रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 350, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें३१८ रसगङ्गाधरः
अयं च भावः स्वव्यञ्जक-वाक्योत्तरवर्तिना वाक्यान्तरेण सन्दर्भघटकेन
नायिकादेः प्रत्युज्जीवनवर्णने विप्रलम्भस्य, अन्यथा तु करुणस्य पोषक इति
विवेकः । कवयः पुनरमुं प्राधान्येन न वर्णयन्ति, अमङ्गलप्रायत्वात् ।
सन्देहाद्यनन्तरं जायमान ऊहो वितर्कः ॥
स च निश्चयानुकूलः ।
यदि सा मिथिलेन्द्रनन्दिनी
नितरामेव न विद्यते भुवि ।
अथ मे कथमस्ति जीवितं
न विनालम्बनमाश्रितस्थितिः ॥
प्रतीतस्य । मरणावस्थायाः प्राथम्येन प्रतीतिरतः एव प्राधान्यम् । वस्तुना पोषितस्य
विप्रलम्भस्य शोकस्य च पश्चात् प्रतीतिरतः एव न प्राधान्यम् ।
अयं चेति । च शब्दस्तु शब्दार्थे, अथवा भावस्य वैशिष्ट्यान्तरस्य समुच्च-
यार्थे । अयं मरणाख्यो भावः प्रबन्धकाव्ये यत्र निरूपितः, तस्मिन्नेव काव्ये तदग्रे
नायिकायाः स्वस्थता चेन्निरूप्यते तर्हि विप्रलम्भसाधकः, अन्यथा करुणसाधक इति ।
वितर्क-भावं निरूपयति—सन्देहेति । स्थाणुर्वा पुरुषो वेति विरुद्धकोटि-
द्वयावगाहि-ज्ञानरूपे सन्देहे एकतरपक्षीययुक्तिस्फुरणरूपः, स्थाणौ पुरुषावधारणरूपे
विपर्यये च स्थाणुत्वप्रतीतिसाधकयुक्तिस्फुरणरूपो वितर्काख्यो भावः ।
स चेति वितर्को भावो निश्चयानुकूलस्तेन चिन्तादिभावतो वैलक्षण्यम् । पूर्वं
सन्देहस्तदनन्तरमूहश्चिन्तायामपि भवति, किन्तु न स निश्चयानुकूल इति ।
उदाहरति—मिथिलेन्द्रेति सा मत्प्राणाधारस्वरूपा, मिथिलेन्द्रनन्दिनी
सीता यदि भुवि नितरामेव निश्चितरूपेणैव न विद्यते, परलोकमेव गता, अथ तर्हि, मे
रामस्य जीवितं कथमस्ति केन प्रकारेणास्ति, यतः आलम्बनम् आश्रयं विना आश्रितस्य
यह मरणभाव तो अपने प्रकाशक वाक्य से आने वाले वाक्य के द्वारा, जो वाक्य
अपने प्रबन्ध ( ग्रन्थ ) के अन्तर्गत ही हों, नायिका आदि मरणावस्था प्राप्त व्यक्ति के
पुनर्जीवित ( जी-जाने के ) वर्णन से विप्रलम्भ शृंगार का पोषक होता है और यदि
पुनर्जीवन का वर्णन न हो तो करुण का पोषक होता है । कविगण तो इसे प्रधान रूप से
वर्णित नहीं करते हैं, क्योंकि यह अमङ्गल है ।
सन्देह, विपर्यय ( विपरीत ज्ञान ) आदि के बाद होने वाला ऊह ( एक पक्ष
के साधक युक्ति का स्फुरण ) ही वितर्क-संज्ञक भाव है ।
यह वितर्क निश्चय के अनुकूल होने से निश्चयात्मक है । ( जब कि चिन्ता में
अनिश्चयात्मक ही रहता है । )
उदाहरण—यदि यह प्राणाधार-स्वरूपा मैथिली ( सीता ) इस धरातल पर
सर्वथा नहीं है तो यह मेरा ( राम का ) जीवन कैसे विद्यमान है ? क्योंकि बिना