सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

प्रथमाननम् २९१
केचित्तु व्याध्यादिप्रभव-बलनाशं ग्लानिमाहुः । तेषां मते चित्तवृत्त्यात्म-
केषु भावेषु नाशरूपायो ग्लानेः कथं समावेश इति ध्येयम् । यद्यपि—
बलस्यापचयो ग्लानिराधिव्याधि-समुद्भवः ।
इतिलक्षणवाक्यादपचयशब्देन नाश एव प्रतीयते, तथापि प्रागुक्तानुप-
पत्त्या बलनाशजन्यं दुःखमेव वलापचयशब्देन विवक्षितम् ।
विरहेति । विरहजन्याधिसम्भूतबलहानिरित्युक्तिरुचितेति कविशेखरचरणाः ।
श्रम इति । ननु श्रमेण परिक्लान्तापि प्रत्युद्गमादिकरणेऽसमर्था भवतीति प्रस्तुतोदा-
हरणेन श्रमभावस्यैव प्रतीतिरस्त्विति चेन्न, बहुतरशरीरायासहूपश्रमप्रतिपादककारणोप-
न्यासाभावात् ।
बलनाशमिति । बलाभावस्य चित्तवृत्तित्वाभावात् कथं भावत्वम् । भावस्य
चित्तवृत्त्यात्मकता अन्यैः स्वीकृता इत्याशयादिदमुक्तम् । यद्यपि भरतमुनिना तादृशबला-
पचयरूपैव ग्लानिरुक्ता । तत्रापचयेन नाशस्यैव प्रतीतिर्भवति, तथापि तेनैव पूर्वं भावस्य
चित्तवृत्तित्वं कथितम्, तदनुरोधेनात्र तन्नाशजन्यं दुःखमेव ज्ञेयम् ।
ग्लानि कहते हैं, जो मुख की विवर्णता अङ्ग की शिथिलता, आँखों का घूमना आदि
का कारण है । यथा—
परम सौन्दर्यमात्र शेष है, जिसमें ऐसी नवीन चन्द्रलेखा के समान क्षीण गात्र-
वाली नायिका शैवाल के बिछौने पर पड़ी हुई, समीप में आये हुए भी प्रिय का सत्कार
मधुर दृष्टि से ही करती है । ( शैवालशयन से, मन एवं शरीर का ताप है, जिसे शान्त
कर रही हैं, ऐसा ध्वनित होता है और मधुरदृष्टि से ही स्वागत से ध्वनित होता है कि
वह उठने में भी असमर्था है ।)
यहाँ ध्वनित प्रियविरह ( से उत्पन्न बलहानि ) ग्लानि का विभाव है, 'मधुर-
वीक्षणैरेव' में एव शब्द से बोध में आते हुए अगवानी करना, पैर पर गिरना,
आलिङ्गन देना आदि के अभाव ( नहीं करना ) अनुभाव हैं ।
इस पद्य में अगवानी आदि करने में अक्षमता से श्रमभाव व्यक्त होता है, ऐसा
नहीं कह सकते, क्योंकि श्रम के कारण 'बहुतरशरीरायास' का यहाँ अभाव है ।
कोई आचार्य 'व्याधि आदि से उत्पन्न बलनाश' को ही ग्लानि कहते हैं। उनके
मत में चित्तवृत्ति स्वरूप भावों में नाशरूप ( जो चित्तवृत्ति नहीं है ) ग्लानि का
समावेश कैसे होगा ? यह विचारणीय है । ( आचार्यों ने सभी भावों को चित्त में रहने
वाला ही माना है ) । यद्यपि "आधि-व्याधि से उत्पन्न बल की क्षीणता को ग्लानि
कहते हैं"—ऐसा भरतमुनिकृत लक्षण के 'अपचय' शब्द से नाश ही समझा जाता है,
तथापि उनके द्वारा पूर्व में कहे हुए ( चित्तवृत्तिविशेषो भावः ) वचन की अनुपपत्ति के
२१ र०

२९२ रसगङ्गाधरः
दुःख-दारिद्र्यापराधादि-जनितः स्वापकर्ष-भाषणादिहेतुश्चित्तवृत्ति-
विशेषो दैन्यम्।
उदाहरणम्—
हतकेन मया वनान्तरे, वनजाक्षी सहसा विवासिता।
अधुना मम कुत्र सा सती, पतितस्येव परा सरस्वती॥
सीतां परित्यक्तवतो भगवतः श्रीरामभद्रस्येयमुक्तिः। अत्र सीतापरि-
