, ईर्ष्या, राग, द्वेष और
मत्सर ( अन्य की उन्नति से जलन )—ये जहाँ विभाव हों और डाँटना, कठोर वचन
३३२ रसगङ्गाधरः
वाक्पारुष्यं प्रहारश्च ताडनं वधबन्धने ।
तच्चापलमनालोच्य कार्यकारित्वमिष्यते ॥ इति ।
उदाहरणम्-
अहितव्रत ! पापात्मन् ! मैवं मे दर्शयाननम् ।
आत्मानं हन्तुमिच्छामि, येन त्वमसि भावितः ॥
एषा भगवदनुरक्तिविघटनोपायमपश्यतः, प्रह्लादं प्रति हिरण्यकशि-
पोरुक्तिः । भगवद्द्वेषोत्थापितः पुत्रद्वेषोऽत्र विभावः, आत्मवधेच्छा परुषवचनं
चानुभावः ।
वाक्प्रयोगः, प्रहारः, ताडनं, वधः, बन्धनमित्यादयोऽनुभावाः कार्यरूपाः । अनालोच्य
अविचार्यैव कार्यकरणं चापलं चपलताख्यो भावः । उदाहरति—अहितेति । 'अस्य
विष्णोर्हितमहितं मदपकारं वा व्रतमङ्गीकृतं यस्य स तत्सम्बुद्धौ । पितुरादेशावहेलनात्
पापस्वरूप प्रह्लाद ! त्वं मे मह्यम् आननं स्वमुखम् एवं = धृष्टवन्मा दर्शय । त्वदाचरण-
परिवर्त्तनाय वधाय वा अप्रतीकारः सन्नहं स्वात्मानमेव हन्तुमिच्छामि, येन मया त्वं
भावित उत्पादितोऽसि । त्वदुत्पादनेन त्वत्कृतानिष्टाचरणस्य पापो ममैवेति भावः ।
चिरकालेति । चिरकालाद् विद्यमानत्वेनेत्यर्थः । सदैव भगवदनुरागिणि
प्रह्लादे सदैव हिरण्यकशिपोरमर्षः, किन्तु न सदैव न वा प्रारम्भकाले आत्मवधेच्छा,
अपि तु चिरवर्षदिनन्तरमेव । अत आत्मवधेच्छा नामर्षमात्रजन्या । इयम् आत्मवधेच्छा
एव प्रथमा इति इदम्प्रथमा तस्या भाव इदम्प्रथमता प्रथमोत्पत्तिः । इदम्प्रथमकार्यम्
आत्मवधेच्छा । इदम्प्रथमकारणं चपलता । प्राचीनचित्तवृत्तिः चिरकालात् स्थितोऽमर्षः ।
सद्यः प्राथम्येनोत्पन्नाया आत्मवधेच्छायाः कारणं सद्यः तत्पूर्वक्षणे समुत्पन्ना चपलतैव,
न तु चिरकालात् स्थितोऽमर्ष इत्यत्र चपलताध्वनिरेव ।
बोलना, प्रहार करना, पीटना, वध करना और बांधना-ये जहाँ अनुभाव हों, वह बिना
सोचे-विचारे कार्य करना चपलता है ।
उदाहरण-हे अनिष्ट कार्य करने की प्रतिज्ञा वाला ! पिता की आज्ञा को
उपेक्षित करने के कारण पापस्वरूप ! प्रह्लाद ! तू इस तरह निर्लज्ज होकर अपना
मुंह मत दिखा । अब मैं आत्महत्या ही कर लेता हूँ ( क्योंकि बहुत प्रयास से भी न तो
तुझे सुधार सका और न ही मार सका ), क्योंकि तुझे पैदा करने के कारणस्वरूप तेरा
दुराचार मेरा ही अपराध है ।
यह भगवान् में (प्रह्लाद के) अनुराग को हटाने के उपाय को न देखने पर
हिरण्यकशिपु की प्रह्लाद के प्रति उक्ति है । भगवान् के प्रति विद्यमान द्वेष के कारण
समापतित भगवद्भक्त पुत्र के प्रति द्वेष यहाँ विभाव है और आत्महत्या की इच्छा तथा
कठोर वचन अनुभाव है ।
न चामर्ष एवात्र व्यज्यत इति वाच्यम्, सदैव भगवदनुरागिणि प्रह्लादे
हिरण्यकशिपोरमर्षस्य चिरकालसम्भूतत्वेनात्मवधेच्छाया इदमप्रथमतानुपपत्तेः,
इदमप्रथमकार्यस्य चेदमप्रथमकारणप्रयोज्यतया प्राचीनचित्तवृत्तिविलक्षणया
एव चपलताख्यचित्तवृत्तेः सिद्धेः । न चामर्षप्रकर्ष एवात्मवधेच्छादिकारणमभि-
व्यज्यतामिति वाच्यम्, प्रकर्षस्यापि स्वाभाविक-विलक्षणलक्षणतया आवश्य-
कतया तस्यैव चपलतापदार्थत्वात् ।
नीचपुरुषेष्वाक्रोशनाधिक्षेप-व्याधि-ताडन-दारिद्र्येष्टविरह-परसम्प-
द्दर्शनादिभिः, उत्तमेषु त्ववज्ञादिभिर्जनिता विषयविद्वेषाख्या रोदन-दीर्घ-
श्वास-दीनमुखतादिकारिणी चित्तवृत्तिर्निर्वेदः ।
स्वाभाविकेति । स्वाभाविकाद् विलक्षणं लक्षणं यस्याः सा, तस्याः भावः ।
अमर्षस्य स्वभावः चिरकालिकः, स तु नात्मवधेच्छाजनकः, ततो विलक्षणमेवोत्कटा-
मर्षस्तज्जनकः । उत्कटावस्था हि स्वाभाविकावस्थाविलक्षणा भवत्येव । उत्कटामर्ष एव
चपलता वैलक्षण्यातिशयाद् भावान्तरमिति ।
निर्वेदाख्यं भावं लक्षयति—नीचेति । आलम्बनभेदेन निर्वेदस्य द्वौ भेदौ—
नीचपुरुषगत उत्तमपुरुषगतश्च । तत्र नीचेषु भर्त्सन-गालिप्रदान-रोगादिभिः, उत्तम-
पुरुषेषु अपमानादिभिः सांसारिकविषयाद् विरागरूपा चित्तवृत्तिर्निर्वेदो जायते ।
वस्तुतस्तु अवज्ञा उत्तमेष्वेव न नीचेषु, आक्रोश-ताडन-परसम्पद्दर्शनैर्नीचेष्वेव नोत्तमेषु
अमर्ष भाव ही यहाँ अभिव्यक्त हो रहा है, ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि सतत
भगवान् में अनुरागवाले प्रह्लाद में हिरण्यकशिपु का अमर्ष चिरकाल से विद्यमान
रहने के कारण 'आत्मवधेच्छा का अभी-अभी प्राथमिकरूप से होना संगत नहीं होता है
( यदि आत्मवधेच्छा अमर्ष से ही होती तो इससे पहले भी विद्यमान अमर्ष के द्वारा
होती रहती, अभी ही क्यों हुई और इससे पहले क्यों नहीं हुई ? ) । पहले-पहल
उत्पन्न कार्य का पहले-पहल समागत कारण से ही उत्पत्ति युक्त है, अतः चिरकाल से
विद्यमान चित्तवृत्ति से विलक्षण ही एक चित्तवृत्ति, जो अभी-अभी हुई है, इसका
कारण है और वही तो चपलता है ।
यदि यह कहे कि उत्कट-अमर्ष ही आत्मवधेच्छा के कारण के रूप में ध्वनि बन
रहा है तो ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि प्रकर्ष ( उत्कृष्ट, अतिशय ) अमर्ष भी
स्वाभाविक ( सामान्य ) से विलक्षण है, ऐसा मानना तो आवश्यक ही है और वही
अमर्ष-प्रकर्ष तो चपलता कहलाता है ।
निर्वेद भाव दो प्रकार का है—नीचपुरुषगत एवं उत्तमपुरुषगत । नीच पुरुष
में गाली-गलौज, तर्जन, रोग, मारपीट, दरिद्रता, विरह, दूसरों की उन्नति देखना
आदि के कारण एवं उत्तम पुरुष में अपमान आदि के कारण से सांसारिक विषयों से
३३४ रसगङ्गाधरः
उदाहरणम्—
यदि लक्ष्मण ! सा मृगेक्षणा, न मदीक्षासरणिं समेष्यति ।
अमुना जडजीवितेन मे, जगता वा विफलेन किं फलम् ॥
नित्यानित्यवस्तुविवेकजन्यत्वाभावान्नासौ रसपदव्यपदेशहेतुः ।
देवादिविषया रतिर्यथा—
निर्वेदो जायते, अधिक्षेप-व्याधि-दारिद्र्येष्टविरहादिभिस्तु उभयेषु उत्तमे रामचन्द्रे
