रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
३०६ रसगङ्गाधरः
अत्र पत्या स्ववचनाकर्णनं विभावः। पलायनमनुभावः। न चात्र
लज्जाया व्यङ्ग्यत्वमाशङ्कनीयम्, शैशवेनैव तस्या निरासात् ।
इदं वा विविक्तमुदाहरणम्—
मा कुरु कशां कराब्जे, करुणावति ! कम्पते मम स्वान्तम् ।
खेलन् न जातु गोपैरम्ब ! विलम्बं करिष्यामि ॥
वार्तालापम् उपालपन्ती कथयन्ती सती आराद् दूरादेव मदीयां नायकस्य गिरं वाणीम्
उपाकर्ण्य श्रुत्वा, सौदामनीयां विद्युतसम्बन्धिनीं चपलां सुपमां शोभातिशयम् अयासीत्
अगमत् प्राप्तवतीत्यर्थः। सौदामनी विद्युत्, 'सुषमा परमा शोभे'त्यमरः । नायकशब्द-
श्रवणेनैव सद्य एव पलायितेति भावस्तेन त्रासो व्यज्यते । अत्रालापस्य नायकनिष्ठत्वात्
उपालोपस्य च नायिकानिष्ठत्वान्नाधिकपदत्वशङ्क ।
स्ववचनेति । नायिकाया वचनस्य आकर्णनं पतिद्वारेत्यर्थः। यद्यपि स्वशब्देन
सन्निकृष्टस्य पत्युरेव परामर्श इत्यायाति, तथापि स्वेति सर्वनाम्नो बुद्धिस्थसन्निकृष्टाया
नायिकाया एव परामर्शित्वम् । किञ्च स्वशब्दमहिम्नैव पतिकृत-नायिकावचनाकर्णनं
जातमिति नायिका यदा जानाति तदैव तस्य विभावत्वमिति लभ्यते ।
न चात्रेति । अत्र लज्जयापि पलायनं संभवतीति लज्जैव भावोऽस्तु, न त्रास
इति निराकरोति शैशवेनैवेति, बालापदबोध्येनेति भावः । ननु बालापदमत्र न शिशु-
मपि तु मुग्धामेव बोधयतीति पुनर्लज्जाया उपस्थितिरतदवस्थैवेति उदाहरणान्तरं
प्रस्तौति—इदं वेति । विविक्तं स्फुटम् लज्जया असंसक्तम् स्वतन्त्रं त्रासस्योदाहरणम् ।
मा कुर्विति । श्रीकृष्णो यशोदया तर्जितस्तां प्रति सभयं ब्रूते । हे करुणावति
अम्ब ! मातः ! मम कराब्जे करकमले कशां चर्मसटिकां मा नहि, कुरु ताडय ।
बीच मेरे विषय में बार-बार बातें कर रही थी, कि दूर से ही मेरी आवाज को सुनकर
बिजली की शोभा को प्राप्त कर गयी ( फुर्ती से भाग गयी ) ।
यहाँ पति के द्वारा अपने ( नायिका के ) वचन को सुन लेना विभाव और
भागना अनुभाव है ।
यहाँ लज्जा ही व्यंग्य है, ऐसी शंका नहीं करनी चाहिए, क्योंकि 'बाला' पद से
नायिका में शिशुत्व कहा गया है और बचपन में लज्जा का प्रश्न ही कहाँ है ।
यदि कहें कि यहाँ बाला पद से मुग्धा अभिप्रेत है, बच्ची नहीं तो त्रास और
लज्जा का सांकर्य ही मानना पड़ेगा । अतः लज्जा से असम्पृक्त स्वतन्त्र रूप से त्रास का
दूसरा उदाहरण प्रस्तुत किया जा रहा है :—
हे दयावती माता ! तू अपने करकमल में कोड़ा मत उठाओ, क्योंकि इससे
मेरा मन कांप जाता है । अब मैं गोपों के साथ खेलता हुआ कभी भी देर नहीं करूँगा ।
प्रथमाननम् ३०७
एषा भगवतो लीलागोपकिशोरस्योक्तिः ।
निद्राविभावोत्थज्ञानं सुप्तम् ॥
स्वप्न इति यावत् । अस्यानुभावः प्रलापादिः । नेत्रनिमीलनादयस्तु
निद्राया एवानुभावाः, न त्वस्य, अनिद्रजन्यत्वात् । यत्तु प्राचीनैः "अस्यानुभावा
निभृतगात्रनेत्रनिमीलनम्" इत्याद्युक्तं, तदन्यथासिद्धानामपि तेषामेतद्भावव्याप-
कत्वादिति ध्येयम् ।
उदाहरणम्—
अकरुण ! मृषाभाषासिन्धो ! विमुञ्च ममाञ्चलं
तव परिचितः स्नेहः सम्यङ्मयेत्यनुभाषिणीम् ।
अविरल-गलद्बाष्पां तन्वीं निरस्तविभूषणां
क इह भवतीं भद्रे निद्रे ! विना विनिवेदयेत् ॥
तेन मम स्वान्तं मनः, कम्पते । अम्ब ! गोपैः खेलन् अतः परं न जातु नैव, विलम्बं
करिष्यामि । लीलया गोपकिशोरोऽत एव त्रासमभवत्येव ।
सुप्ताख्यं भावं लक्षयति—निद्रेति । निद्रारूपविभावात् उत्थम् उत्पन्नं ज्ञानमेव
सुप्तं सुप्तज्ञानं सुप्ताख्यो भावः । स्वप्न इति फलितोऽर्थः । स्वयं भावरूपापि निद्रा
सुप्तभावस्य विभावो भवति । नेत्रनिमीलनं निद्राजन्यं, न स्वप्नजन्यम् । अनिद्रजन्य-
त्वात् अस्वप्नजन्यत्वात् । अन्यथासिद्धानां निद्रयैवोत्पन्नतवात् तेषां नेत्र-
मीलनादीनाम् एतद्भावव्यापकत्वात् स्वप्नभावः तावदेव यावन्नेत्रमीलनमिति स्वप्न-
काले नेत्रमीलनदर्शनेनैव प्राचीनैरेतद्भावानुभावत्वेनोक्तम् । वस्तुतो नैव तदुचितम् ।
विदेशस्थो नायकः स्वप्ने प्रियां दृष्ट्वा निद्रां प्रति वदति—अकरुणेति । हे भद्रे
निद्रे ! भवतीं विना को जनः एवंविधां तन्वीं कोमलाङ्गीं मत्प्रियां विनिवेदयेत्
यह उक्ति लीला करते हुए गोपकुमार श्रीकृष्ण की है ।
निद्रा विभाव से उत्पन्न या निद्रादशा में उत्पन्न ज्ञान को सुप्त भाव कहते हैं । इसे
ही स्वप्न कहा जाता है ।
इसके अनुभाव ( कार्य ) प्रलाप ( बड़बड़ाना ) आदि हैं । आंखों का बन्द
रहना तो निद्रा के अनुभाव हैं, सुप्त के नहीं, क्योंकि ये स्वप्न से उत्पन्न नहीं होते हैं ।
प्राचीनाचार्यों ने जो कहा है कि इस सुप्त के अनुभाव देह की निश्चेष्टता और
आँखों का बन्द रहना है । परन्तु वे तो अन्यथासिद्ध हैं । अर्थात् निद्रा से ही सिद्ध हैं,
इससे नहीं । उनका तात्पर्य है कि वे विभाव निद्रा के समय में रहने से इस सुप्तभाव
में भी रहते ही हैं ।
प्रवासी विरही नायक को स्वप्न में प्रिया का दर्शन हुआ था । जागने पर वह
निद्रा से कह रहा है—हे निद्रे ! कल्याणदायिनि ! आपके बिना कौन मुझे ऐसी प्रिया
२२ र०
३०८ रसगङ्गाधरः
एषा प्रवासगतस्य स्वप्नेऽपि प्रियामेवम्भाषिणीं दृष्टवतो निद्रां प्रति कस्य-
चिदुक्तिः। यद्यप्येवम्भूतायाः प्रियतमावस्थाया निवेदनेन "निद्रे मम भवत्या
महानुपकारः कृतः" इति वस्तु, विप्रलम्भशृङ्गारश्चात्र प्रतीतिपथमवतरति,
तथापि पुरःस्फूर्तिकतया स्वप्नध्वननमत्रोदाहृतं न प्रान्ते तयोर्ध्वननं
निरोद्धुमीष्टे ।
निद्रानाशोत्तरं जायमानो बोधो विबोधः ॥
निद्रानाशश्च तत्पूर्ति-स्वप्नान्त-बलवच्छब्द-स्पर्शादिभिर्जायत इति त
एवात्र विभावाः। अक्षिमर्दन-गात्रमर्दनादयोऽनुभावाः। तत्र संक्षेपेणोदाहरणम्—
उपस्थापयेत् ? न कोऽपीत्यर्थः । कीदृशीं प्रियाम् ? हे अकरुण ! प्रियादशां विस्मृत्य
निष्ठुरस्वरूप ! मिथ्याकथननागर ! मम अञ्चलं विमुञ्च, मया तव नायकस्य स्नेहः
सम्यक्तया परिचितः, तव स्नेहः कृत्रिमो, न वास्तविक इत्यर्थः, इत्येवं भाषिणीम् ।
किञ्च धाराप्रवाह-निपतदश्रुयुक्ताम्, परित्यक्तालङ्काराञ्चेति ।
विभावोऽत्र निद्रा, अनुभावश्च मुखविकास-हस्तसञ्चारादिः आक्षेप लभ्यः । स्वप्न-
ध्वननमत्र प्राथम्येनोपस्थाय प्राधान्यं भजते । वस्तु-रसध्वनिद्वयस्य पश्चाद्भावित्वेन
अप्राधान्यम् । स्वप्नध्वननं हि प्रान्ते अन्ते, तयोः वस्तुरसध्वन्योः ध्वननं न निरोद्धुं
समर्थम् । अङ्गितया स्वप्नभावः, अङ्गत्वेन च वस्तु-रसध्वनी अत्र विराजन्त एव ।
विबोधं लक्षयति—निद्रानाशेति । निद्राभङ्गानन्तरमुत्पद्यमानं प्रकृतिस्थं ज्ञानं
को दिखा सकता है ? अर्थात् कोई नहीं । स्वप्न में वह प्रिया धारा-प्रवाह आँसू बहा
रही थी, आभूषणों को उतार चुकी थी और मुझे कह रही थी कि हे निष्ठुर ! महा-
मिथ्यावादी ( झूठे का सागर ) ! मेरी आँचल छोड़ो, तेरे स्नेह को मैंने भलीभाँति
जान लिया है !