त्यागरूपोऽपराधस्तज्जन्यं दुःखं वा विभावः। पतितसाम्यरूप-स्वापकर्षभाषण-
मनुभावः। यदाहुः—
दैन्यं भावं निरूपयांत—दुःखेति। स्वोयदुःखादिकारणेन यद् "अहं पातकी"-
त्यादिभाषणद्वारा वकीयहीनत्वं प्रकाश्यते तेन दैन्यो भावश्चित्तवृत्तिविशेषो व्यज्यते।
उदाहरति—हतकेनेति। सीतापरित्यागानन्तरं रामस्योक्तिरियम्। हतकेन
औचित्य-हननकर्त्रा हतभाग्येन वा, मया रामेण, वनजाक्षी जलजाक्षी कमलनयना अति-
कोमलाङ्गीति भावः, 'पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम्' इत्यमरः, सहसा झटिति
अविचारिततयैव वनान्तरे सुदूरे वने, निर्वासिता ! अधुना सम्प्रति स्वोयघोरापराधे ज्ञाते
सति मयि सा निर्दोषा, सती पतिव्रता सीता, पतितस्य भ्रष्टस्य विप्रस्य, परा सर्वोत्कृष्टः
सरस्वती श्रुतिरिव, मम कुत्र भविष्यति ? यथा पतितैः श्रुतिर्नैव प्राप्यते तथैव सा
मत्सम्पर्कवती नैव भवितुमर्हतीति भावः। स्वस्मिन् पतितवदपकर्षप्रतिपादकं वचनं
दैन्यभावं प्रकाशयति।
अत्रेति। अपराघोऽत्र विभावः। साक्षादपराधस्तेन च दुःखं व्यज्यते। वस्तुतो
नापराधमात्रेण स्वापकर्षभाषणं सम्भवति, अपि तु स्वापराधजन्यदुःखेनैवेति दैन्यलक्षणे
'दारिद्र्यापराधादिसमुत्पन्नदुःखजनित' इत्येव कथनं युज्यते। अत एव 'तज्जन्यं दुःखं
वेति' पक्षान्तरमुक्तम्।
कारण बल के नाश से उत्पन्न दुःख ही यहाँ 'बलापचय' शब्द से विवक्षित है, ऐसा
जानना चाहिए।
दुःख, दरिद्रता, अपराध आदि के कारण उत्पन्न अपनी हीनता को प्रकाशित
करने वाली अपनी उक्ति का कारण जो चित्तवृत्ति उसे दैन्य भाव कहते हैं। उदाहरण-
अभागां मैंने पहले कमल-नयना कोमलाङ्गी सीता को बिना विचारे ही सुदूर
बन में निर्वासित कर दिया ! अब पतित व्यक्ति की श्रुति (वेद) के समान वह
पतिव्रता मेरी कहाँ हो सकती है।
सीता के परित्याग करने के बाद भगवान् रामचन्द्र की यह उक्ति है। यहाँ
सीतापरित्याग रूप अपराध या उस अपराध से उत्पन्न दुःख विभाव हैं और 'पतित के

प्रथमाननम् २९३
चित्तौत्सुक्यान्मनस्तापाद् दौर्गत्याच्च विभावतः ।
अनुभावात्तु शिरसोऽभ्यावृत्तेर्गात्रगौरवात् ॥
देहोपस्करत्यागाद् दैन्यं भावं विभावयेत् ॥ इति ।
दौर्गत्यादेरनौजस्यं दैन्यं मलिनतादिकृत् ॥ इति च ।
अत्र हतकेन मया विवासिता, न तु विधिनेत्येतस्यार्थस्य पतितोपमयैव
परिपोषः, न तु शूद्राद्युपमया । यतः शूद्रस्य जात्यैव श्रुतिदौर्लभ्यं विधिना
कृतम्, पतितस्य तु ब्राह्मणादेर्विधिना श्रुतिसुलभत्वे स्वभावेन कृतेऽपि तेनैव
तथाविधं पापमाचरता स्वतः श्रुतिर्दूरीकृतेति तस्य पतितेन साम्यम् । तस्याश्च
श्रुत्येत्युपमालङ्कारो दैन्यमेवालङ्कुरुते ।
चित्तौत्सुक्येति । चित्तस्य औत्सुक्यं, मनोव्यथा, दौर्गत्यं दरिद्रता चेति
दैन्यभावस्य विभावाः, शिरसोऽभ्यावृत्तिः पुनःपुनर्धूननं, देहशैथिल्यं, देहप्रसाधनत्यागश्चेति
अनुभावाः तैभ्यो दैन्यं भावं विभावयेद् जानीयात् । दौर्गत्यादेर्दारिद्र्यादिकारणाद् यद्
अनौजस्यम् ओजोहीनता, सैव दैन्यं यद् मुखमालिन्यादि करोतीति ।