विरहेणैव निर्वेदस्यानुपदमेवोदाहृतत्वादिति । अनुभावास्तु उभयेषु रोदनादयः ।
उदाहरति—यदीति । सीताहरणापमानेन विरहेण वा रामस्येयमुक्तिः । हे
लक्ष्मण ! सा मृगनयना सीता यदि मदीक्षासरणिं मन्नेत्रपथं न समेष्यति, ( तदा ) मे
मम अमुना दुरवस्थापन्नेन जडवज्जीवनेन, विफलेन निरर्थकेन, जगता संसारेण वा किं
फलम् ? न किमपीत्यर्थः । अत्र फलशब्दस्य द्विरुपादानरूपस्य कथितपदत्वदोषस्य
परिहाराय 'फलम्' इत्यस्य स्थाने 'भवेत्' इति पाठ्यम् । उत्तरवाक्ये 'तदा' इति
आक्षेपलभ्यम् ।
ननु निर्वेदस्य स्थायिभावत्वादत्र शान्तरसध्वनिरेव कथं न प्रतीयत इति चेत्
समाधत्ते—नित्यानित्येति । योऽसौ स्थायीभावो निर्वेदः स हि नित्यानित्यवस्तुविवेक-
जन्यः । भावरूपस्यास्य निर्वेदस्य तु आक्रोशादिजन्यत्वादुभयोर्वैषम्यम् ।
चतुस्त्रिंशं भावं रतिमुदाहरति—यथेति । रतिर्हि द्विविधा—स्त्रीपुरुषयोः
परस्परानुरागात्मिका स्थायीभावस्वरूपा शृङ्गाररसाधारभूता प्रथमा, देवता-गुरु-मित्र-
पुत्रादि-विषयक-प्रेमाख्यचित्तवृत्तिस्वरूपा व्यभिचारिभावात्मिका द्वितीया । पूर्वनिरूपि-
विरक्तिस्वरूप निर्वेद उत्पन्न होता है, जो रोना, लम्बी साँस, दीन मुँह होना आदि
का कारण है । वस्तुतः गाली, मारपीट और परसम्पत्तिदर्शन से नीचों में ही और
अवज्ञा से उत्तमों में ही तथा विरहादि से दोनों में निर्वेद देखा जाता है । अतएव उत्तम
श्रीराम में विरह ने निर्वेद का उदाहरण प्रस्तुत हो रहा है ।
हे लक्ष्मण ! यदि वह प्राणप्रिया मृगनयनी सीता मेरी आँखों के सामने नहीं
आयेगी तो मेरे इस जड़ ( चैतन्यहीन ) जीवन से तथा निरर्थक इस संसार से ही क्या
फल होगा ? कुछ नहीं । यहाँ प्रिया का विरह विभाव एवं जीवन-जगत् का निष्फल
बताना अनुभाव है ।
निर्वेद दो प्रकार का है—एक शान्तरस का स्थायीभाव, जो नित्यानित्यवस्तु-
विवेक से उत्पन्न होता है और दूसरा प्रस्तुत भावरूप, जो विरहादि से उत्पन्न होता है।
यहाँ नित्यानित्यवस्तुविवेक के न रहने से रसध्वनि नहीं हो सकता है ।
देवता-गुरु-पुत्र इत्यादि विषयक रतिभाव का उदाहरण देते हैं—
भवद्द्वारि क्रुध्यज्जय-विजय-दण्डाहतिदलत्-
किरीटास्ते कीटा इव विधिमहेन्द्रप्रभृतयः ।
वितिष्ठन्ते युष्मन्नयनपरिपातोत्कलिकया
वराकाः के तत्र क्षपितमुर ! नाकाधिपतयः ॥
अत्रापमानसहन-भगवद्द्वारनिषेवण - भगवत्कटाक्षपाताभिलाषादिभि-
र्ब्रह्मादिगता भगवदालम्बना रतिर्नाभिव्यज्यते, अपि तु भगवदैश्वर्यमवाङ्मन-
सगोचर इति चेत्, तथापि तादृशभगवदैश्वर्यवर्णनानुभाविताया कविगत-भगव-
दालम्बनरत्या ध्वनित्वमक्षतमेव ।
तत्त्वादिह लक्षणं नोक्तम् । भवद्द्वारीति । हे क्षपितमुर ! मुरनामकासुर-नाशक
मुरारे ! भवतो द्वारदेशे विधिमहेन्द्रप्रभृतयो ब्रह्मेन्द्रादयः, क्रुध्यतोर्जय-विजयाख्ययोर्द्वार-
पालयोर्दण्डाभ्यामननुमतिप्रवेशनिवारकाभ्यां वेत्रदण्डा
१३६ रसगङ्गाधरः
इदं वोदाहरणम्—
न धनं, न च राज्यसम्पदं, नहि विद्यामिदमेकमर्थये ।
मयि धेहि मनागपि प्रभो ! करुणाभङ्गितरङ्गितां दृशम् ॥
अत्र धनाद्यपेक्षाशून्यस्य भगवद्दयादृगन्तपाताभिलाषो हि भगवत्य-
त्यन्तानुरक्तिं व्यनक्ति ।
एवं संक्षेपेण निरूपिता भावाः ॥
'अथ कथमस्य संख्यानियमः, मात्सर्योद्वेग-दम्भेर्ष्याविवेक-निर्णय-क्लैब्य-
क्षमा-कुतुकौत्कण्ठा-विनय-संशय-धार्ष्ट्यादीनामपि तत्र तत्र लक्ष्ये दर्शनादिति
ध्वनिरेवात्रेति चेन्न, तादृशेन वस्तुना चरमप्रतीतिकाले कविगताया रतेरेव स्फुटतया
प्रतीतेरत्र भावध्वनित्वमेव ।
यदि वस्तुध्वनिरेवात्र प्रधानं न भावध्वनिरित्येवाग्रहस्तर्हि वस्तुध्वन्यसम्पृक्त-
मुदाहरणान्तरं प्रस्तौति —न धनमिति । हे प्रभो भगवन् ! अहं त्वत्तो न तु धनं, न
वा राज्यं, न वा विद्यामेव, अपि तु एकमेव वस्तु अर्थये याचे यत् त्वं मनागपि ईषदपि
मयि भक्ते दयासङ्केतोच्छलितां दृष्टिं धेहि ।
संक्षेपेणेति । भेदादि-विस्तारं विनैव । त्रयस्त्रिंशत्संख्याकाः व्यभिचारिभावा
निरूपिताः ।
अस्य = भावस्य । संख्यानियम इति । त्रयस्त्रिंशदेव व्यभिचारिभावा,
न ततोऽधिका इति नियमः कथमिति प्रश्नः । उद्वेगस्यावेगपर्यायत्वेन मूलकृतैवोक्तत्वान्नात्र
तथापि उस प्रकार के भगवान् के ऐश्वर्य से प्रकाशित कविगत भगवद्विषयक रति का
ध्वनित होना स्थिर ही है । वस्तु के द्वारा अन्ततः रतिभाव का ही प्रकाशन होता है ।
अथवा रतिभाव का स्वतन्त्र ( वस्तु से अमिश्रित ) उदाहरण—
हे प्रभो ! मैं आप से न धन, न राज्यसम्पत्ति और न विद्या ही मांगता हूँ,
अपि तु यह एक मात्र मेरी याचना है कि आप मुझ पर थोड़ी भी दयाभरी चेष्टा से
उछलती हुई दृष्टि डाल दें ।
यहाँ धन आदि की अपेक्षा से शून्य किसी भक्त की 'भगवान् के द्वारा दया-
दृष्टिपात की अभिलाषा' भगवान् में अत्यन्त अनुराग को व्यक्त कर रही है ।
इस प्रकार संक्षेप में ( भेद-निरूपण को छोड़कर ) चौंतीस व्यभिचारिभावों
( भावध्वनियों ) का निरूपण सम्पन्न हुआ ।
अब प्रश्न उठता है कि इन भावों की संख्या ३३ ही है, ऐसा नियम कैसे करते
हैं ? क्योंकि इनसे अतिरिक्त मात्सर्य ( दूसरे की उन्नति से जलन ), उद्वेग (उत्तेजना),
दम्भ ( घमंड ), ईर्ष्या, विवेक, निर्णय, क्लैब्य ( पौरुषहीनता ), क्षमा, कुतुक
( उत्सुकता ), उत्कण्ठा ( आकांक्षा या लालसा ), विनय, संशय, धृष्टता आदि भी
प्रथमाननम् ३३७
चेद्, न; उक्तेष्वेवैषामन्तर्भावेण संख्यान्तरानुपपत्तेः, असूयातो मात्सर्यस्य,
त्रासादुद्वेगस्य, अवहित्थाख्याद् भावाद् दम्भस्य, अमर्षादीर्ष्यायाः, मतेर्विवेक-
निर्णययोः, दैन्यात् क्लैब्यस्य, धृतेः क्षमायाः, औत्सुक्यात् कुतुकोत्कण्ठयोः,