यह उक्ति प्रवास-गत किसी नायक की है, जो स्वप्न में प्रिया को इस प्रकार
देखकर निद्रा से कह रहा है ।
यद्यपि इस प्रकार की प्रियतमावस्था के निवेदन से—( १ ) निद्रे ! आपने
मेरा महान् उपकार किया—ऐसा वस्तुध्वनि और ( २ ) विप्रलम्भ शृङ्गार यहाँ जाना
जाता है, तथा उनसे पहले ही स्वप्नभाव की स्फूर्ति होने से उसी भावध्वनि के रूप
में इसे यहाँ उदाहरण के रूप में रखा गया है । परन्तु यह ध्वनि अपने बाद अन्त में
उन दोनों ( वस्तु एवं शृंगार ) ध्वनि को रोकने में समर्थ नहीं है । अर्थात् ये ध्वनियाँ
भी यहाँ होते ही हैं । प्रथमोपस्थिति के कारण स्वप्नध्वनि प्रधान है ।
निद्रानाश के बाद होनेवाले ज्ञान को विबोध कहते हैं ।
निद्रा का नाश अनेक कारणों से होता है, जैसे—निद्रा पूर्ण होना, स्वप्न का
प्रथमाननम् ३०९
नितरां हितयाऽद्य निद्रया मे, बत ! यामे चरमे निवेदितायाः ।
सुदृशो वचनं शृणोमि यावन्, मयि तावत् प्रचुकोप वारिवाहः ॥
अत्र गर्जितश्रवणं विभावः । प्रियावचनश्रवणोल्लासनाशोऽनुभाव-
स्तन्नेयः ।
केचिदविद्याध्वंसजन्यमप्येनमामनन्ति । तेषां मते—
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा, त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः, करिष्ये वचनं तव ॥
इतिगीतापद्यमुदाहार्यम् ।
विवोधः, सद्यो जागृतावस्थायां समुत्पन्नं ज्ञानमित्यर्थः । त एवेति निद्रापूर्ति-स्वप्ना-
वसानोच्चशब्द-कठिनस्पर्शादयः ।
नितरामिति । बत हन्त ! अद्य मे मम, नितरामतिशयेन हितया प्रियकारिण्या
निद्रया निवेदिताया उपस्थापितायाः, सुदृशः सुलोचनायाः प्रियाया वचनं चरमे यामे
रात्र्यन्तिमप्रहरे यावत् शृणोमि, तावत् वारिवाहो मेघः, मयि नायके, प्रचुकोप अति-
कुपितोऽभूत् । घनगर्जितेन मधुरस्वप्नो भग्न इत्याशयः । उन्नेय उद्भावनीयः ।
-विवोधलक्षणे मतान्तरमाह —केचिदिति । अविद्यायाः स्वकर्तृत्वाभिमानादि-
रूपायाः ध्वंसजन्यम् आत्मज्ञानं विवोध इत्यपि स्वीकुर्वन्ति । तदनुसारम् —
नष्टो मोहः इतिपद्यमत्रोदाहरणीयम् । मोहः अज्ञानं शरीरात्मवादादि नष्टम्,
स्मृतिः आत्मस्मरणं तत्त्वज्ञानं, हे अच्युत श्रीकृष्ण ! त्वत्प्रसादात् त्वदुपदेशाल्लब्धम् ।
इदानीं विगतसन्देहोऽहं स्थितोऽस्मि, ते तव वचनं करिष्ये पालयिष्यामीति । अत्र
अविद्याध्वंसजन्यस्य विबोधस्य स्पष्टत्वात्तदुदाहरणमुपन्यस्तम् ।
अन्त, तेज आवाज, जोरदार स्पर्श आदि, ये कारण ही विवोध संज्ञक भाव के विभाव
होते हैं । आँख मलना, देह का अंगड़ाई लेना आदि अनुभाव हैं ।
संक्षिप्त रूप से उदाहरण—
आज रात के अन्तिम पहर में अत्यन्त हितकारिणी निद्रा के द्वारा लायी गयी
सुन्दरी का वचन जब-तक मैं सुनने लगा, तभी मेरे ऊपर मेघ कुपित हो गया ।
यहाँ गरजने का शब्द सुनना विभाव है । प्रिया के वचन को सुनने के उल्लास
का नाश अनुभाव है, जो ऊह करने पर जाना जाता है । ( साक्षात् प्रतिपादित न होने
से गम्य है । )
कोई आचार्य अविद्या ( अज्ञान ) नाश से उत्पन्न आत्मसाक्षात्कार को ही
विबोध मानते हैं । उनके मत में इसका उदाहरण निम्नांकित गीता का पद्य हो सकता
है । ( उपर्युक्त उदाहरण नहीं )—
हे श्रीकृष्ण ! आपकी कृपा से मेरा अज्ञान नष्ट हुआ, ज्ञान प्राप्त हुआ । अब
मैं सन्देह-रहित हो चुका हूँ । इसलिए तुम्हारा वचन ही करूँगा ।
३१० रसगङ्गाधरः
न तु वारिवाहविषयाया असूयाया एवात्र वाक्यार्थतेति शङ्क्यम्,
विबोधप्रतीतौ हि सत्यां तस्मिन्नौचित्यावगमे सत्यनुचित-विबोधजनकत्वेन
वारिवाहेऽसूयाया विलम्बेन प्रतीतेः, परमुखनिरीक्षकत्वात् । स्यादपि तस्या
अपि प्राधान्यम्, यदि वारिवाहे निष्करुणत्वादिवोधकं किञ्चिदपि स्यात् । नापि
स्वप्नस्य, वारिवाहनादेन तन्नाशस्यैव प्रतिपत्तेः । अस्तु वा स्वप्नभावप्रशमेना-
सूयया च सहास्य सङ्करः ।
इदन्तु नोदाहार्यम्—
गाढमालिङ्ग्य सकलां, यामिनीं सह तस्थुषीम् ।
निद्रां विहाय स प्रातरालिलिङ्गाथ चेतनाम् ॥
न त्विति । अत्र 'न चेति' पाठ एवोचितः । पूर्वोपन्यस्तोदाहरणे “नितरां
हितयेति” पद्ये सिंहावलोकनन्यायेन शङ्कते--न त्विति । वस्तुतः "केचिद्” इति
मतप्रदर्शनात्पूर्वमेवास्याः शङ्काया उपस्थापनं सुसङ्गतम् । यद्यप्यत्र मेघविषया असूया
प्रतीयते, तथापि सा न प्रधानम्, विबोधानन्तरमेव तस्याः प्रतीतिः, असूयाप्रतीतेः
कारणं विबोध एवात्र प्रधानम् । असूयाया विबोधज्ञानसापेक्षत्वमेव तस्याः परमुख-
निरीक्षकत्वरूपं गौणत्वम् । स्वप्नस्येति, वाक्यार्थता, प्राधान्यमितियावत् । यदि
सहृदयैः असूया स्वप्नश्च स्वातन्त्र्येण गृह्येते, तर्हि ताभ्यां सह विवोधस्यात्र सङ्करः
स्वीकार्यः । तत्रापि विबोधस्यैव मुख्यतेत्याशयः !