अत्रेति । पूर्वोक्तोदाहरणे मयेत्यनेन मयैव न तु विधिनेति व्यज्यते । तदर्थस्य
पतितसादृश्येनैव परिपुष्टिर्भवति, न तु शूद्रसादृश्यकथनेन 'वृषलस्येव' इत्यनुमितपाठ-
कल्पनेन । जात्यैव शूद्रत्वेनैव "न स्त्रीशूद्रौ वेदमधीयाताम्" इत्यागमबोधितेनैव वेद-
शून्यत्वं शूद्रस्य जन्मनैव विधिना विहितम् । पतितो द्विजातिस्तु विधिना स्वभावेन,
स्वजात्यैव श्रुतिप्राप्त्यधिकारीकृतः, परन्तु स पतितः स्वकीय-पापाचरणेनैव स्वतः श्रुतिं
दूरीकृत्य तादृशपावनवस्तुतो विहीनो भवतीति । तथैव रामोऽपि सीतायाः पतित्वेन
स्वतः सुलभां तां स्वीयाविवेकाद् दूरीकृत्य तदनधिकारी संवृत्त इति रामे पतितद्विजाति-
समान' इस प्रकार का अपने विषय में हीनता के प्रतिपादक वचन अनुभाव हैं। इन्हीं-
से दैन्य संज्ञक भाव अभिव्यक्त हो रहा है । ऐसा ही प्राचीनाचार्यों ने कहा है—
मन की उत्सुकता, मनस्ताप और दरिद्रता इन विभावों से तथा सर को बार
बार हिलाने, देह का भारीपन और शरीर के प्रसाधन का त्याग, इन अनुभावों से दैन्य
भाव को जाने । और यह भी कहते हैं कि दरिद्रता आदि के कारण जो दुर्बलता (ओज-
स्विता का अभाव ) हो जाती है, वही दैन्य भाव है जो मुखमलिनतादि का कारण है ।
यहाँ 'अभागा मैंने सीता को निर्वासित कर दिया, न कि विधाता ने' इस अर्थ
की परिपुष्टि पतितसादृश्य से ही होती है, न कि शूद्रादि के सादृश्य से । क्योंकि शूद्र के
लिए जन्म से ही या जाति से ही वेद को दुर्लभ कर दिया विधातां ने, पर पतित
ब्राह्मणादि के लिए विधाता ने स्वाभाविक रूप से वेद को यद्यपि सुलभ कर दिया है,
तथापि उसी पतित ने उस प्रकार के पाप करके स्वतः वेद को दूर कर दिया । अतः

२९४ रसगङ्गाधरः
तथा मयेति सेति चोपादानलक्षणामूलध्वनिभ्यां कृतघ्नत्व-कृतज्ञत्व,-
निर्दयत्व दयावतीत्वाद्यनेकधर्मप्रकाशनद्वारा तदेव परिपोष्यते, सेति स्मृत्या च
लेशतः प्रतीयमानया ।
इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनितो ध्यानपरपर्यायो वैवर्ण्य-भूलेखनाऽ-
धोमुखत्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता ।
सादृश्यं संघटते । तस्याश्च सीतायास्तु श्रुतिसादृश्यमिति उपमालङ्कारोऽत्र स्फुटतया
वाच्यो व्यङ्ग्यं दैन्यमलङ्करोति । व्यङ्ग्यप्राधान्यादत्रोत्तमकाव्यतैवति । दैन्यभावोदाहरण-
त्वमस्य भवत्येव ।
मयेति । वनवासेऽपि सीतया अत्यक्तोऽहं, तादृशेनात्यक्तेन मयेत्युपादानलक्षणया
'स्वसिद्धये पराक्षेप' इत्युक्तलक्षणशक्त्या ज्ञायते । तेन लक्ष्यार्थेन रामे कृतघ्नत्व-निर्दयत्व-
गर्हितत्वादिध

प्रथमाननम् २९५
यदाहुः—
विभावा यत्र दारिद्र्यमैश्वर्यभ्रंशनं तथा ।
इष्टार्थापहृतिः शश्वच्छ्वासोच्छ्वासावधोमुखम् ॥
सन्तापः स्मरणं चैव कार्श्यं देहानुपस्कृतिः ।
अधृतिश्चानुभावाः स्युः सा चिन्ता परिकीर्तिता ॥
वितर्कोऽस्याः क्षणे पूर्वे पाश्चात्येवोपजायते ॥ इति ॥
ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः सन्तापादिकरी मता ॥ इति च ।