लज्जाया विनयस्य, तर्कात् संशयस्य, चापलाद् धाष्टर्यस्य च वस्तुतः सूक्ष्मे
भेदेऽपि नान्तरीयक तया तदनतिरिक्तस्यैवाध्यवसायात्, मुनिवचनानुपालनस्य
सम्भवे उच्छृङ्खलताया अनौचित्याच्च ।
कथमौचित्यम् । उक्तेष्वेव = त्रयस्त्रिंशद्भावेषु गतार्थत्वादेषां पृथग नोल्लेख इति संख्या-
नियमः समुचित एव इत्युत्तरम् ।
नान्तरीयकेति । असूया-मात्सर्ययोः, त्रासोद्वेगयोरित्यादिषु यद्यपि सूक्ष्मतया
भेदोऽस्ति, तथापि तत्तदुदाहरणे उभयोरविनाभावो दृश्यते । यत्र मात्सर्यं तत्र अनिवार्य-
तोऽसूया भवत्येव, एवमेव त्रामादिस्थले उद्वेगादयः । अत एव मात्सर्यादीनां पृथग्लक्षणम-
कृत्वैव असूयादिलक्षणमेव तथा कृतं येन तत्र तदनतिरिक्तानां = मात्सर्यादिसहितानामेव
असूयादित्वेन अध्यवसायो बोधो भवति । मुनिवचनेति । भरतेन 'एकोनपञ्चाशद्भावाः'
इति नाट्यशास्त्रे सप्तमाध्याये निरूपितम् - अष्ट स्थायिभावाः, अष्ट सात्त्विकभावाः,
त्रयस्त्रिंशच्च व्यभिचारिभावाः । शमसहिताः पञ्चाशद्, देवादिविषयक-रतिसहिताश्च
एकपञ्चाशद् भावा इति । मूलतः स्थायिसात्त्विक-व्यभिचारिणां सङ्कलनेन ४९ एकोन-
पञ्चाशद्भावा मुनिसम्मताः । तेषां स्वीकरणसम्भवे उच्छृङ्खलतायाः तदुल्लङ्घनरूप
स्वातन्त्र्यस्य अनौचित्यादव्यवस्थापत्तेश्च संख्यानियमस्वीकरणमावश्यकमेव ।
भावरूप में ही उन-उन प्रयोगों में देखे जाते हैं । तो इनके रहने पर भावों की संख्या
बढ़ जानी चाहिए, ऐसा नहीं है, क्योंकि पूर्वोक्त ३३ भावों में ही इनके अन्तर्भाव हो
जाने से उक्त संख्या से अधिक संख्या उपपन्न नहीं होती । यद्यपि जिन-जिन भावों में
इन मात्सर्य आदि को गतार्थ करते हैं उन-उन से इनका सूक्ष्म भेद है ही; यथा—
असूया से मात्सर्य का, त्रास से उद्वेग का, अवहित्थ से दम्भ का, अमर्ष से ईर्ष्या का,
मति से विवेक और निर्णय का, दैन्य से क्लैब्य का, धृति से क्षमा का, औत्सुक्य से
कुतुक और उत्कण्ठा का, लज्जा से विनय का, तर्क से संशय का तथा चापल से धाष्ट्यं
का सूक्ष्मतर भेद रहने पर भी इनके अविनाभाव ( अनिवार्यरूप से परस्पर जुड़े रहने )
के कारण असूयादि का लक्षण ही ऐसा करेंगे कि उसके अन्तर्गत मात्सर्यादि भी आ
जायें, इससे भावों की संख्या वही रह जाती है । तात्पर्य यह है कि असूयादि स्थल में
मात्सर्यादि रहता ही है, उसे असूयादि के लक्षण से ही गतार्थ कर लेते हैं । भरतमुनि
के वचन का पालन न करने पर मनमानो स्वतन्त्रता अनुचित होगी और अव्यवस्था फैल
जायगी । उन्होंने भावों की संख्या ४९ बतलायी है—स्थायी-८, सात्त्विकभाव-८ और
"व्यभिचारीभाव-३३ = ४९ । शान्तरस के स्थायीभाव शम को लेकर भाव पचास हो
जाते हैं, जब कि देवादिविषयक रति को लेकर इक्यावन ।
३३८ रसगङ्गाधरः
एषु च सञ्चारिभावेषु मध्ये केचन केषाञ्चन विभावा अनुभावाश्च
भवन्ति । तथा हि—ईर्ष्याया निर्वेदं प्रति विभावत्वम्, असूयां प्रति चानुभाव-
त्वम् । चिन्ताया निद्रां प्रति विभावत्वम्, औत्सुक्यं प्रति चानुभावतेत्यादि
स्वयमूह्यम् ॥
अथ रसाभासः । तत्र—
अनुचित-विभावालम्बनत्वं रसाभासत्वम् ।
विभावादावनौचित्यं पुनर्लोकानां व्यवहारतो विज्ञेयं, यत्र तेषाम्
एष्विति । हर्षादयो ये सञ्चारिभावा निरूपितास्ते कदापि कदाचिद् विभावा
अनुभावाश्चापि जायन्ते । निर्वेदभावस्थले तज्जनकत्वेन ईर्ष्या विभावो भवति । असूया-
स्थले तज्जन्यत्वात् साऽनुभावतां याति । यद्यपि चिन्ता निद्राया बाधिकारूपेण प्रसिद्धा
तथापि चिरकालस्थितया चिन्तया कदा निद्रा समागतेति न ज्ञायत इत्यपि प्रसिद्ध-
मेवेति चिन्ता निद्रोत्पादिकारूपेण निद्राया विभाव इत्याद्यवसरप्रसङ्गादि दृष्ट्वा स्वयमेवा-
स्वादकैरूहनीयम् ।
रसाभासत्वमिति । रसस्य आभासः प्रकाश आकृतिर्वा यस्मिन् असौ रसा-
भासः । अनुचितो विभाव आलम्बनं यस्य स अनुचितविभावालम्बन एव रसाभासः ।
लोकानामिति । वस्तुतः सहृदयानामित्येव वक्तव्यम् ! लोके हि स्वयोतिरिक्तानां
नायिकानामनुचितत्वेऽपि साहित्ये तासां बहुत्र समुचितत्वप्रतिपादनात् परस्त्रीति वक्तव्ये
मुनिपत्न्यादीत्यनुपदमेवोक्तत्वात् । शृङ्गारेऽनुचितविभावत्वं हि परस्परानुरक्तयोः स्त्री-
पुंसयोरन्यतरस्य पूज्यत्वं, बहुनायकानुरक्तार्वं तयोरेकतरस्याननुरक्तत्वञ्चेति कविसमय-
प्रसिद्धम् । वस्तुतो नायकस्य स्वपरिणीता, स्वपरिणययोग्या कुमारी, वेश्या चेति
त्रिविधैव नायिकात्रोचिता, तद्भिन्ना सर्वा अपि अनुचिता एव ।
अतः भावों की संख्या पूर्वोक्त से अधिक नहीं मानी जा सकती है ।
इन हर्षादि ३३ संचारिभावों में कितने ही किन्हीं के विभाव एवं अनुभाव भी
हो जाते हैं । जैसा कि—ईर्ष्या निर्वेद का विभाव एवं असूया के प्रति अनुभाव है ।
चिन्ता निद्रा के प्रति विभाव और औत्सुक्य के प्रति अनुभाव बन जाती है । इस
प्रकार अन्य भावों के विषय में भी स्वयं ऊह करना चाहिए ।
अब रसाभास का निरूपण करते हैं । उसमें पहले इसका लक्षण दिया जा रहा
है । जिसका आलम्बन विभाव अनुचित हो वह रसाभास ( रस का प्रकाश या आकृति
वाला ) है ।
विभाव एवं रति के अनौचित्य का ज्ञान लोकव्यवहार से जानना चाहिए । जिस
प्रथमाननम् ३३९
‘अनुचितमिति’ धोरिति केचित् । तदपरे न क्षमन्ते, मुनिपत्न्यादिविषयक-
रत्यादेः संग्रहेऽपि बहुनायक-विषयाया अनुभयनिष्ठायाश्च रतेरसंग्रहात्, तत्र
विभावगतानौचित्यस्याभावात् । तस्मादनौचित्येन रत्यादिर्विशेषणीयः । इत्थं
चानुचितविभावालम्बनाया बहुनायकविषयाया अनुभयनिष्ठायाश्च संग्रह इति ।
अनौचित्यं च प्राग्वदेव ।
केचिदिति । प्राचीनाचार्याः पण्डितराजश्चेति । सूत्रे आलम्बनविभाव एव,
अनौचित्यस्य विशेषितत्वात् । बहुनायकविषया रतिर्हि नायकगतबहुत्वानौचित्यादेवानु-