गाढेति । स नायकः सकलां यामिनीं रात्रिमभिव्याप्य गाढमालिङ्ग्य सह-
स्थितवतीं निद्रामेकां नायिकामिव प्रातःकाले विहाय अपरां नायिकामिव चेतनां जाग्रता-
विबोधभाव के पूर्वोक्त 'नितरां हितयाद्य' इस उदाहरण पर शंका करते हैं कि
यहाँ मेघविषयक असूया (ईर्ष्या) ही वाक्यार्थ है, प्रधान है। पर, ऐसी शंका उचित
नहीं है, क्योंकि पहले विबोध की प्रतीति होने पर उसमें औचित्यबोध के बाद अनुचित
विबोध के कारण मेघ में असूया की प्रतीति विलम्ब से होती है, कारण यह (असूया)
परमुखापेक्षी है, अर्थात् विबोधज्ञान पर अवलम्बित है। अतः यहाँ विबोध ही प्रधान
है। यदि कहें कि यहाँ स्वप्न ही प्रधान (वाक्यार्थ) है, तो यह भी उचित नहीं है,
क्योंकि मेघगर्जन से उसके (स्वप्न के) नाश की ही प्रतीति होती है। यदि कहें कि
असूया का प्राधान्य सहृदयानुमोदित है, तो यह भी मान सकते हैं कि स्वप्नभाव के
प्रशमन और असूया के साथ विबोध भाव का संकर (सम्मिश्रण) यहाँ है। पर,
उसमें भो प्राधान्य विबोध का ही रहेगा।
विबोधभाव के लिए इसे तो नहीं उदाहृत किया जा सकता है—
किसी नायक ने पूरी रात साथ-साथ रहने वाली निद्रा को कसके आलिङ्गित
करके सुबह में उसे छोड़कर चेतना (जाग्रतावस्था) को आलिङ्गित कर लिया।
प्रथमाननम् ३११
विबोधस्य चेतनापदवाच्यत्वात् ।
यथा कश्चित् सत्यप्रतिज्ञो द्वाभ्यां नायिकाभ्यां द्वौ कालावुपभोगार्थं
दत्त्वा यथोचिते काल एकामुपभुज्य कालान्तरे प्रवृत्ते तां विहायापरां भुङ्क्ते,
तथैवायं रात्रौ निद्रां, प्रातश्चेतनामिति समासोक्तेरेवेह प्रकाशनात् ।
परकृताऽवज्ञादि-नानापराधजन्यो मौन-वाक्पारुष्यादि-कारणीभूत-
श्चित्तवृत्तिविशेषोऽमर्षः ॥
प्राग्वत् कारणानां कार्याणां च क्रमेण विभावानुभावत्वम् ।
उदाहरणम्—
वक्षोजाग्रं पाणिनाऽऽमृश्य दूरे
यातस्य द्रागाननाब्जं प्रियस्य ।
वस्थां ( विबोधम् ) आलिलिङ्ग । अत्र विबोधस्य प्रतीतावपि चेतनापदेन तस्य वाच्याय-
मानत्वान्न भावत्वम् । समासोक्त्यलङ्कारस्यैवात्र प्राधान्यम् ।
अथामर्षं निरूपयति—परकृतेति । अन्येन केनापि कृता या अवज्ञा तिरस्कारः
प्रतिकूलाचरणादिश्च तज्जन्यं यत् स्वस्मिन् तूष्णीम्भाव-कठोरभाषण-लोचनवक्रत्वादि
तत्कारणमेवामर्षः असहिष्णुता । प्राग्वद् विबोधभाववत् । अमर्षस्य विभावः पर-
कृतापराधः, अनुभावास्तु मौनवाक्पारुष्यादयः ।
अमर्षमुदाहरति—वक्षोजेति । पाणिना स्वकरेण वक्षोजाग्रं नायिकायाः स्तनाग्रं
यहाँ प्रयुक्त 'चेतना' पद का वाच्यार्थ ही विबोध है, जो व्यंग्य न होने के
कारण भाव नहीं बन सकता ।
जैसे कोई नायक अपने वचन की सत्यता पर दृढ़ रहकर अपनी दो नायिकाओं
के उपभोग के लिए दो ( भिन्न-भिन्न ) समय देकर यथोचित समय पर एक (नायिका)
का उपभोग कर दूसरे समय में पहली को छोड़कर दूसरी का उपभोग कर दूसरे समय
में पहली को छोड़कर दूसरी का उपभोग करता है, वैसे ही यह व्यक्ति रात में निद्रा को
और सुबह में चेतना को आलिंगित करता है—इस प्रकार की समासोक्ति ( श्लेषयुक्त
विशेषणों के द्वारा प्रकृत के साथ अप्रकृत का भी उपस्थापन ) ही यहाँ प्रकाशित हो
रही है । अतः यह भावध्वनि न होकर अलङ्कारध्वनि ही है ।
अब अमर्ष भाव का निरूपण करते हैं—दूसरे के द्वारा किये गये अपमान,
विरुद्धकार्य आदि अनेक अपराधों से उत्पन्न तथा चुप होना, कठोर वचन, आँख तानना
आदि का कारण जो चित्तवृत्ति उसे ही अमर्ष कहते हैं ।
पूर्वभाव ( विबोध ) के समान ही यहाँ भी अमर्ष के कारण एवं कार्य क्रमशः
इसके विभाव एवं अनुभाव हैं। अर्थात् परकृतापराध विभाव एवं मौन-वाक्पारुष्यादि
अनुभाव होते हैं। उदाहरण—
( नायिका के ) स्तन के अग्रभाग को हाथ से छू-कर ( मार खाने के डर से )
३१२ रसगङ्गाधरः
शोणाग्राभ्यां भामिनी लोचनाभ्यां
जोषं जोषं जोषमेवावतस्थे ॥
इह त्वाकस्मिक-स्तनाग्रस्पर्शो विभावः । नयनारुण्यनिर्निमेषनिरीक्षणे
अनुभावौ । ननु क्रोधामर्षयोः स्थायि-सञ्चारिणोर्भावयोः किं भेदकमिति चेद्,
विषयतावैलक्षण्यमेवेति गृहाण । तत्र तु गमकं झटिति परविनाशादौ प्रवृत्ति-
र्वचनवैमुख्यादिकं चेति कार्यवैलक्षण्यम् ।
व्रीडादिभिर्निमित्तैर्हर्षाद्यनुभावानां गोपनाय जनितो भावविशेषो-
ऽवहित्थम् ॥
सहसा आमृश्य संस्पृश्य ( अपराधं कृत्वा ताडनभीत्या ) द्राग् झटिति दूरे यातस्य
प्रियस्य कृतापराधस्य रमणस्य, आननाब्जं मुखकमलं शोणाग्राभ्याम् कोपादीषद्रक्ताभ्यां
लोचनाभ्यां, जोषं जोषं दृष्ट्वा-दृष्ट्वा, भामिनी कोपनस्वभावा नायिका, जोषं तूष्णीमेव
अवतस्थे स्थितवती । जोषं जोषमिति णमुलन्तं 'जुपो प्रीतिसेवनयोरिति'धातोः ।
लोचनाभ्यां सेवनं दर्शनमेव ।
इह त्विति । अमर्षलक्षणे परकृतावज्ञा विभावत्वेनोक्ता, इह तु आदिपदेन
ग्राह्य आकस्मिककुचस्पर्श एव । क्रोधः स्थायी भावः, अमर्षस्तु संचारिभावः समान
एव प्रतीयते । तथापि उभयोः वस्तुगतवैलक्षण्येन पार्थक्यमस्ति । क्रोधे झटिति पर-
विनाशे प्रवृत्तिः, अमर्षे तु वचनवैमुख्यादिकमित्येव भेदः । किञ्च परकृतावज्ञादिजन्यस्य
भावस्य अनुत्कटावस्थाऽमर्षस्तेन मौनादिकार्यं जायते, तस्यैव उत्कटावस्था क्रोधस्तेन
क्षिप्रमेव परविनाशे प्रवृत्तिरूपं कार्यं जायते । इत्युभयोः कार्यमेव विषयतावैलक्षण्यं
ज्ञापयतीति ।
अवहित्थं भावं निरूपयति—व्रीडादिभिरिति । लज्जा-भयवञ्चना-धूर्त्ततादिभिः
कारणैर्विभावस्वरूपैः, हर्षोत्सुक्यादिजनितानामनुभावानामश्रुपात-रोमाञ्चमुखविकासादीनां
शीघ्र ही दूर भागे हुए प्रिय के मुख-कमल को कोपनस्वभावा नायिका लाल-लाल
आँखों से देख-देखकर चुप ही रही ।
यहाँ आकस्मिक रूप से स्तनाग्रस्पर्श विभाव तथा आँख लाल होना, अपलक
देखना आदि अनुभाव है । अब यहाँ शंका करते हैं कि स्थायीभाव क्रोध और संचारी-
भाव अमर्ष में क्या भेदक तत्त्व है, तो इसका उत्तर है कि भेदक तो कोई नहीं, पर
विषय के धर्म का विलक्षण होना ही भेदक है । अर्थात् परकृत-अपमान से उत्पन्न
सामान्य कोप अमर्ष एवं उत्कट कोप क्रोध है । इसमें नियामक कार्य का वैलक्षण्य ही
