रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 338, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें३०६ रसगङ्गाधरः
अत्र पत्या स्ववचनाकर्णनं विभावः। पलायनमनुभावः। न चात्र
लज्जाया व्यङ्ग्यत्वमाशङ्कनीयम्, शैशवेनैव तस्या निरासात् ।
इदं वा विविक्तमुदाहरणम्—
मा कुरु कशां कराब्जे, करुणावति ! कम्पते मम स्वान्तम् ।
खेलन् न जातु गोपैरम्ब ! विलम्बं करिष्यामि ॥
वार्तालापम् उपालपन्ती कथयन्ती सती आराद् दूरादेव मदीयां नायकस्य गिरं वाणीम्
उपाकर्ण्य श्रुत्वा, सौदामनीयां विद्युतसम्बन्धिनीं चपलां सुपमां शोभातिशयम् अयासीत्
अगमत् प्राप्तवतीत्यर्थः। सौदामनी विद्युत्, 'सुषमा परमा शोभे'त्यमरः । नायकशब्द-
श्रवणेनैव सद्य एव पलायितेति भावस्तेन त्रासो व्यज्यते । अत्रालापस्य नायकनिष्ठत्वात्
उपालोपस्य च नायिकानिष्ठत्वान्नाधिकपदत्वशङ्क ।
स्ववचनेति । नायिकाया वचनस्य आकर्णनं पतिद्वारेत्यर्थः। यद्यपि स्वशब्देन
सन्निकृष्टस्य पत्युरेव परामर्श इत्यायाति, तथापि स्वेति सर्वनाम्नो बुद्धिस्थसन्निकृष्टाया
नायिकाया एव परामर्शित्वम् । किञ्च स्वशब्दमहिम्नैव पतिकृत-नायिकावचनाकर्णनं
जातमिति नायिका यदा जानाति तदैव तस्य विभावत्वमिति लभ्यते ।
न चात्रेति । अत्र लज्जयापि पलायनं संभवतीति लज्जैव भावोऽस्तु, न त्रास
इति निराकरोति शैशवेनैवेति, बालापदबोध्येनेति भावः । ननु बालापदमत्र न शिशु-
मपि तु मुग्धामेव बोधयतीति पुनर्लज्जाया उपस्थितिरतदवस्थैवेति उदाहरणान्तरं
प्रस्तौति—इदं वेति । विविक्तं स्फुटम् लज्जया असंसक्तम् स्वतन्त्रं त्रासस्योदाहरणम् ।
मा कुर्विति । श्रीकृष्णो यशोदया तर्जितस्तां प्रति सभयं ब्रूते । हे करुणावति
अम्ब ! मातः ! मम कराब्जे करकमले कशां चर्मसटिकां मा नहि, कुरु ताडय ।
बीच मेरे विषय में बार-बार बातें कर रही थी, कि दूर से ही मेरी आवाज को सुनकर
बिजली की शोभा को प्राप्त कर गयी ( फुर्ती से भाग गयी ) ।
यहाँ पति के द्वारा अपने ( नायिका के ) वचन को सुन लेना विभाव और
भागना अनुभाव है ।
यहाँ लज्जा ही व्यंग्य है, ऐसी शंका नहीं करनी चाहिए, क्योंकि 'बाला' पद से
नायिका में शिशुत्व कहा गया है और बचपन में लज्जा का प्रश्न ही कहाँ है ।
यदि कहें कि यहाँ बाला पद से मुग्धा अभिप्रेत है, बच्ची नहीं तो त्रास और
लज्जा का सांकर्य ही मानना पड़ेगा । अतः लज्जा से असम्पृक्त स्वतन्त्र रूप से त्रास का
दूसरा उदाहरण प्रस्तुत किया जा रहा है :—
हे दयावती माता ! तू अपने करकमल में कोड़ा मत उठाओ, क्योंकि इससे
मेरा मन कांप जाता है । अब मैं गोपों के साथ खेलता हुआ कभी भी देर नहीं करूँगा ।