चिता, अनुभयनिष्ठा रतिरपि रत्यभावविशिष्टालम्बनानौचित्यादेवानुचितेति प्राचीन-
मतेऽनुपदमेवाक्षितदोषस्योद्धाराच्च ।
अपर इति । नवीना इत्यर्थः । बहुनायक-रतिस्थले एकतरनिष्ठरतिस्थले च
विभाव में सामाजिकों को ‘‘अनुचित है’’ इस प्रकार का बोध हो, उससे उत्पन्न भाव
रस न होकर रसाभास कहलाता है—ऐसा किन्हीं (प्राचीनों) का मत है । (पण्डितराज
का भी यही मत है, क्योंकि सूत्र में भी यही है। यहाँ ‘लोकानां’ के स्थान में ‘सहृद-
यानां’ कहना ही उचित है। लोक में तो विवाहिता से अतिरिक्त सभी को रति के
अनुचित माने जाने पर भी सहृदयजन बहुधा परकीया का वर्णन कर देते हैं।
उनके लिए शृंगार रस का अनुचित विभाव के रूप में यह कहा जा सकता है कि
परस्पर अनुरक्त स्त्रो-पुरुष में कोई एक-दूसरे का पूज्य, बहुत पुरुषों में अनुरक्त स्त्री
और दोनों में एक अनुरागहीन । ऐसा इसलिए कहा गया कि आगे मूल में ही ‘परस्त्री’
कहने के स्थान में मुनिपत्न्यादि का उल्लेख किया है। वस्तुतः तीन प्रकार की ही
नायिका उचित है, शेष अनुचित ही है—( १ ) स्वीया, स्वपरिणययोग्य कुमारी एवं
वेश्या) ।
पूर्वोक्त मत कि अनुचित विशेषण विभाव का है, इसको अन्य (नवीन) आचार्य
नहीं मानते हैं, क्योंकि पूर्वमत में मुनिपत्नी आदि विषयक रति के संग्रह (अनुचित रूप
में ) होने पर भी अनेक नायक-विषयक एवं दोनों (स्त्री-पुरुषों) में न रहकर एक में
ही रहने वाली रति का अनुचित रूप में संग्रह नहीं हो पाता है, क्योंकि वहाँ ( बहु-
नायकस्थल एवं एकपक्षीय प्रेमस्थल में ) विभावगत अनौचित्य नहीं है। अतः
रसाभास के लक्षण में अनौचित्य से रति, हास, शोक आदि स्थायीभावों को विशेषित
करना चाहिए । अर्थात् अनुचित स्थायीभाव के रहने पर वहाँ रसाभास होता है।
इस तरह अनुचित आलम्बन विभाव वाली, बहुत नायक में एक नायिका का अनु-
राग वाली एवं एकपक्षीय इन तीनों रतियों का संग्रह हो जाता है। इस द्वितीय मत
में भी अनौचित्य का विवरण पूर्वप्रतिपादित के समान ही होगा ।
( यहाँ पूर्वमत में भी कोई दोष नहीं है, क्योंकि आलम्बनगत दोष से ही रति
२४ र०
३४० रसगङ्गाधरः
तत्र रसाद्याभासत्वं रसत्वादिना न समानाधिकरणं, निर्मलस्यैव रसादि-
त्वात्, 'हेत्वाभासत्वमिव हेतुत्वेन' इत्येके। नह्यनुचितत्वेनात्महानिः, अपि तु
सदोषत्वादाभासव्यवहारः, अश्वाभासादिव्यवहारवद् इत्यपरे।
विभावः समुचित एव, किन्तु तत्र रतिरेवानुचितेत्याशयः। रत्यादिरिति। नवीनमतेऽ-
नुचितस्थायिभावत्वं रसाभासत्वमित्येव लक्षणम्। आदिपदेन हासशोकादीनां ग्रहणात्।
प्राग्वदिति। लोकव्यवहारत इति भावः।
तत्रेति। रसाभासे। रसस्य भावस्य वा आभासत्वं प्रतिकृतिरूपेण ज्ञानं रस-
त्वेन न व्यवहार्यम्। निर्मलस्य दोषरहितस्य। यथा—कार्यसाधकत्वेऽपि हेतुरिवा-
भासमानो हेत्वाभासोऽसद्धेतुर्न हेतुत्वेन कार्यसाधकरूपेण व्यवहृतो भवति, यथा वा
साहित्ये विरोधाभासो न विरोधस्तथैव रसाभासो न रसः, किन्तु भिन्न एव रसवदा-
भासते—इत्येकेषामाचार्याणां मतम्।
अपरम्--नुसारेण रसाभासोऽपि रस एवेत्युभयोः सामानाधिकरण्यमेव। रसा-
भासस्य अनौचित्यमेव बीजम्, तत्तु दोषरूपमेव। अनुचितत्वेन दोषसद्भावेन नैव
स्वरूपहानिः कीटविद्धरत्नादिवत्। आभासव्यवहारस्तु दोषयुक्तत्वादेव रसस्य आभासो
दोषो रसाभास इति। दुष्टोऽश्वोऽश्वाभासो, दुष्टो मनुष्यो मनुष्याभासो यथैव तथैव
दुष्टो रसो रसाभासः। दुष्टत्वञ्चात्रानौचित्यरत्यादिमत्त्वम्। रसलक्षणेऽनुचितस्थायिभाव-
निवारकस्यानुक्तत्वेन रसाभासेऽपि रसव्यवहारे न कापि बाधा। हेतुरपि दुष्टत्वे
विद्यमानोऽपि त्याज्यतयैव ज्ञायते नाभावतया। तस्माद् हेत्वाभासत्वेन दृष्टान्तोऽपि
समानाधिकरणे बाधक इति।
में भी अनुचितत्व आता है। बहुनायकविषयक रति में नायकगत बहुत्व ही दोष है और
एकपक्षीय रति में रत्यभावविशिष्टत्व ही अनुचितत्व है, जो आलम्बन में ही है।)
रसाभास को रस मानें या न मानें—इस विषय में दो मत दिखाते हैं। रस
और भाव के आभास का रस के साथ समानाधिकरण नहीं है—दोनों एक स्थल में
नहीं रह सकते, क्योंकि निर्मल (निर्दोष) को ही रस कह सकते हैं और जैसे हेत्वाभास
(दुष्ट हेतु) का हेतुरूप में ग्रहण नहीं होता है (और साहित्य में विरोधाभास का
विरोध के द्वारा ग्रहण नहीं होता) वैसे ही रसाभास का रस के रूप में ग्रहण उचित
नहीं है—यह कुछ विद्वानों का मत है।
किसी के अनुचित रहने पर स्वरूप की हानि नहीं होती, दोषयुक्त रहने के
कारण ही इसे आभास कहा गया है, जैसे दुष्ट (बुरी चाल वाले) घोड़े को अश्वाभास
कहते हैं, वैसे ही अनुचित विभाव वाले रस को ही रसाभास कहते हैं—ऐसा अन्य
आचार्य का मत है।
प्रथमाननम् ३४१
उदाहरणम्—
शतेनोपायानां कथमपि गतः सौधशिखरं
सुधाफेनस्वच्छे रहसि शयितां पुष्पशयने ।
विबोध्य क्षामाङ्गीं चकितनयनां स्मेरवदनां
सनिश्वासं श्लिष्यत्यहह !! सुकृती राजरमणीम् ॥
अत्रालम्बनम् अनुचितप्रणया राजरमणी । रहोरजन्यादि उद्दीपनम् ।
साहसेन राजान्तःपुरे गमनं, प्राणेषूपेक्षा, निःश्वासाश्लेषादयश्चानुभावाः । शङ्का-
दयश्च सञ्चारिणः । निषिद्धालम्बनकत्वाच्चास्या रतेराभासत्वं रसस्य ।
शतेनेति । प्रच्छन्नकामुकस्य राजरमणीरमणवृत्तवर्णनमिदम् । कश्चित् सुकृती
पुण्यवान् कामुक उपायानां परमोच्चप्रासादारोहणानुकूलव्यापाराणां शतेन कथमपि
क्लेशेन सौधशिखरं राजप्रासादस्योच्चतमप्रकोष्ठं गतः प्राप्तः, तत्र सुधाफेनवन्निर्मलेऽति-
धवले पुष्पशय्यायां रहसि एकान्ते शयितां सुप्तां क्षामाङ्गीं विरहातिशयात् कृशाङ्गीं
राजरमणीं विबोध्य जागरयित्वा, तां चकितनयनां दुष्करतदागमनविस्मितमनां
स्मितमुखीम् अहह ! निःश्वासेन सहितं यथा स्यात्तथा श्लिष्यत्यालिङ्गति ।