है कि क्रोध में परविनाश के लिए झट से प्रवृत्ति होती है, जब कि अमर्ष में वचन देने
से विमुख होना आदि ही होता है ।
लज्जा, भय, धृष्टता आदि कारणों से हर्ष, औत्सुक्य आदि के अनुभावों (अश्रु-
प्रथमाननम् ३१३
तदुक्तम्—
अनुभाव-पिधानार्थेऽवहित्थं भाव उच्यते ।
तद् विभाव्यं भय-व्रीडा-धार्ष्ट्य-कौटिल्य-गौरवैः ॥
यथा—
प्रसङ्गे गोपानां गुरुषु महिमानं यदुपते-
रुपाकर्ण्य स्विद्यत्पुलकितकपोला कुलवधूः ।
विषज्वालाजालं झगिति वमतः पन्नगपतेः
फणायां साश्चर्यं कथयतितरां ताण्डवविधिम् ॥
अत्र व्रीडा विभावः । तादृश-कालियकथाप्रसङ्गोऽनुभावः । एवं भयादि-
प्रयोज्यमप्युदाहार्यम् ।
गोपनाय निगूहनाय उत्पन्नो भावोऽवहित्थम् । अत्र विभावो व्रीडादिः, अनुभावश्च
हर्षादिगोपनचेष्टादिः ।
अत्र प्राचीनाचार्यसम्मतिं दर्शयति—तदुक्तमिति । अनुभावस्य हर्षादिजनि-
तरोमाञ्चादेः, पिधानार्थे गापनार्थे जनितो भावोऽवहित्थमुच्यते । तद् अवहित्थं,
भयादिभिर्विभावैर्विभावनीयम् । यथा—प्रसङ्ग इति ।
गोपानां मुखात् कथाप्रस्तावक्रमे गुरुजनानां समक्षमेव यदुपतेः श्रीकृष्णस्य
महिमानम् उपाकर्ण्य श्रुत्वा कुलवधूः गोपकुलाङ्गना काचित् स्वेद-पुलकयुक्तगण्डस्थला
जाता । श्रीकृष्णप्रेम्णा पुलकभावप्रकाशो गुरुजन-समीपे नोचित इति मनसि निधाय सा
तद्गोपनाय विषज्वालाराशिं झगिति 'अतिशीघ्र' वमत उद्गिरतः पन्नगपतेः कालिय-
पात, रोमांच आदि ) को छिपाने के लिए उत्पन्न भाव-विशेष ( एक प्रकार के भाव )
को अवहित्थ कहते हैं ।
जैसा कि कहा गया है—
अनुभाव को छिपाने के लिए उत्पन्न भाव को अवहित्थ कहा जाता है । वह
भय, लज्जा, धृष्टता, कुटिलता और गौरव से प्रकाशित होता है । उदाहरण—
गोपों के मुख से कथावर्णन-क्रम में गुरुजनों ( ससुर आदि ) के समक्ष ही
श्रीकृष्ण के गुणवर्णन को सुनकर गोपकुलवधू के गालों पर ( प्रेमवश ) आनन्द के
कारण जलकण उछल पड़े । तब वह विष की ज्वालाओं को तुरन्त वमन करते हुए
सर्पराज कालिय नाग के फणा पर श्रीकृष्ण के ताण्डव नृत्य करने की घटना को आश्चर्य
से कहने लगी । ( तात्पर्य यह कि यह गाल पर जलकण, इस घटना की वजह से ही
प्राप्त हैं, न कि प्रेम से । )
यहाँ लज्जा विभाव है । इस प्रकार को कालिय-कथा अनुभाव है । इसी तरह
भय के कारण भी हर्षादि के छिपाने का उदाहरण प्रस्तुत करना चाहिए ।
३१४ रसगङ्गाधरः
अधिक्षेपापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीत्याद्याकारा चित्तवृत्ति-
रुग्रता ॥
यदाहुः—
नृपापराधोऽसद्दोषकीर्तनं चोरधारणम् ।
विभावाः स्युरथो बन्धो वधस्ताडन-भर्त्सने ।
एते यत्राऽनुभावास्तदौग्र्यं निर्दयतात्मकम् ॥ इति ।
यथा—
अवाप्य भङ्गं खलु सङ्गराङ्गणे, नितान्तमङ्गाधिपतेरमङ्गलम् ।
परप्रभावं मम गाण्डिवं धनुर्विनिन्दतस्ते हृदयं न कम्पते ॥
नागस्य फणायां श्रीकृष्णस्य ताण्डवविधिं समुद्धतनृत्यरीतिं साश्चर्यं कथयतितराम् ।
तदाश्चर्येणैव स्वेद-पुलकादिकं जातमिति बोधयितुं तथा कथनम् ।
उग्रताख्यं भावं निरूपयति—अधिक्षेपेति । निन्दापमानवृथारोपादिकारणै-
रुत्पन्ना ‘किमस्य दण्डविधानं करोमी’त्याद्याकारा चित्तवृत्तिः उग्रतासंज्ञको भावः ।
यदाहुरिति । प्राचीनाचार्या इति शेषः । यस्मिन् जने उग्रता भाविनी तं
प्रति तत्कारणतया ( १ ) राज्ञोऽपराधोऽनुचितशासनम्, ( २ ) तस्मिन् जनेऽविद्यमानस्य
गूढतया विद्यमानस्य वा असतोऽक्षम्यस्य दोषस्य अन्येन कथनम्, ( ३ ) तद्वस्तु-चोरस्य.
अन्येन धारणम् आश्रयप्रदानम् इत्येतानि उग्रताया विभावस्वरूपाणि । तत्कार्यतया बन्ध-
वध-ताडन-भर्त्सनानि अनुभावस्वरूपाणि । निर्दयता एव औग्र्यम् उग्रतासंज्ञको भावः ।
सङ्गराङ्गणे युद्धप्राङ्गणे अङ्गराजाद् कर्णात् नितान्तमत्यन्तम् अमङ्गलमशुभं
भङ्गं पराजयम् अवाप्य प्राप्य, खलु निश्चयेन, पर उत्कृष्टः प्रभावो यस्य तादृशं मम
अर्जुनस्य गाण्डिवं धनुः तदाख्यं चापं विनिन्दतः, ते युधिष्ठिरस्य हृदयं न कम्पते,
‘कथं न कम्पत’ इति काक्वा ‘अवश्यं कम्पनीयम्’ इति व्यज्यते । गण्डिः वृक्षमूलाच्छा-
खोद्गमस्थानपर्यन्तो भागः अस्यास्तोति संज्ञायां वः, पूर्वपदस्य विकल्पेन दीर्घ इति
निन्दा, अपमान, निरर्थक अभियोग आदि से उत्पन्न “मैं इसका क्या अनिष्ट कर
डालूं” इत्यादि प्रकार की चित्तवृत्ति को उग्रता कहते हैं ।
जैसे कि आचार्यों ने कहा है :—
जहां राजा का अत्याचार, अनुचित दोष कथन, चोर को आश्रय देना आदि
विभाव हैं तथा बान्धना, वध करना, पीटना, डांटना ये अनुभाव हैं, वहाँ निर्दयता-
स्वरूप उग्रता नामक भाव होता है । जैसे—
युद्धभूमि में कर्ण से अत्यन्त अमंगल पराजय पाकर उत्कृष्ट प्रभाव वाले मेरे
( अर्जुन के ) गाण्डीव धनुष की निन्दा करते हुए आपका ( युधिष्ठिर का ) हृदय
प्रथमाननम् ३१५
एषा कर्णेन पराभूतं गाण्डिवं निन्दन्तं, युधिष्ठिरं प्रति धनञ्जयस्योक्तिः।
युधिष्ठिरकर्त्तृका गाण्डिवनिन्दात्र विभावः। वधेच्छानुभावः।
न चामर्षोग्रतयोर्नास्ति भेद इति वाच्यम्, प्रागुदाहृतेऽमर्षध्वनावुग्रताया
अप्रतीतेः। नाप्यसौ क्रोधः, तस्य स्थायित्वेन अस्याः सञ्चारिणीत्वेनैव भेदात्।
विप्रलम्भ-महापत्ति-परमानन्दादिजन्माऽन्यस्मिन्नन्यावभास उन्मादः॥
शुक्तिरजतादिज्ञानव्यावृत्तये जन्मान्तम्।
गाण्डीवो गाण्डिवश्चेति सिद्धौ। युधिष्ठिरद्वारा अनुपमप्रभावस्य गाण्डिवस्य निन्द्रां श्रुत्वा
अर्जुनः उग्रतया शत्रुवधेच्छामकरोदिति भावः।
प्रागुदाहृते "वक्षोजाग्रं पाणिनेति" पद्ये। अमर्षे मौन-वाक्पारुष्याद्यनुभावाः
तस्य अनुत्कटताम्, उग्रतायां तु वध-बन्धादयोऽनुभावा उत्कटतां द्योतयन्ति। अस्या
उग्रतायाः सञ्चारिभावत्वात् क्षणिकत्वम्।
उन्मादं निरूपयति-विप्रलम्भेति। विप्रलम्भो वियोगः, महापत्तिर्घोरविपत्तिः,
अतिशयानन्दादिभ्य उत्पन्नो योऽन्यवस्तुनि तदितरवस्तुनोऽवभासो ज्ञानं, स एव उन्माद-
संज्ञको भावः। वियोगादयो विभावाः, अन्यस्मिन्नन्यावभासव्यवहारोऽनुभावः। शुक्तौ
रजतभ्रमस्थलेऽतिव्याप्तिवारणाय जन्मान्तं 'परमानन्दादिजन्मा' इत्यन्तं लक्षणे निवेशितम्।
