सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 339, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 339

प्रथमाननम् ३०७
एषा भगवतो लीलागोपकिशोरस्योक्तिः ।
निद्राविभावोत्थज्ञानं सुप्तम् ॥
स्वप्न इति यावत् । अस्यानुभावः प्रलापादिः । नेत्रनिमीलनादयस्तु
निद्राया एवानुभावाः, न त्वस्य, अनिद्रजन्यत्वात् । यत्तु प्राचीनैः "अस्या‍नुभावा
निभृतगात्रनेत्रनिमीलनम्" इत्याद्युक्तं, तदन्यथासिद्धानामपि तेषामेतद्भावव्याप-
कत्वादिति ध्येयम् ।
उदाहरणम्—
अकरुण ! मृषाभाषासिन्धो ! विमुञ्च ममाञ्चलं
तव परिचितः स्नेहः सम्यङ्मयेत्यनुभाषिणीम् ।
अविरल-गलद्बाष्पां तन्वीं निरस्तविभूषणां
क इह भवतीं भद्रे निद्रे ! विना विनिवेदयेत् ॥
तेन मम स्वान्तं मनः, कम्पते । अम्ब ! गोपैः खेलन् अतः परं न जातु नैव, विलम्बं
करिष्यामि । लीलया गोपकिशोरोऽत एव त्रासमभवत्येव ।
सुप्ताख्यं भावं लक्षयति—निद्रेति । निद्रारूपविभावात् उत्थम् उत्पन्नं ज्ञानमेव
सुप्तं सुप्तज्ञानं सुप्ताख्यो भावः । स्वप्न इति फलितोऽर्थः । स्वयं भावरूपापि निद्रा
सुप्तभावस्य विभावो भवति । नेत्रनिमीलनं निद्राजन्यं, न स्वप्नजन्यम् । अनिद्रजन्य-
त्वात् अस्वप्नजन्यत्वात् । अन्यथासिद्धानां निद्रयैवोत्पन्नतवात् तेषां नेत्र-
मीलनादीनाम् एतद्भावव्यापकत्वात् स्वप्नभावः तावदेव यावन्नेत्रमीलनमिति स्वप्न-
काले नेत्रमीलनदर्शनेनैव प्राचीनैरेतद्भावानुभावत्वेनोक्तम् । वस्तुतो नैव तदुचितम् ।
विदेशस्थो नायकः स्वप्ने प्रियां दृष्ट्वा निद्रां प्रति वदति—अकरुणेति । हे भद्रे
निद्रे ! भवतीं विना को जनः एवंविधां तन्वीं कोमलाङ्गीं मत्प्रियां विनिवेदयेत्
यह उक्ति लीला करते हुए गोपकुमार श्रीकृष्ण की है ।
निद्रा विभाव से उत्पन्न या निद्रादशा में उत्पन्न ज्ञान को सुप्त भाव कहते हैं । इसे
ही स्वप्न कहा जाता है ।
इसके अनुभाव ( कार्य ) प्रलाप ( बड़बड़ाना ) आदि हैं । आंखों का बन्द
रहना तो निद्रा के अनुभाव हैं, सुप्त के नहीं, क्योंकि ये स्वप्न से उत्पन्न नहीं होते हैं ।
प्राचीनाचार्यों ने जो कहा है कि इस सुप्त के अनुभाव देह की निश्चेष्टता और
आँखों का बन्द रहना है । परन्तु वे तो अन्यथासिद्ध हैं । अर्थात् निद्रा से ही सिद्ध हैं,
इससे नहीं । उनका तात्पर्य है कि वे विभाव निद्रा के समय में रहने से इस सुप्तभाव
में भी रहते ही हैं ।
प्रवासी विरही नायक को स्वप्न में प्रिया का दर्शन हुआ था । जागने पर वह
निद्रा से कह रहा है—हे निद्रे ! कल्याणदायिनि ! आपके बिना कौन मुझे ऐसी प्रिया
२२ र०