अनुचितेति । अनुचितः साधारणपरपुरुषाश्रितः प्रणयो यस्याः । रहो-रजन्यादि
एकान्त-रात्रिप्रभृति । निषिद्धं सहृदयैरनुचितत्वेन ज्ञातमालम्बनं प्रच्छन्नकामुकसहिता
राजरमणी, तदाश्रितमिदमुदाहरणं रसाभासस्य प्रथमभेदस्यैव ।
रतिविषयक रसाभास तीन प्रकार का है—( १) साधारणजन का मुनिपत्नी,
राजपत्नी आदि विषयक, ( २ ) बहुनायकाश्रित-नायिकाविषयक और अनुभयनिष्ठ
( एकपक्षीय ) । क्रमशः तीनों का उदाहरण प्रस्तुत किया जा रहा है—
सैकड़ों उपायों के द्वारा किसी-किसी तरह ( कड़े पहरे के बावजूद बड़ी
कठिनाई से ) राजमहल के ऊपरी प्रकोष्ठ में पहुँच कर पुण्यवान् कोई युवक एकान्त में
अमृतफेन-तुल्य स्वच्छ फूल की शय्या पर सोई हुई कृशाङ्गी (विरह के कारण दुबली )
राजपत्नी को जगाकर उस चकित आँखों वाली मुस्कानभरी रमणी को दीर्घ निःश्वास
लेता हुआ आलिङ्गित कर लेता है, यह आश्चर्य है ।
यहाँ आलम्बन विभाव अनुचित (परपुरुष में) प्रेम करने वाली राजा की
रमणी है । एकान्त एवं रात आदि उद्दीपन विभाव है । साहसपूर्वक राजा के महल
( रनिवास ) में जाना, प्राणों की उपेक्षा, निःश्वास, आलिङ्गन आदि अनुभाव हैं और
शंका आदि संचारीभाव हैं । निषिद्ध ( अनुचित ) आलम्बन ( नायक-नायिका ) वाली
इस रति के कारण यहाँ रस का आभास है । अर्थात् यह अनुचित आलम्बन वाले
रसाभास का उदाहरण है ।
३४२ रसगङ्गाधरः
न चात्र चकितनयनाभित्यनेन परपुरुषस्पर्शत्रासाभिव्यक्त्या रतेरनु-
भयनिष्ठतेत्याभासताहेतुर्वाच्यः । अस्याश्च चिराय तस्मिन्नासक्ताया अन्तः-
पुरे परपुरुषागमनस्यात्यन्तमसम्भावनया 'क एष मां बोधयति' इत्युचित एव
त्रासः । अनन्तरं च परिचयाभिव्यक्त्या 'सोऽयं मत्प्रियो मदर्थं प्राणानपि तृणी-
कृत्यागत' इति ज्ञानादुत्पन्नं हर्षमभिव्यञ्जयत् 'स्मेरवदनाम्' इति विशेषणं रतिं
तदीयामपि व्यनक्ति, परन्तु प्राधान्यं नायकनिष्ठाया एव रतेः, सकलवाक्यार्थ-
त्वात् । यथा वा—
न चात्रेति । सुप्तावस्थायाः सद्योजागरणानन्तरमपि नायिकायां रतेरभावाननु-
भयनिष्ठतयैवोदाहरणमिदमिति पूर्वपक्षाभिप्रायः । जागृताया त्रासस्यैव दर्शनं तन्मतं
पुष्णाति । किन्तु 'स्मेरवदनाम्' इति विशेषणं तस्या हर्षं व्यञ्जयद् रतिमपि व्यञ्जयति ।
ततश्च नायिका अपि रतिविशिष्टैवेति नेदमुदाहरणमनुभयनिष्ठरत्याश्रितस्येत्युत्तरपक्षा-
भिप्रायः ।
तदीयामपीति । "हर्षसमुच्चायकोऽपिः" इति भट्टनागेशो वाक्यान्वयं सम्यक्
परीक्ष्यैव लिखति । सरलकृत्तु अत्रत्येनापिना नायकरतिं समुच्चाययति—तदेतद्वाक्या-
न्वयपरीक्षानिरपेक्षमेव । नहि "स्मेरवदनाम्" इति विशेषणं नायिकारतिमिव नायक-
रतिमभिव्यनक्ति येन नायकरतेरत्र समुच्चयः स्यात् । किञ्च नायकरतिः पूर्वसिद्धैव ।
अत्र केवलं नायिकारतिरेव साध्या, तयैव उभयनिष्ठा रतेरभिप्रेता सिद्धा भवति ।
वस्तुतः सन्दर्भान्वयो हि नायकरतिसमुच्चायकत्वमत्र 'अपि'शब्दस्य बोधयति ।
अत एव रतिमपीत्यनुक्त्वा तदीयामपीति लिखनं सङ्गच्छते । अपिर्हि यत्पदाव्यवहिताग्रे
प्रयुज्यते तत्रैवान्वेतीति नियमात् नायिकारतिप्रतियोगिनीं नायकरतिं समुच्चाययति ।
यदि कहें कि अनुभयनिष्ठ रति वाले रसाभास का ही उदाहरण है, क्योंकि
'चकितनयनां' इस पद से परपुरुषस्पर्श की शंका से त्रास की ही अभिव्यक्ति होती है,
रति की नहीं और तब तो नायिका में रति न रहने से यह एकपक्षीय ही हुई—तो
ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि यह नायिका तो बहुत दिन से इस नायक पर आसक्त ही है,
पर रनिवास में परपुरुष के आगमन का अत्यन्त असम्भव होने के कारण ( उस नायक
के आगमन की संभावना के अभाव में ) 'कौन यह मुझे जगा रहा है' इसमें त्रास
( भय ) उचित ही है । इसके बाद तुरत परिचय के व्यक्त हो जाने पर 'वही यह मेरा
प्रिय मेरे लिए प्राणों को भी तिनके के समान मान कर आया है' इस ज्ञान से उत्पन्न
हर्ष को प्रकाशित करते हुए "स्मेरवदनाम्" यह विशेषण उस ( नायिका ) की रति
को भी व्यक्त कर रहा है । ( उक्त विशेषण से नायिकानिष्ठ हर्ष एवं रति दोनों व्यक्त
होते हैं और तब रति का नायिकानिष्ठ हो जाने पर उभयनिष्ठता सिद्ध हो जाती है,
क्योंकि रति नायकनिष्ठ तो पूर्व से हो है । परन्तु प्रधानता तो नायकनिष्ठ रति की
प्रथमाननम् ३४३
भवनं करुणावती विशन्ती गमनाज्ञालव-लाभलालसेषु ।
तरुणेषु विलोचनाब्जमालामथ बाला पथि पातयाम्बभूव ॥
अत्र कुतश्चिदागच्छन्त्याः पथि तदीयरूपयौवनगृहीतमानसैर्यू/र्युवभिरनु-
गम्यमानायाः कस्याश्चिद् भवनप्रवेशसमये निजसेवासार्थक्यविज्ञानाय गमनाज्ञा-
पन्यरूपलाभलालसेषु तेषु परमपरिश्रमश्रवणसञ्जातकरुणाया गमनाज्ञादान-
निवेदकस्य विलोचनाम्बुजमालापरिक्षेपस्यानुभावस्य वर्णनादभिव्यज्यमाना
रतिर्बहुवचनेन बहुविषया गम्यत इति भवत्ययमपि रसाभासः ।
बहुनायकविषयरतिस्वरूपं द्वितीयं रसाभासमुदाहरति-यथा वेति । काचिद्
बाला ग्रामान्तरात् स्वगृहमागच्छन्ती सती (स्वगृहसमीपमागत्य) स्वभवनं प्रविशन्ती
(प्रवेशकाले) पथि 'चिरानुगमनानन्तरं गमनस्य परावर्त्तनस्य आज्ञाया यो लवो लेशस्तस्य
लाभाय लालसा येषां' तेषु अनुरक्तेषु तरुणेषु करुणावती दयावती सती अथ अन्ततो
विलोचनाब्जमालां नयनकमलश्रेणिं कतिपयकटाक्षान् पातयामास निक्षिप्तवती । अत्र
बालाया अनुगमनेन तरुणेषु दृष्टिपातेन च बालायां रतिरभिव्यज्यते ।
निजसेवेति । प्रीत्यानुगमनरूपा तरुणदलकृता युवत्याः सेवा तस्या हृदये
मनागपि स्थानं लब्धवती न वेति ज्ञानाय 'भवन्तः स्वगृहं प्रति प्रस्थातुमर्हन्ति' इति
ही है, क्योंकि यह सम्पूर्ण वाक्यार्थ ही है ।) अन्य (नायिकानिष्ठ रति) तो वाक्य के
एकदेशीयार्थ पर ही आश्रित हैं ।