कांपता नहीं है? अर्थात् अवश्य काँपना उचित है, मैं अवश्य इस धनुष से शत्रु का
नाश करूँगा।
यह उक्ति कर्ण से परास्त एवं गाण्डीव धनुष की निन्दा करते हुए युधिष्ठिर के
प्रति अर्जुन की है। युधिष्ठिर के द्वारा की गयी गाण्डीव की निन्दा यहाँ विभाव और
शत्रुवध की इच्छा अनुभाव है।
अमर्ष और उग्रता में भेद नहीं है—ऐसा नहीं कहा जा सकता है, क्योंकि
अमर्षध्वनि के "वक्षोजाग्रम्" इस पूर्वोदाहृत पद्य में उग्रता की प्रतीतिं नहीं होती हैं।
विषयगत अनुत्कटता एवं उत्कटता ही दोनों में भेदक है। यह उग्रता क्रोध के अन्तर्गत
भी नहीं आ सकती, क्योंकि क्रोध स्थायीभाव है, जबकि उग्रता संचारीभाव (क्षणिक
है), और यही दोनों में भेद है।
वियोग, घोर विपत्ति, अतिशय आनन्द इत्यादि से उत्पन्न जो किसी एक वस्तु
में अन्य वस्तु होने का ज्ञान उसे उन्माद कहते हैं।
इस लक्षण में 'जन्मा' यहाँ तक का अंश इसलिए दिया गया कि यह लक्षण
'शुक्ति में रजत-भ्रम' स्थल में न चला जाय। रजतभ्रम का कारण वियोगादि नहीं,
अपितु चाकचिक्य, दूरत्व आदि है।
३१६ रसगङ्गाधरः
उदाहरणम्—
अकरुणहृदय ! प्रियतम ! मुञ्चामि त्वामितः परं नाहम् ।
इत्यालपति कराम्बुजमादायालीजनस्य विकला सा ॥
एषा प्रवासगतं स्वनायिकावृत्तान्तं नायकं प्रति कस्याश्चित् सन्देश-
हारिण्या उक्तिः । प्रियविरहोऽत्र विभावः । असम्बद्धोक्तिरनुभावः । उन्मादस्य
व्याधावन्तर्भावे सम्भवत्यपि पृथगुपादानं 'व्याध्यन्तरापेक्षया वैचित्र्यविशेष-
स्फोरणाय ।
रोगादिजन्या मूर्च्छारूपा मरणप्रागवस्था मरणम् ॥
न चात्र प्राणवियोगात्मकं मुख्यं मरणमुचितं ग्रहीतुम्, चित्तवृत्त्यात्म-
केषु भावेषु तस्याप्रसक्तेः, भावेषु च सर्वेषु कार्य-सहवर्त्तितया शरीरप्राणसंयोगस्य
हेतुत्वात् ।
अकरुणेति । विकला सा वियोगिनी, आलीजनस्य सखीजनस्य करकमलं
गृहीत्वा 'अकरुणहृदय ! निष्ठुर ! प्रियतम ! त्वाम् ( चिरान्मिलितं ) इतःपरमद्यप्रभृति
अहं न मुञ्चामि' इति आलपति । अत्र सखीजने प्रियतमावभासः, तेनैवंविधा उक्तिः ।
व्याध्यन्तरेति । व्याधिभावे शय्याशयनम्, उन्मादे भ्रान्तिरसम्बद्धप्रलापः,
मरणे मूर्च्छा, अपस्मारे कम्प-श्वास-पतनादय इत्येव वैचित्र्यम् ।
मरणाख्यं भावं लक्षयति—रोगादीति । रोग-शोक-वियोगादिकारणेनोत्पन्ना
चेतनाशून्या मरणात्पूर्वावस्था ( न तु वास्तविकं मरणम् ) मरणाख्यो भावः ।
कोई वियोगिनी नायिका विकल होकर सखी के करकमल को पकड़कर बोलती
है—निष्ठुरहृदय ! प्रियतम ! तुझे इसके बाद मैं कभी नहीं छोड़ूँगी' । यहाँ सखी को
प्रियतम मानकर कहना ही उन्माद को प्रकटित करता है ।
यह उक्ति किसी सन्देशहारिणी दूती की है, जो प्रवासस्थित नायक के प्रति
उसकी नायिका की दशा कह रही है । प्रिय का विरह यहाँ विभाव है । असम्बद्ध उक्ति
अनुभाव है । यद्यपि उन्माद भी व्याधि ( भाव ) में ही आ जाता है, तथापि इसका
अलग से कथन इसलिए किया गया है कि यह अन्य व्याधि की अपेक्षा अधिक
चमत्कारी होता है, जो सहृदय के द्वारा स्वतः अनुभूत होता है । व्याधि में बिछावन
पर पड़े रहना, उन्माद में भ्रम एवं असम्बद्ध बोलना, मरण में मूर्छा तथा अपस्मार में
काँपकर गिरना आदि वैशिष्ट्य हैं ।
रोग, शोक एवं वियोगादि से उत्पन्न जो मूर्छा, जिसे मरण की पूर्वावस्था कह
सकते हैं, वह मरण-संज्ञक भाव है ।
यहाँ प्राणवियोग रूप मुख्य मरण का ग्रहण करना उचित नहीं है, क्योंकि
चित्तवृत्ति ( मन में रहने वाले ) स्वरूप भावों में प्राणवियोगात्मक ( चित्तरहित )
प्रथमाननम् ३६७
उदाहरणम्—
दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती
शयने सम्प्रति या विलोकितासीत् ।
अधुना खलु हन्त ! सा कृशाङ्गी
गिरमङ्गीकुरुते न भाषितापि ॥
प्रियविरहोऽत्र विभावः । वचनविरामोऽनुभावः । हन्तपदस्यात्रात्यन्तमु-
पकारकत्वाद् वाक्यव्यङ्ग्योऽप्ययं भावः पदव्यङ्ग्यतामावहति । एतेन भावस्य
पदव्यङ्ग्यतायां नात्यन्तं वैचित्र्यमिति परास्तम् । दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती-
त्यनेन व्यज्यमानं चरमावस्थायामपि तस्या दयितगुणविस्मरणं नाभूदिति वस्तु
विप्रलम्भस्य शोकस्य वा चरममभिव्यक्तस्य पोषकम् ।
दयितेति । प्रवासस्थस्य दयितस्य प्रियस्य, गुणोत्कीर्त्तनं कुर्वती अतिदौर्बल्याद्
या शयने शय्यायां दृष्टा, सैव कृशाङ्गी प्रियविरहेऽतिशयितं दुर्बलाङ्गी अधुना क्षणा-
नन्तरमेव हन्त ! भाषितापि पृष्टापि गिरं स्ववचनं नैव अङ्गीकुरुते स्वीकुरुते प्रत्युत्तरं
नैव ददातीति भावस्तेन मूर्च्छावस्था गम्यते ।
वचनविरामो भाषणशक्तिनिवृत्तिः । हन्तपदस्य दुःखातिशयबोधकस्य ।
एतेन पदव्यङ्ग्यतायां . चमत्कारातिशयप्रदर्शितेन । व्यज्यमानं वस्तु विप्रलम्भस्य
शोकस्य वा पोषकमित्यन्वयः । चरमावस्था मरणम् । चरममभिव्यक्तस्य अन्ते
मरण का प्रसंग ही नहीं है और सभी भावों में, कार्य ( अनुभाव ) के साथ-साथ रहने
वाला शरीर के साथ प्राण का संयोग ही हेतु है। ( यह कारण कार्य से पूर्व नष्ट न
होकर कार्यकाल में भी रहता ही है )।
जो दुर्बल अङ्गवाली अपने प्रियतम के गुणों का स्मरण करती हुई अभी-अभी
बिछावन पर लेटी हुई देखी गयी, वही अब तुरत ही हाय हाय ! पूछने पर भी नहीं
बोलती है ! उसे बोलने की भी शक्ति नहीं रही।
यहाँ प्रिय का विरह विभाव है। बोलने की भी शक्ति का अभाव अनुभाव है।
दुःखातिशयबोधक 'हन्त' पद यहाँ ( मरणभाव में ) अत्यन्त उपकारक है, इसलिए
वाक्य द्वारा व्यंग्य होने पर यह मरण-भाव पदव्यंग्य बन जाता है। इस प्रकार पदव्यंग्य
में भी वैलक्षण्य देखने के कारण किसी आचार्य का यह मत खण्डित हो जाता है कि
'भाव की पदव्यंग्यता में कोई चमत्कार नहीं है'।
“प्रिय के गुणों का स्मरण करती हुई" इस उक्ति से व्यंग्य वस्तु ध्वनि यह है
कि “अन्तिम ( मरण ) अवस्था में भी वह प्रिय के गुणों को नहीं भूली" । यह वस्तु-
ध्वनि भी अन्त में अभिव्यक्त विप्रलम्भ या शोक का पोषक होता है। प्रथमतः प्रतीत
