रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

३१४ रसगङ्गाधरः
अधिक्षेपापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीत्याद्याकारा चित्तवृत्ति-
रुग्रता ॥
यदाहुः—
नृपापराधोऽसद्दोषकीर्तनं चोरधारणम् ।
विभावाः स्युरथो बन्धो वधस्ताडन-भर्त्सने ।
एते यत्राऽनुभावास्तदौग्र्यं निर्दयतात्मकम् ॥ इति ।
यथा—
अवाप्य भङ्गं खलु सङ्गराङ्गणे, नितान्तमङ्गाधिपतेरमङ्गलम् ।
परप्रभावं मम गाण्डिवं धनुर्विनिन्दतस्ते हृदयं न कम्पते ॥
नागस्य फणायां श्रीकृष्णस्य ताण्डवविधिं समुद्धतनृत्यरीतिं साश्चर्यं कथयतितराम् ।
तदाश्चर्येणैव स्वेद-पुलकादिकं जातमिति बोधयितुं तथा कथनम् ।
उग्रताख्यं भावं निरूपयति—अधिक्षेपेति । निन्दापमानवृथारोपादिकारणै-
रुत्पन्ना ‘किमस्य दण्डविधानं करोमी’त्याद्याकारा चित्तवृत्तिः उग्रतासंज्ञको भावः ।
यदाहुरिति । प्राचीनाचार्या इति शेषः । यस्मिन् जने उग्रता भाविनी तं
प्रति तत्कारणतया ( १ ) राज्ञोऽपराधोऽनुचितशासनम्, ( २ ) तस्मिन् जनेऽविद्यमानस्य
गूढतया विद्यमानस्य वा असतोऽक्षम्यस्य दोषस्य अन्येन कथनम्, ( ३ ) तद्वस्तु-चोरस्य.
अन्येन धारणम् आश्रयप्रदानम् इत्येतानि उग्रताया विभावस्वरूपाणि । तत्कार्यतया बन्ध-
वध-ताडन-भर्त्सनानि अनुभावस्वरूपाणि । निर्दयता एव औग्र्यम् उग्रतासंज्ञको भावः ।
सङ्गराङ्गणे युद्धप्राङ्गणे अङ्गराजाद् कर्णात् नितान्तमत्यन्तम् अमङ्गलमशुभं
भङ्गं पराजयम् अवाप्य प्राप्य, खलु निश्चयेन, पर उत्कृष्टः प्रभावो यस्य तादृशं मम
अर्जुनस्य गाण्डिवं धनुः तदाख्यं चापं विनिन्दतः, ते युधिष्ठिरस्य हृदयं न कम्पते,
‘कथं न कम्पत’ इति काक्वा ‘अवश्यं कम्पनीयम्’ इति व्यज्यते । गण्डिः वृक्षमूलाच्छा-
खोद्गमस्थानपर्यन्तो भागः अस्यास्तोति संज्ञायां वः, पूर्वपदस्य विकल्पेन दीर्घ इति
निन्दा, अपमान, निरर्थक अभियोग आदि से उत्पन्न “मैं इसका क्या अनिष्ट कर
डालूं” इत्यादि प्रकार की चित्तवृत्ति को उग्रता कहते हैं ।
जैसे कि आचार्यों ने कहा है :—
जहां राजा का अत्याचार, अनुचित दोष कथन, चोर को आश्रय देना आदि
विभाव हैं तथा बान्धना, वध करना, पीटना, डांटना ये अनुभाव हैं, वहाँ निर्दयता-
स्वरूप उग्रता नामक भाव होता है । जैसे—
युद्धभूमि में कर्ण से अत्यन्त अमंगल पराजय पाकर उत्कृष्ट प्रभाव वाले मेरे
( अर्जुन के ) गाण्डीव धनुष की निन्दा करते हुए आपका ( युधिष्ठिर का ) हृदय