बहुनायकविषयक रतिवाले रसाभास का उदाहरण—कोई तरुणी दूसरे गाँव से
अपने घर जा रही थी, रास्ते में एक तरुणदल उसके पीछे मोहित होकर चल रहे थे,
जब वह बाला अपने घर प्रवेश करने लगी तो वे युवकगण रुक गये कि अब हमें यह
तरुणी प्रस्थान करने की आज्ञा दे तो हम उसी से कृतार्थ हो जायेंगे । दयावती उस
तरुणी ने राह पर खड़े उन युवकों पर नयनकमल की श्रेणी ही डाल दी । इसी से वे
अपने को धन्य समझ कर चले गये ।
यहाँ कहीं से आती हुई एक युवती का, राह में उसके रूप और यौवन से
आकृष्ट मनवाले युवकों ने पीछे-पीछे चलना शुरू कर दिया । जब वह अपने घर के
पास पहुँचकर घर में प्रवेश करने लगी तो वे वहाँ रुक गये । देर तक साथ रहने पर
भी उस तरुणी का न तो वचन सुना और न ही नजर ही मिला सके । आखिर सुदूर तक
अनुगमनरूप अपनी सेवा की सार्थकता (इस सेवा का स्थान उस तरुणी के हृदय में
कुछ है या नहीं) को जानने के लिए 'अब आपलोग जा सकते हैं' इस आज्ञा को पाने
के हेतु वे युवक तरस रहे थे । वह तरुणी भी उनके अथक परिश्रम को जानकर दया से
उन पर अपने नयनकमल से एक नजर डाल दी, जिससे उन्हें जाने की आज्ञा मिल
३४४ रसगङ्गाधरः
यथा वा—
भुजपञ्जरे गृहीता, नवपरिणीता वरेण वधूः।
तत्कालजालपतिता, बालकुरङ्गीव वेपते नितराम्॥
अत्र रतेर्नववध्वा मनागप्यस्पर्शादनुभयनिष्ठत्वेनाभासत्वम्। तथा
चोक्तम्—
“उपनायक-संस्थायां, मुनि-गुरुपत्नीगतायां च।
बहुनायक-विषयायां, रतौ तथानुभयनिष्ठायाम्” ॥ इति।
युवत्युक्तिश्रवणमेव साधकमित्येव तरुणेषु लालसा। सुदूरं यावदनुगमनरूपपरिश्रमेण
तरुणानां युवती दयावती सती दृष्टिं प्रक्षिप्य, न तु वचनेनाज्ञां दत्तवती। बहुवचनेनेति।
तेनात्र यदि एकवचनं प्रयुज्यते तर्हि रसप्रतीतिरेव।
रसाभासस्य तृतीयं प्रभेदमनुभयनिष्ठरतिमुदाहरति—यथा वेति। नवविवाहिता.
बाला वरेण ( नायकेन ) बाहुपाशे गृहीता सती तत्क्षण-जाल-निबद्धा बालमृगी इव
नितरां कम्पते। कम्पनेनात्र बालायां त्रास एवाभिव्यज्यते, न रतिः, मुग्धत्वातिशयाद-
ननुभूतरतित्वाच्च।
अनुचितत्वं हि रतौ कुत्र कुत्र भवतीति परिगणनं भेदप्रदर्शनपूर्वकं प्राचीनोक्तं
प्रस्तौति—उपनायकेति। उपपतिविषयिणी, मुनि-गुरु-राजपत्नीविषयिणी, बहुनायक-
विषयिणी, अनुभयविषयिणी ( एकपक्षाश्रिता ) च रतिः चतुर्विधा रसाभासतां याति।
अत्र मुनिपत्न्यादिविषयिणी रतिर्हि उपपतिविषयिणी एव, किन्तूपपतिविषयिणी
साधारणानौचित्यं, मुनिपत्न्यादिविषयिणी तु अत्यन्तानौचित्यं जनयतीत्यनयोर्भेदः।
ग्रन्थकृता तूभयोरेकत्वमेवोररीकृतम्।
गयी। इस गमनाज्ञा देने के सूचक नयनकमलप्रक्षेपरूप अनुभाव के वर्णन से अभिव्यक्त
होती हुई रति बहुवचन के द्वारा बहुविषयक सूचित होती है। इसलिए यह भी
रसाभास ही है।
रसाभास के तृतीय भेद अनुभयनिष्ठा रति ( एकपक्षीय ) का उदाहरण प्रस्तुत
किया जा रहा है—पति ने नवीन विवाहिता वधू को बाहुपाश में बाँध लिया। इससे
वह वधू तत्क्षण जाल में फँसी बालमृगी के समान अतिशय काँपने लगी'। कम्पन से
यहाँ बाला में त्रास ही व्यक्त होती है, रति नहीं, क्योंकि वह अतिशय मुग्धा है और
रति का अनुभव अभी उसे हुआ ही नहीं है।
यहाँ रति का नववधू से थोड़ा भी स्पर्श न होने के कारण अनुभयनिष्ठ ( दोनों
में न रहकर एक में ही स्थित ) द्वारा आभासता है। जैसा कि कहा गया है—
उपपति में रहने वाली, मुनिपत्नी, गुरुपत्नी आदि में रहने वाली, बहुतों नायकों
में एक नायिका द्वारा रहने वाली और अनुभयनिष्ठा रति आभासता को प्राप्त करती है।
प्रथमाननम् ३४५
अत्र मुनिगुरुशब्दयोरुपलक्षणपरतया राजादेरपि ग्रहणम् । अथात्र किं
व्यङ्ग्यम् ?—
व्यानम्राश्चलिताश्चैव, स्फारिताः परमाकुलाः ।
पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चाल्याः, पतन्ति प्रथमा दृशः ॥
अत्र व्यानम्रतया धर्मात्मताप्रयोज्यं युधिष्ठिरे सभक्तित्वम्, चलिततया
स्थूलाकारताप्रयोज्यं भीमसेने सत्रासत्वम्, स्फारिततया अलौकिकशौर्यश्रवण-
प्रयोज्यम् अर्जुने सहर्षत्वम्, परमाकुलतया परमसौन्दर्यप्रयोज्यं नकुल-सह-
देवयोरौत्सुक्यं च व्यञ्जयन्तीभिर्दृग्भिः पाञ्चाल्या बहुविषयाया रतेरभिव्यञ्जनाद्
रसाभास एवेति नव्याः । प्राञ्चस्तु अपरिणेतृबहुनायकविषयत्वे रतेराभासतेत्याहुः।
अथात्रेति । यदि बहुनायकविषया रती रसाभासस्तर्हि द्रौपद्याः पञ्च पाण्डवान्
स्वीयान् प्रति प्रकाशितभावद्वारा किं व्यङ्ग्यं ? रसो रसाभासो वा ? स्वीयत्वेन रसो
वा, बहुत्वेन रसाभासो वेति विचारणा । विशेषेण आ समन्तान्नम्राः ।
बहुविषयाया इति । भक्ति-त्रासयो रतेरव्यञ्जनादपि हर्ष-परमाकुलत्वाभ्या-
मर्जुन-नकुल-सहदेवेषु द्रौपद्या रतेर्व्यञ्जनाद् बहुविषयत्वं सिद्धमेव । अत्र, रसाभास एवेति
नवीनाः, बहुनायकविषयत्वमात्रेण तत्सिद्धेः । विवाहित-बहुनायक-विषयत्वे रस एव न
रसाभास इति रस एवात्र व्यङ्ग्यमिति प्राचीनाः । 'तु'शब्देन प्राचीनमतेऽरुचिः सूचिता
इति नागेशभट्टः, रसाभासलक्षणे तद्भेदविवरणे वा परिणयशब्दस्योल्लेखाभावात् ।
चन्द्रिकाकृतस्तु प्राचीनमतस्य पूर्वोल्लेखानानर्हस्य पश्चान्निर्देशस्तस्य गरीयस्त्वं सूचयति ।
रसाभासलक्षणे लोकशास्त्रगर्हितत्वरूपानौचित्यस्य प्रवेशेन, प्रकृते तथाविधानौचित्या-
यहाँ मुनि और गुरु शब्द उपलक्षण (दृष्टान्तपरक) हैं, इसलिए राजा, मित्र
आदि का भी ग्रहण हो जाता है । यहाँ प्रथम भेद साधारण अनौचित्यप्रयुक्त है, जब कि
द्वितीय भेद अत्यन्त अनौचित्य के कारण ।
अब प्रश्न उठता है कि यदि बहुनायकगत रति को रसाभास मानते हैं तो
स्वीय बहुनायकगत रति भी रसाभास ही होगा, पर इसे लोक में अनुचित नहीं माना
जाता है । तो अग्रिम उदाहरण में व्यंग्य है क्या—रस या रसाभास ?