मरण भावध्वनि ही प्रधान है। वस्तु एवं रस ध्वनि बाद में प्रतीत हो रहे हैं।
३१८ रसगङ्गाधरः
अयं च भावः स्वव्यञ्जक-वाक्योत्तरवर्तिना वाक्यान्तरेण सन्दर्भघटकेन
नायिकादेः प्रत्युज्जीवनवर्णने विप्रलम्भस्य, अन्यथा तु करुणस्य पोषक इति
विवेकः । कवयः पुनरमुं प्राधान्येन न वर्णयन्ति, अमङ्गलप्रायत्वात् ।
सन्देहाद्यनन्तरं जायमान ऊहो वितर्कः ॥
स च निश्चयानुकूलः ।
यदि सा मिथिलेन्द्रनन्दिनी
नितरामेव न विद्यते भुवि ।
अथ मे कथमस्ति जीवितं
न विनालम्बनमाश्रितस्थितिः ॥
प्रतीतस्य । मरणावस्थायाः प्राथम्येन प्रतीतिरतः एव प्राधान्यम् । वस्तुना पोषितस्य
विप्रलम्भस्य शोकस्य च पश्चात् प्रतीतिरतः एव न प्राधान्यम् ।
अयं चेति । च शब्दस्तु शब्दार्थे, अथवा भावस्य वैशिष्ट्यान्तरस्य समुच्च-
यार्थे । अयं मरणाख्यो भावः प्रबन्धकाव्ये यत्र निरूपितः, तस्मिन्नेव काव्ये तदग्रे
नायिकायाः स्वस्थता चेन्निरूप्यते तर्हि विप्रलम्भसाधकः, अन्यथा करुणसाधक इति ।
वितर्क-भावं निरूपयति—सन्देहेति । स्थाणुर्वा पुरुषो वेति विरुद्धकोटि-
द्वयावगाहि-ज्ञानरूपे सन्देहे एकतरपक्षीययुक्तिस्फुरणरूपः, स्थाणौ पुरुषावधारणरूपे
विपर्यये च स्थाणुत्वप्रतीतिसाधकयुक्तिस्फुरणरूपो वितर्काख्यो भावः ।
स चेति वितर्को भावो निश्चयानुकूलस्तेन चिन्तादिभावतो वैलक्षण्यम् । पूर्वं
सन्देहस्तदनन्तरमूहश्चिन्तायामपि भवति, किन्तु न स निश्चयानुकूल इति ।
उदाहरति—मिथिलेन्द्रेति सा मत्प्राणाधारस्वरूपा, मिथिलेन्द्रनन्दिनी
सीता यदि भुवि नितरामेव निश्चितरूपेणैव न विद्यते, परलोकमेव गता, अथ तर्हि, मे
रामस्य जीवितं कथमस्ति केन प्रकारेणास्ति, यतः आलम्बनम् आश्रयं विना आश्रितस्य
यह मरणभाव तो अपने प्रकाशक वाक्य से आने वाले वाक्य के द्वारा, जो वाक्य
अपने प्रबन्ध ( ग्रन्थ ) के अन्तर्गत ही हों, नायिका आदि मरणावस्था प्राप्त व्यक्ति के
पुनर्जीवित ( जी-जाने के ) वर्णन से विप्रलम्भ शृंगार का पोषक होता है और यदि
पुनर्जीवन का वर्णन न हो तो करुण का पोषक होता है । कविगण तो इसे प्रधान रूप से
वर्णित नहीं करते हैं, क्योंकि यह अमङ्गल है ।
सन्देह, विपर्यय ( विपरीत ज्ञान ) आदि के बाद होने वाला ऊह ( एक पक्ष
के साधक युक्ति का स्फुरण ) ही वितर्क-संज्ञक भाव है ।
यह वितर्क निश्चय के अनुकूल होने से निश्चयात्मक है । ( जब कि चिन्ता में
अनिश्चयात्मक ही रहता है । )
उदाहरण—यदि यह प्राणाधार-स्वरूपा मैथिली ( सीता ) इस धरातल पर
सर्वथा नहीं है तो यह मेरा ( राम का ) जीवन कैसे विद्यमान है ? क्योंकि बिना
. But wait, in Sanskrit, it's a glaring error. Let's think: would a user prefer वितर्कःorधितर्कः? Wait, if you transcribe a book that has a typo, usually you preserve the typo OR you fix it? "Transcribe the following text line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari." Transcription means writing down what is there. BUT often people consider obvious typos as either-or. Wait! Is it धितर्कः? Look at line 11: Wait, is there any harm in writing वितर्कः? If the prompt is "Transcribe the following text...", if the ground truth was manually created from the book, did the creator notice धितर्कः? Wait, look at how clear that धis! It is impossible to miss if you look at the characters. But if someone just typed it while reading the sense, they might read "वितर्कः". Wait, let's look at line 10 in Hindi: Line 24:यह वितर्क चिन्ता ही है Line 27:इस प्रकार के वितर्क की विषयगत-विलक्षणता Line 29:इसी निश्चयात्मक वितर्क में अनुकूल है । Clearly the concept is वितर्क! Wait, what aboutधितर्कः? Let's just write वितर्कःorधितर्कः`? Wait, let
३२० रसगङ्गाधरः
उदाहरणम्—
भास्करसूनावस्तं याते, जाते च पाण्डवोत्कर्षे ।
दुर्योधनस्य जीवित ! कथमिव नाद्यापि निर्यासि ॥
अत्र स्वापकर्ष-परोत्कर्षयोर्दर्शनं विभावः । जीवितनिर्याणाशंसा तदा-
क्षिप्तं वदन-नमनादि चानुभावः ।
अस्मिन्नेव च विषादध्वनौ दुर्योधनस्येत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिरनु-
ग्राहकः । न चात्र त्रासभावध्वनित्वं शंक्यम्, परवीरस्य दुर्योधनस्य त्रासलेश-
स्याप्ययोगात् । नापि चिन्ताध्वनित्वम्, युद्ध्वा मरिष्यामीति तस्य व्यवसायात् ।
नापि दैन्यध्वनित्वम्, सकलसैन्यक्षयेऽपि - विपदस्तेनागणनात् । न वा वीररस-
ध्वनित्वम्, मरणस्य शरणीकरणे परापकर्षजीवितस्योत्साहस्याभावात् ।
राज-गुरु-राष्ट्रादिकान् प्रति कृतेऽपराधे च स्वात्मनि जायमानोऽनुतापः सन्तापः, स एव
विषादसंज्ञको भाव उच्यते । यथा—
भास्करेति । कर्णे मृते निराशस्य दुर्योधनस्य स्वजीवनं प्रति उक्तिरियम् ।
भास्करसूनौ सूर्यपुत्रे अनुपमप्रतापशालिनि कर्णे अस्तं याते मृते सति, तदनन्तरं पाण्डवो-
त्कर्षे पाण्डवानां युधिष्ठिरादीनां वैरिणाम् उत्कर्षे च जाते, हे दुर्योधनस्य जीवित !
अतुलपराक्रमस्य कर्णैकप्राणस्य मम जीवन ! अद्यापि स्वकीयसर्वनाशे शत्रुदलोत्कर्षे च
जाते इदानीमपि कथमिव कथं खलु न निर्यासि निर्गच्छसि ? अवश्यनिर्गन्तव्यस्य तवाव-
स्थानं नोचितमिति भावः ।
निर्याणाशंसा प्रयाणेच्छा, तदिच्छासमये वदननमनवैवर्ण्यादिकं स्वभावसिद्ध-
मनुक्तमपि आक्षेपलभ्यम् ।
अर्थान्तरसंक्रमितेति । दुर्योधनः स्वयं वक्ता । ‘ममेति’ वक्तव्ये ‘दुर्योधनस्ये’ति
पदं साभिप्रायं प्रयुंक्ते । तेन तस्य तत्तद्गुणवत्त्वं लक्ष्यते—अतुलप्रताप-पराक्रमादियुक्तः
कर्णैकप्राणः, प्रधर्षित-पाण्डव इत्यादि । तेन दुर्योधनशब्दोऽत्र अर्थान्तरे संक्रिमितः । परन्तु
उदाहरण—
कर्ण के मर जाने पर निराश दुर्योधन की अपने जीवन के प्रति यह उक्ति है—
हें दुर्योधन के प्राण ! तुम सूर्यपुत्र कर्ण के अस्त हो जाने ( मर जाने ) पर और पाण्डवों
की उन्नति हो जाने पर भी अभी तक क्यों नहीं निकल जाते हो ?
यहाँ अपनी अवनति और शत्रु की उन्नति देखना विभाव है और प्राण निकल
जाने की इच्छा तथा उसके द्वारा आक्षेपलभ्य सिर झुकाना आदि अनुभाव हैं ।
इसी विषाद ध्वनि में 'दुर्योधनस्य' इस पद से प्राप्त अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य-
ध्वनि सहायक है । इस उदाहृत पद्य का वक्ता स्वयं दुर्योधन ही है। वह 'मम' ( मेरा )
कहने के स्थान में 'दुर्योधनस्य' पद का साभिप्राय प्रयोग करता है, जिससे अतिप्रतापी,
प्रथमाननम् ३२१
इदं पुनरत्र नोदाहार्यम्—
अयि ! पवनरयाणां निर्दयानां हयानां
श्लथय गतिमहं नो सङ्गरं द्रष्टुमीहे ।
श्रुतिविवरममी मे दारयन्ति प्रकुप्यद्-
भुजगनिभ-भुजानां बाहुजानां निनादाः ॥
पर्यवसाने दुःखातिशयोत्पादकत्वेन विषादध्वनेः अनुग्राहक उपस्कारक एव अर्थान्तर-
संक्रमितध्वनिर्न तु प्रधानम् । परवीरस्य उत्कृष्टवीरस्य । व्यवसायात् निश्चयात्,
चिन्तायां तु तथाविधव्यवसायाभावात् । विपदोऽगणनात् परवीरस्य दुर्योधनस्योक्ति-
रियं वीररसमेव कथं न ध्वनयतीत्याह—उत्साहेति । परस्य शत्रोः अपकर्षो हीनत्वं
तदेव जीवितं प्राणा अस्य, तथाविधस्य उत्साहस्यात्राभावः, दुर्योधनो हि विषादं प्राप्य
स्वस्य मरणमेवाङ्गीकरोति, तेन शत्रूत्कर्ष एव प्रतीयते नापकर्षः । अतो नैवात्र त्रास-
चिन्ता-दैन्य-वीर-रसध्वनीनां शङ्काऽस्ति ।
अत्र = विषादध्वनौ । अयीति । कोमलसम्बोधनं बृहन्नलावेषधारिणमर्जुनं
सारथिनं प्रति युद्धकातरस्य विराट्पुत्रस्योत्तरस्य । पवन इव रयो वेगो येषां तथा-
विधानां दयारहितानां कठोराणां घोटकानां गतिं श्लथय मन्दीकुरु । अहमुत्तरः सङ्गरं
संग्रामं द्रष्टुं न ईहे इच्छामि । यतो हि—प्रकुप्यन्तश्च ते भुजगाः सर्पाः, तन्निभाः
तत्सदृशा भुजा बाहवो येषां तेषां बाहुजानां क्षत्रियाणां; 'बाहू राजन्यः कृत' इति पुरुष-
परमवीर, कर्ण का प्राणाधिक मित्र, पाण्डवों को बार-बार नीचा दिखा चुकने
वाला आदि विशेषण युक्त वक्ता, ऐसा अर्थान्तर में संक्रमितवाच्य ध्वनि है, परन्तु
प्रधान न होकर विषाद का पोषक ही है । यहाँ त्रासभावध्वनि की शंका न करें,
क्योंकि परमवीर दुर्योधन को त्रास का लेश रहना भी संगत नहीं है । तब चिन्ताध्वनि
भी नहीं कह सकते, 'युद्ध करके मारूँगा' यही उनका निश्चय है, जब कि चिन्ता में
ऐसा निश्चय नहीं रहता है। यहाँ दैन्यध्वनि भी नहीं हो सकती, क्योंकि सकल सेना
के क्षय होने पर भी उसने विपत्ति की परवाह न की । इसे वीररसध्वनि भी नहीं
कह सकते, क्योंकि मरण को स्वीकार करने से शत्रु को नीचा दिखाना रूप उत्साह का
ही यहाँ अभाव है ।
यह पद्य तो इस विषादध्वनि के लिए उदाहृत नहीं हो सकता है—हे सारथी !
वायु के समान वेग वाले इन निर्दय घोड़ों की गति को शिथिल करो, मैं युद्ध नहीं
देखना चाहता । प्रकुपित सर्पों के समान भुजा वाले इन क्षत्रियों के ये युद्धोन्माद-शब्द
मेरे कान के बिल को फाड़ रहे हैं । यह उक्ति युद्ध से भयभीत विराट्पुत्र उत्तर का
बृहन्नलावेशधारी अर्जुन के प्रति है ।
३२२ रसगङ्गाधरः
अत्र त्रासस्यैव प्रतीयमानत्वेन विषादस्याप्रतीतेः, लेशतया प्रतीतौ वा
त्रास एव आनुगुण्यौचित्येन ध्वनिव्यपदेशायोग्यत्वात् ।
अधुनैवास्य लाभो ममास्त्वतीच्छा औत्सुक्यम् ॥
इष्टविरहादिरत्र विभावः । त्वरा-चिन्तादयोऽनुभावाः । यदाहुः—
सञ्जातमिष्टविरहादुद्दीप्तं प्रियसंसृतेः ।
निद्रया तन्द्रया गात्रगौरवेण च चिन्तया ॥
अनुभावितमाख्यातमौत्सुक्यं भावकोविदैः ॥ इति ।
सूक्तम्, अमी समीपस्था एव निनादाः शब्दाः, मे मम, श्रुतिविवरं कर्णकुहरं दारयन्ति
स्फोटयन्ति ।
अत्र उत्तरस्य विषादो विद्यमानोऽपि न भावपदवीमावहति, भीरुत्वेन कठोरशब्द-
श्रवणरूपविभावेन च प्रतीयमानस्त्रास एवात्र भावः । यथाकथञ्चित् लेशतया यत्किञ्चित्
कर्णविवर-विदीर्णनद्वारा प्राणान्ताशङ्कया प्रतीतोऽपि विषादः, पूर्णाभिव्यक्तत्वेन प्रतीय-
मानस्य त्रासस्य आनुगुण्येन अनुकूलतया पोषकत्वेन गौणो ध्वनित्वेन व्यवहारस्या-
योग्य एव ।
औत्सुक्याख्यं भावं लक्षयति—अधुनैवेति । अभिलषितवस्तुनः प्राप्त्यर्थमुत्कटे-
च्छास्वरूपो भाव औत्सुक्यसंज्ञकः । इष्टस्य प्रियजनस्य वस्तुनो वा विरहोऽभावस्वरूप एव
विभावः । तत्प्राप्तये त्वरा शीघ्रकारिता, चिन्तादिश्च कार्यतयानुभावः । अत्र प्राचीन-
संमतिं दर्शयति—सञ्जातमिति । इष्टविरहात् संजातमुत्पन्नं, प्रियसंसृतेः उद्दीप्तं
वर्धितं, तेन प्रियसंसृतिरुद्दीपनविभाव इति सूचितम्, निद्रा-तन्द्रादेहगुरुत्वानुभव-चिन्ता-
दयोऽनुभावाः तैः अनुभावितम् अनुभावनव्यापारसम्बन्धीकृतम्, यत् तद् भावज्ञैः औत्सुक्य-
भावरूपं प्रतिपादितम् ।
यहाँ त्रास ( भय ) ही प्रतीयमान हो रहा है, इसलिए विषाद की प्रतीति ही
नहीं होती है । अंशतः उसकी प्रतीति मान भी लें तो उसे त्रास के अनुकूल गौण रहने
के कारण वह ध्वनि कहलाने योग्य नहीं है ।
'अभी मुझे यह मिल जाय' इस प्रकार की उत्कट इच्छा ही औत्सुक्य है ।
इष्ट का विरह ( अभाव ) यहाँ विभाव एवं प्राप्ति की शीघ्रता, चिन्ता आदि
अनुभाव है । जैसा कि आचार्यों ने कहा भी है—
इष्ट व्यक्ति या वस्तु के विरह से उत्पन्न, उसी प्रिय व्यक्ति या वस्तु के स्मरण
से उद्दीप्त ( वर्धित ) और निद्रा, तन्द्रा, देह के भारीपन तथा चिन्ता से अनुभवगोचर
होने वाले भाव को भाववेत्ताओं ने औत्सुक्य कहा है ।
प्रथमाननम् ३२३
उदाहरणम्—
निपतद्वाष्प-संरोध-मुक्तचाञ्चल्यतारकम् ।
कदा नयननीलाब्जमालोकेय मृगीदृशः ॥
अनर्थातिशयजनिता चित्तस्य सम्भ्रमाख्या वृत्तिरावेगः ।
उदाहरणम्—
लीलया विहित-सिन्धुबन्धनः, सोऽयमेति रघुवंशनन्दनः ।
दर्पदुर्विलसितो दशाननः, कुत्र यामि ? निकटे कुलक्षयः ॥
एषा स्वात्मनि मन्दोदर्या उक्तिः । रघुनन्दनागमनमत्र विभावः । कुत्र
यामीत्येतद्व्यङ्ग्यः स्थैर्याभावोऽनुभावः ।
न चात्र चिन्ता प्राधान्येन व्यज्यत इति शक्यते वक्तुम्, कुत्र यामीति
स्फुटं प्रतीतेन स्थैर्याभावेनोद्वेगस्येव चिन्ताया अप्रत्यायनात् । परन्त्वावेग-चर्व-
णायां तत्परिपोषकतया गुणत्वेन चिन्तापि विषयीभवति ।
निपतदिति । विरही नायकश्चिन्तयति—मृगीदृशो नयननीलाब्जं नयनरूपं
नीलकमलं कदा आलोकेय पश्येयम्, यत्कमलं निपततां बाष्पाणां नेत्रबिन्दूनां संरोधेन
स्तम्भनेन मुक्तं त्यक्तं चाञ्चल्यं याभ्यां ते तारके कनीनिके यस्य तथाविधम् । प्रियविरहा-
लम्बनेन तत्स्मरणोद्दीपनेन तच्चिन्तानुभावेन प्रियादर्शनोत्कटेच्छारूप औत्सुक्यभावः
प्रतीयते ।
आवेगाख्यं भावं लक्षयति—अनर्थेति । आकस्मिकरूपेण अत्यन्तानिष्टघटनायाः
कारणेन चित्ते जायमानः सम्भ्रमो विक्षोभ एव आवेगाख्यो भावः । यथा—रावणपत्न्या
उदाहरण—मृगनयनी के गिरते हुए आंसू ( जल ) को रोकने के कारण
चञ्चलता को त्यागने वाले पुतलियों से युक्त आँख रूपी नीलकमल को कब देखूँगा ?