पाण्डुपुत्रों (पाण्डवों) पर द्रौपदी की प्रथम दृष्टियाँ इस प्रकार पड़ रही हैं—
विनम्र, चञ्चल, विकसित और परम व्याकुल ।
यहाँ (दृष्टि के) अतिविनम्र होने से ‘धर्मात्मा होने के कारण युधिष्ठिर’ के
प्रति भक्ति को, चञ्चल होने से ‘मोटा-तगड़ा होने के कारण भीमसेन’ के प्रति भय को,
विकसित होने से ‘अद्भुतवीर’ होने के यशःश्रवण के कारण अर्जुन के प्रति हर्ष को
और-परम व्याकुल होने से ‘परम सुन्दर होने के कारण नकुल तथा सहदेव’ के प्रति
औत्सुक्य को व्यञ्जित करती हुई दृष्टियों से द्रौपदी के अनेक पुरुषविषयक रति के
३४६ रसगङ्गाधरः
तत्र शृङ्गाररस इव शृङ्गाररसाभासोऽपि द्विविधः, संयोग-विप्रलम्भ-
भेदात् । संयोगाभासस्त्वनुपदमेवोदाहृतः । विप्रलम्भाभासो यथा—
व्यत्यस्तं लपति क्षणं, क्षणमथो मौनं समालम्बते,
सर्वस्मिन् विदधाति किं च विषये दृष्टिं निरालम्बनाम् ।
श्वासं दीर्घमुरीकरोति, न मनागङ्गेषु धत्ते धृतिं,
वैदेही-कमनीयता-कवलितो, हा हन्त ! लङ्केश्वरः ॥
अत्र सीतालम्बनेयं लङ्केशगता विप्रलम्भरतिरनुभयनिष्ठतया, जगद्-
गुरुपत्नीविषयकतया चाभासतां गता 'व्यत्यस्तं लपती'त्यादिभिरुक्तिभि-
र्व्यज्यमानैरुन्माद-श्रम-मोह-चिन्ता-व्याधिभिस्तथैवाभासतां गतैः प्राधान्येन परि-
पोष्यमाणा ध्वनिव्यपदेशहेतुः ।
सम्भवान्नात्र रसाभास इति । यत्तु रसचन्द्रिकाकृद् ‘न च तस्याम् ( अनुभयनिष्ठायां )
रतेरयुक्तताधीर्लोकस्य" इति तन्नास्मभ्यं रोचते, एकपक्षीयर्तिस्थले विवाहितायाम-
विवाहितायां वा अनौचित्यस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात्, अनौचित्याभावे हि रसाभासलक्षणमेव
तत्राव्याप्तं स्यात् ।
अनुपदमेवेति । सद्यः प्रदर्शितपूर्वोदाहरणत्रये । व्यत्यस्तमिति । हा हन्त !
वैदेह्या जानक्याः कमनीयतया सौन्दर्येण कवलितो ग्रस्तोऽत्यन्तमाकृष्टो लङ्केश्वरो रावणः
क्षणं व्यत्यस्तमसम्बद्धं लपति प्रलापं करोति, अथोऽनन्तरं क्षणं मौनं समालम्बते, किञ्च
अपि च सर्वस्मिन् विषये निरालम्बनां शून्यां निष्फलां दृष्टिं विदधाति निक्षिपति दृष्टि-
अभिव्यक्त होने के कारण यह रसाभास ही है—ऐसा नवीन आचार्य कहते हैं । परन्तु
प्राचीन आचार्य तो अविवाहित अनेक नायक विषय की रति को ही आभास मानते हैं ।
यहाँ तो पाँचों पाण्डव द्रौपदी से परिणय करने वाले हैं, अतः यहाँ रस ही है ।
शृंगार रस जैसे दो प्रकार का होता है, वैसे ही शृंगाररसाभास भी संयोग
और विप्रलम्भ भेद से दो प्रकार का है । उनमें संयोगाभास का तो अभी-अभी उदाहरण
दिया जा चुका है । अब विप्रलम्भाभास का उदाहरण दिया जा रहा है—
हाय हाय ! सीता के सौन्दर्य से वशीभूत लंकाधिपति रावण अत्यन्त व्याकुल
है—क्षण में उलटा-पुलटा ( असम्बद्ध ) बोलता है, क्षण में ही चुप हो जाता है ( चुप्पी
लगा लेता ), सभी विषयों में शून्य दृष्टि लगाता है ( देखते हुए भी न देख पाता है ),
दीर्घ श्वास लेता है और अंगों में स्थिरता नहीं रखता है ।
यहाँ सीता पर आश्रित रावण में स्थित विप्रलम्भ रति अनुभयनिष्ठ होने के
कारण एवं जगद्गुरु श्रीरामचन्द्र की पत्नी के विषय में रहने के कारण आभास
( रत्याभास ) होकर 'व्यत्यस्तं लपति' इत्यादि उक्तियों के द्वारा अभिव्यक्त ( व्यंग्यार्थ )
होते हुए उन्माद, श्रम, मोह, चिन्ता और व्याधि, जो आभास हो रहे हैं, के द्वारा
प्रथमाननम् ३४७
एवं कलहशील-कुपुत्राद्यालम्बनतया वीतरागादिनिष्ठतया च वर्ण्यमानः
शोकः, ब्रह्मविद्यानधिकारिचण्डालादिगतत्वेन च निर्वेदः, कदर्य-कातरादि-
गतत्वेन पित्राद्यालम्बनत्वेन वा क्रोधोत्साहौ, ऐन्द्रजालिकाद्यालम्बनत्वेन च
विस्मयः, गुर्वाद्यालम्बनतया च हासः, महावीरगतत्वेन भयम्, यज्ञीयपशु-
वसाऽसृङ्मांसाद्यालम्बनतया वर्ण्यमाना जुगुप्सा च रसाभासाः । विस्तृतिभया-
च्चामी नोदाहृताः सुधीभिरुन्नेयाः ।
क्षेपेणापि विषयं प्रत्यक्षीकर्त्तुं न प्रभवतीत्यर्थः । दीर्घं श्वासमङ्गीकरोति, अङ्गेषु च
मनागपि ईषदपि धृतिं न धत्ते । अत्र प्रलापेन उन्मादः, मौनालम्बनेन श्रमः, दृष्टि-
दानेऽप्यदर्शनात् मोहः, दीर्घश्वासाच्चिन्ता, धैर्याभावाच्च व्याधिर्भावोऽभिव्यज्यते,
तैश्च विप्रलम्भाभासो व्यज्यते, प्राधान्येन च तस्यैव ध्वनिपदव्यवहार्यता ।
एवमिति । अनुचितालम्बनादिगता रतिर्यथा रसाभासो भवति, तथैव अनुचि-
तालम्बननिष्ठा अनुचिताश्रयनिष्ठाश्च शोकादयः सर्वेऽपि स्थायिभावा रसाभासतां यान्ति ।
पित्रा कलहं कृत्वा कुपुत्रो हि पितुः शोकस्य कारणतया आलम्बनविभावो भवति, एवं-
विधानुचित-कलहोत्पन्नः शोको, वीतरागो विरक्तः तन्निष्ठस्तदाश्रितोऽपि शोको हि
करुणरसाभासः । शोक-मोहादिशमनेनैव वीतरागत्वं भवति, तस्मिन् शोको नोचितः ।
नित्यानित्यवस्तुविवेकजन्यस्य निर्वेदस्य ब्रह्मविद्याज्ञानादेव प्रादुर्भावः सम्भवति, चाण्डा-
लादेः स्वभाव एव तथाविधविवेकवैमुख्यस्य । अत एवानधिकारित्वमुक्तम् । कदर्यः कृपणः,
कातरो भीरुः, आदिपदेन दुर्बलखञ्जादिपरिग्रहः, तदाश्रितयोः, गुरुपित्राद्यालम्बयोः
शिष्यपुत्राद्याश्रितयोः क्रोधोत्साहयोरनौचित्येन रौद्र-वीररसाभासता । ऐन्द्रजालिक
प्रधान रूप से परिपुष्ट होने के कारण ध्वनि कहलाने योग्य है । तात्पर्य यह है कि यहाँ
उन्मादादि भावाभास रत्याभास के उपकारक होने से गौण हैं, उन्हें ध्वनि की पदवी
नहीं मिल सकती है, जबकि रत्याभास उनके द्वारा पुष्ट होने के कारण ध्वनि ही है ।
इसी प्रकार शृंगाराभास की तरह करुणादि रसों के भी आलम्बनगत अनौचित्य
से करुणाभासादि होते हैं । यथा— पिता से कलह करने वाले कुपुत्र के आलम्बन से