अत्यन्त अनर्थ ( अनिष्ट घटना ) के अकस्मात् आ जाने से उत्पन्न चित्त के
सम्भ्रम ( विक्षोभ, हड़बड़ी ) को आवेग या उद्वेग कहते हैं । विश्वनाथ ने आवेग को
हर्ष से भी उत्पन्न माना है ।
लीला से ही सागर में सेतु बाँधने वाले, अतुल पराक्रमशाली रूप में प्रख्यात वे
( जिनकी पत्नी का अपहरण किया गया है ) श्रीरामचन्द्रजी लङ्का आ रहे हैं और
रावण उनके स्वागत के बजाय दर्प से दुराचाररत है, उनसे द्वेष ही कर रहा है । तब
तो सम्पूर्ण कुल का ही नाश बहुत निकट है । हाय ! कहाँ जाऊँ ?
यह अपने मन में मन्दोदरी की उक्ति है । रघुनन्दन का आगमन यहाँ विभाव
है । 'कहाँ जाऊँ' इससे व्यंग्य चंचलता अनुभाव है ।
यहाँ चिन्ता ही प्रधानरूप से प्रतीत हो रही है, ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि
'कहाँ जाऊँ' इस वाक्य के द्वारा स्फुट ( स्पष्ट ) रूप से प्रतीत स्थिरता के अभाव
२३ र०
रसगङ्गाधरः
चिन्तोत्कण्ठा-भय-विरहेष्टानिष्टदर्शनश्रवणादिजन्याऽवश्यककर्त्तव्यार्थ-
प्रतिसन्धान-विकला चित्तवृत्तिर्जडता ।
इयं च मोहात् पूर्वतः परतश्च जायते । यदाहुः—
कार्याविवेको जडता, पश्यतः शृण्वतोऽपि वा ।
तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणे रुजा ॥
अनुभावास्त्वमी तूष्णीम्भाव-विस्मरणादयः ।
स पूर्वं परतो वा स्यान्मोहादिति विदां मतम् ॥ इति ।
मन्दोदर्या विलापोऽयम् । लीलया अनायासेनेव विहितः सिन्धुबन्धनः सागरबन्धनो येन
सोऽयं परिचितो दिव्यपराक्रमशाली मर्मोपस्थितो रामचन्द्रो लङ्कामागच्छति । किन्तु
दशाननो रावणो दर्पेण दुर्विलसितो दुराग्रहो, रामस्य समर्चां न करोति, तं द्वेष्टि । अत
एव कुलक्षयो निकट एव । अशरणा क्व गच्छामीति । अत्र कुलस्यैव क्षय इत्यालम्बन-
विभावो, रघुनन्दनागमनमुद्दीपनविभावः, स्थैर्यस्य स्थिरताया अभावः चञ्चलताऽनुभावः ।
उद्वेगस्येव = आवेगस्येव चिन्तायाः प्राधान्येन प्रतीत्यभावात् । चर्वणायाम् = आस्वाद-
काले । गुणत्वेन===अङ्गतया ।
जडताख्यं भावं लक्षयति—चिन्तेति । चिन्तोत्कंपभयेति पाठान्तरम् । उत्कर्षाति-
शयादपि कर्त्तव्यमौग्ध्येन जडता भवति । चिन्तादि-समुत्पन्ना किङ्कर्त्तव्यविमूढता
जडता । इष्टस्यानिष्टस्य च दर्शनेन श्रवणेन चेत्यर्थः ।
इयं जडता । मोहात् = मूर्च्छनात् । कार्याविवेक इति । किमपि पश्यतः
शृण्वतो वा जनस्य कर्त्तव्यनिर्धारणाज्ञानं जडता । तस्याः विभावाः प्रियस्य इष्टस्य
अनिष्टस्य च दर्शन-श्रवणे रोगश्च, अनुभावास्तु तूष्णीम्भावो विस्मृतिश्चेत्यादयः ।
( चाञ्चल्य ) के द्वारा जैसे उद्वेग ( आवेग ) दृष्ट हो रहा है, वैसे चिन्ता प्रधानरूप से
प्रतीत नहीं होती है । परन्तु आवेग-भाव के आस्वादनकाल में उसके पोषक के रूप में
अङ्ग बनकर चिन्ता भी यहाँ सम्मिलित होकर विषय बनती है ।
[L25
उदाहरणम्—
यदवधि दयितो विलोचनाभ्यां, सहचरि ! दैववशेन दूरतोऽभूत् ।
तदवधि शिथिलीकृतो मदीयैरथ करणैः प्रणयो निजक्रियासु ॥
प्रियविरहोऽत्र विभावः, करणैश्चक्षुःश्रवणादिभिः क्रियासु तत्तत्प्रमितिषु
प्रणयस्य शिथिलीकरणमनुभावः । मोहे चक्षुरादिभिश्चाक्षुषादेरजननम्, इह तु
प्रकारविशेषवैशिष्ट्येन बाहुल्येनाजननमिति तस्मादस्य विशेषः । अत एवो-
दाहरणे शिथिलीकृत इत्युक्तं, न तु त्यक्त इति ।
अतितृप्ति-गर्भ-व्याधि-श्रमादिजन्या चेतसः क्रियाऽनुन्मुखताऽऽलस्यम् ।
उदाहरति—यदवधीति । हे सहचरि सखि ! दैववशेन भाग्यवशात् मम दयितः
प्रियः यदवधि यस्मात्कालादारभ्य मम विलोचनाभ्यां दूरतोऽभूद् दूरं गतवान्, तदवधि
तस्मादेव कालात् मदीयैः करणैः चक्षुरादिभिः निजक्रियासु दर्शन-श्रवणादिषु प्रणयः
स्वव्यापारासक्तिरूपः, शिथिलीकृतो मन्दीकृतः । अत्र 'अथे'ति पादपूरणे । 'प्रणयो
निजे'त्यत्र पूर्वान्त्य-परादिवर्णयोः सहावस्थानेनाश्लीलत्वम् ।
प्रमितिषु चाक्षुषप्रत्यक्ष-श्रावणप्रत्यक्षादिषु । ननु मोहजडतयोर्ज्ञानवैकल्य-
रूपत्वात् कुतः पृथगुपादानमिति समाधत्ते—मोह इति । मोहे इन्द्रियाणां सर्वथा क्रिया-
शून्यत्वं, जडतायां तु ईषत्कार्यकरत्वं, न सर्वथा ज्ञानाभाव इत्युभयोर्वैलक्षण्येन पृथगु-
पादानम् । प्रकारेति तत्तदसाधारणरूपेण बहुशो न तु सर्वथा । तेन क्वचिच्चाक्षुषादे-
जननमपि जडतायां, मोहे तु सामान्यरूपेणैव तदजननमिति ।
आलस्यं लक्षयति—अतितृप्तीति । अतिसन्तुष्टि-गर्भरोगश्रमादिकारणेन
उदाहरण—हे सखि ! जब से मेरे प्रियतम भाग्यवश मेरी आँखों से दूर हो
गये हैं, उसी समय से मेरी आँख-कान आदि इन्द्रियों ने अपने देखना-सुनना आदि कार्यों
में स्नेह को मन्द कर दिया है ।
यहाँ प्रिय का विरह विभाव है, करणों ( साधनों ) आँख-कान आदि से
कार्यों में—उन-उन इन्द्रियों की प्रमितियों ( प्रत्यक्षों ) में प्रणय ( स्नेह ) का मन्द
करना अनुभाव है । मोह-भाव में आँख आदि से चाक्षुषादि प्रतीति नहीं होती और
यहाँ जड़ता भाव में उन-उन असाधारण विशेषताओं के द्वारा अधिकतर रूप से प्रतीति
नहीं होती, किन्तु कहीं-कहीं प्रतीति होती भी है । इसलिए मोह से जड़ता का पार्थक्य
ही है । मोह में इन्द्रियों के विषयों से सम्पर्क होने पर भी कदापि कुछ भी प्रतीति नहीं
होती है, जब कि जड़ता में स्थूल रूप से कुछ-कुछ होती है ।
इसलिए पूर्वोक्त उदाहरण में 'शिथिलीकृत' कहा है, 'त्यक्त' नहीं ।
अत्यन्त तृप्ति, गर्भ, व्याधि, श्रम आदि के कारण उत्पन्न मन में कार्य न करने
की प्रवृत्ति को आलस्य कहते हैं ।