पितृगत शोक एवं विरक्त में रहने वाला शोक वर्णित होने पर करुणाभास हो जाता है ।
ब्रह्मविद्या के अनधिकारी चाण्डाल आदि (घोर कुकृत्यों में लिप्तों) में स्थित निर्वेद
वर्णित होने पर शान्तरसाभास हो जाता है । कृपण एवं कायर आदि में स्थित अथवा
पिता आदि गुरुजनों पर होने वाला पुत्रादि स्थित क्रोध और उत्साह वर्णित होने पर
क्रमशः रौद्र एवं वीर रस के आभास होते हैं । जादूगर आदि के आलम्बन से उत्पन्न
विस्मय अद्भुतरसाभास होता है । गुरु आदि के आलम्बन से शिष्यादिगत हास
हास्यरसाभास होता है । महान् वीर में स्थित भय वर्णित होने पर भयानक रसाभास
होता है । यज्ञ में घातित पशु के चर्बी, शोणित, मांस आदि के आलम्बनरूप में वर्णित
एवमेवानुचितविषया भावाभासाः ।
यथा—
सर्वेऽपि विस्मृतिपथं विषयाः प्रयाता
विद्यापि खेदकलिता विमुखीबभूव ।
सा केवलं हरिणशावकलोचना मे
नैवापयाति हृदयादधिदेवतेव ॥
गुरुकुले विद्याभ्याससमये तदीयकन्यालावण्यगृहीतमानसस्य, अन्यस्य
वा कस्यचिदतिप्रतिषिद्धगमनां स्मरतो देशान्तरं गतस्येयमुक्तिः ।
इन्द्रजालाख्याद्भुतविद्याप्रदर्शकः । यज्ञीयपशुघातस्य लोके सहृदयैर्नानौचित्यं ज्ञायते ।
यैर्बौद्धादिभिस्तत्रानौचित्यप्रतीतिः क्रियते, तेषां तत्र रसाभास एव ।
एवमेवेति । रसाभासवदेव आलम्बनविभावगता अनुचिता विषया येषां ते
भावा एव भावाभासा भवन्ति । तथा च भावविशेषा एव भावाभासाः । स्थायिभावा-
श्रितास्तु रसाभासाः ।
उदाहरति—सर्व इति । अधुना प्रियायाः स्मरणावसरे सर्वेऽपि विषया दर्शन-
श्रवणादिविषयाः चिरसेविता अपि विस्मृतिपथं गताः, चिरादभ्यस्ता विद्याऽपि पराङ्गना-
प्रीतिदर्शनेनेर्ष्यावशात् खेदकलिता खिन्ना सती मद्दिङ्मुखीभूता । परन्तु केवलमेका
साऽचिरपूर्वं सेविता हरिण-शिशुलोचना प्रिया मे मम हृदयाद् अधिदेवता पृथिव्याद्य-
धिष्ठातृदेवतेव नैव अपयाति कदापि नैव दूरीभवति ।
तदीयेति । गुरुकुलसम्बन्धिनीत्यर्थः । 'अप्रतिषिद्धे'ति मूलपाठो हि मूलोच्छेद-
करत्वादुपेक्षितः, तथा सति अ-नौचित्याभावाद् भावाभासत्तैवात्र न स्यात् ।
होने पर घृणा ही बीभत्स रसाभास होता है। ग्रन्थविस्तार के भय से इन सभी रसा-
भासों का उदाहरण नहीं दिया गया है, इन उदाहरणों का ऊह स्वयं विद्वान् लोग
कर लेंगे।
इसी प्रकार रसाभास की तरह ही अनुचित विषय रहने पर भावाभास होते
हैं। अर्थात् जिस भाव का आलम्बनविभाव अनुचित हो उसे भावाभास कहते हैं।
सहृदयों को जो अनुचित मालूम पड़े उसे ही यहाँ अनुचित कह सकते हैं। उदाहरण—
विरही नायक कहता है कि अभी (इस विरह-व्यथा में) सभी विषय (दर्शन-
श्रवणादि से उत्पन्न) विस्मृति के मार्ग पर गयी हुई विद्या भी (परस्त्री-विषयक प्रीति
देख) खिन्न होकर विमुख हो गयी, केवल मेरी वह (पूर्वदृष्टा अनुरक्ता) बालहरिण-
लोचना (प्रिया) अधिष्ठात्री देवी के समान मेरे हृदय से कभी नहीं जाती है।
गुरुकुल में विद्याभ्यास के समय गुरुपुत्री के सौन्दर्य से आकृष्ट मन वाले या
अत्र च स्वात्मत्यागात्यागाभ्यां स्रक्चन्दनादिषु विषयेषु चिरसेवितायां
विद्यायां च कृतघ्नत्वम्, अस्यां च लोकोत्तरत्वमभिव्यज्यमानं व्यतिरेकवपुः
स्मृतिमेव पुष्णातीति सैव प्रधानम् । एवं च त्यागाभावगतं सार्वदिकत्वं व्यञ्ज-
यन्त्यधिदेवतोपमापि । एषा चानुचितविषयकत्वादनुभयनिष्ठत्वाच्च भावा-
भासः । यदि पुनरियं तत्परिणेतुरेवोक्तिः, तदा भावध्वनिरेव ।
अत्र व्यङ्ग्योऽपि व्यतिरेकालङ्कारः स्मृतेरङ्गमवे । तथाहि—आजन्मसेविताः
स्रक्चन्दनादयो विषयाः चिरसेविता विद्या च स्वस्मिन् आत्मीये चिरसेवके नायके
आत्मनः स्वत्वस्य ( विषयत्व-विद्यात्वयोः ) त्यागेन कृतघ्नतां कृतज्ञत्वाभावं प्रकाशयतः,
किन्तु इयं हरिणशावकलोचना स्वस्मिन् आत्मीयेऽचिरसेवके नायके आत्मनः स्वत्वस्य
( प्रियात्वस्य ) अत्यागेन कृतज्ञतामेव व्यनक्तीति त्रयाणां विषय-विद्या-नायिकानां सेव्य-
त्वेन साम्येऽपि त्यागात्यागाभ्यां वैषम्यदर्शनाद् व्यतिरेकः स्मृतिपोषकत्वेनाऽङ्गम् । यथा
पृथिव्याद्यधिष्ठातृदेवता स्वसेवकं न कदापि त्यजति तथैवेयं नायिकापि इत्युपमापि
स्मृतेरेव पोषिका ।
अनुचितविषयकत्वात् अतिप्रतिषिद्धनायिकाचिन्तनविषयत्वात्, अनुभयनिष्ठ-
त्वादेकतरनिष्ठत्वादिति । यदि तया नायिकया परिणयानन्तरं विदेशस्थस्य नायकस्योक्ति-
रियं तदा स्मृतिभावध्वनिरेव न भावाभासः, अनुचितत्वाभावात् ।
किसी अन्य विदेशस्थ नायक की यह उक्ति है, जो रति के लिए अत्यन्त निषिद्ध
नायिका का स्मरण कर रहा है ।
यहाँ आजन्म सेवित माला, चन्दन आदि विषयों एवं चिरकाल से सेवित विद्या
में स्वसेवक ( नायक ) के प्रति आत्मत्याग ( विषयत्व एवं विद्यात्व को छोड़ने ) के
कारण उससे कृतघ्नता एवं इस ( नायिका ) में स्वसेवक ( नायक ) के प्रति आत्म-
त्याग ( नायिकात्व रूप से न छोड़ने ) के कारण उससे अलौकिक ( अद्भुत ) कृतज्ञता
अभिव्यक्त होती हुई व्यतिरेकस्वरूप से स्मृतिभाव को ही पुष्ट कर रही है । नायक के
द्वारा सेवित विषय, विद्या और नायिका में सेवितत्व रूप से सादृश्य रहने पर भी
चिरसेवित विषय और विद्या द्वारा नायक का त्याग और अचिरसेवित नायिका द्वारा
अत्याग रूप ही व्यतिरेक है । इसी तरह त्याग न करने में 'सदा' इस गुण को व्यक्त
करती हुई पृथिव्यादि अधिदेवता की उपमा भी स्मृति को ही पुष्ट कर रही है । यहाँ
व्यंग्य अलंकार गौण एवं स्मृतिभावाभासध्वनि प्रधान है । यह स्मृति अनुचित
( परस्त्री ) विषयक होने से एवं अनुभयनिष्ठ ( केवल नायकनिष्ठ ) रहने से भावाभास
है और यदि यह उक्ति वर्णित नायिका के पति की ही हो, तो भावध्वनि ही है ।