उदाहरणम्—
अधरद्युतिरस्त-पल्लवा, मुखशोभा शशिकान्त-लङ्घिनी ।
अकृतप्रतिमा तनुः कृता, विधिना कस्य कृते मृगीदृशः ॥
लक्षणस्यास्य प्राचीनाचार्यसम्मतत्वं दर्शयति—यदाहुरिति । सा चिन्ता, यत्र दारि-
द्र्यादयो विभावाः, इष्टार्थापहृत्यादयोऽनुभावा इति सारांशः । दरिद्रता जन्मजाता
पश्चाद्द्भवा वा धनाभावजन्या, प्रभुत्वस्य प्रभावस्य नाश ऐश्वर्यभ्रंशनं, शश्वत् सदैव,
स्मरणमर्थादिनाशस्य, कार्श्यं देहस्य क्षीणता, अनुपस्कृतिरसंस्कारः, अधृतिर्धैर्याभावः ।
अस्याः पूर्वक्षणे पश्चात्क्षणे वा वितर्को जायते । हिताप्राप्तिजन्यं यद्ध्यानं तदेव चिन्ता ।
चिन्ताख्यं भावमुदाहरति-अधरेति । विधिना विधात्रा, मृगीदृशो मृगनयनाया
रमण्या एनाः कस्य पुण्यातिशयवतो भाग्यवतो यूनः कृते कृता निर्मिताः ? अस्तो दूरे
निक्षिप्तः पल्लवो यया जितपल्लवेत्यर्थः तथाविधा अधरकान्तिः, चन्द्रशोभातिक्रमण-
कारिणी मुखशोभा, न कृता प्रतिमा प्रतिकृतिर्यस्यास्तादृशी अनुपमाना तनुश्चेति ।
व्यतिरेकाऽलङ्कारः ।
जैसे कि आचार्यों ने कहा है—
जहाँ जन्मसिद्ध दरिद्रता, ऐश्वर्य (प्रभुत्व या सम्पत्ति) से च्युत होना एवं इष्ट
वस्तु का अपहरण हो जाना चिन्ता के कारण होने से विभाव हों और सतत श्वास का
तेजी से ऊपर नीचा होना, नीचे मुख करना, सन्ताप, नष्ट वस्तु का स्मरण, दुबले
होना, देह को परिष्कृत न करना, अधीरता इत्यादि कार्यरूप अनुभाव हों, उस चित्त-
वृत्ति को चिन्ता कहा गया है। इस चिन्ता के पूर्वक्षण में या बाद के क्षण में वितर्क
(सन्देहादि के बाद आने वाला स्फूर्तियुक्त विचार) उत्पन्न होता है। और भी कहा
है कि हित वस्तु की अप्राप्ति से उत्पन्न उस विचार को चिन्ता कहते हैं जिससे सन्ताप
आदि उत्पन्न होते हों। उदाहरण—
विधाता ने इस मृगनयना के शरीर की रचना किसके लिए की, जिसे नायिका
के अधर की कान्ति पल्लव की शोभा को दूर फेंक दी, मुखशोभा चन्द्रमा की कान्ति से
बढ़कर है और शरीर तो अनुपम ही है।

२९६ रसगङ्गाधरः
अत्र तदप्राप्तिर्विभावः । अनुतापादय आक्षेप्या अनुभावाः । न चात्रौत्सु-
क्यध्वनिरिति वाच्यम्, 'कस्य कृते' इत्यनिर्धारितधर्म्‍यालम्बनायाश्चिन्तायां एव
प्रतीयमानतया सतोऽप्यौत्सुक्यस्यैतद्वाक्येन प्राधान्येनाबोधनात् ।
मद्याद्युपयोगजन्मा उल्लसाख्यः शयन-हसितादिहेतुश्चित्तवृत्ति-
विशेषो मदः ।
यदाहुः—
संमोहानन्दसन्दोहो मदो मद्योपयोगजः ॥ इति ।
तदप्राप्तिर्वर्ण्यमानाया नायिकाया अप्राप्तिश्चिन्ताख्यभावस्य कारणत्वेन विभावः,
तज्जन्या व्याकुलीभावादयः कार्यतयानुभावाः । शब्दतोऽनुच्यमाना अपि ज्ञायमाना
अनुतापादयोऽनुभावा आक्षेपलभ्या इति ।
न चात्रेति । अस्मिन् पद्ये नायिकाप्राप्तिविषयकोत्कटेच्छायाः सत्त्वेन औत्सुक्या-
ख्यभावध्वनिरेवास्तु, चिन्ता हि तस्यानुभावत्वेनेति शङ्का, 'कस्य कृते' इत्यनेन 'मम
स्यात् अन्यस्य वा' इति चिन्तैव प्रबला भवति, औत्सुक्यं गौणम्, यदि अन्यस्येयमिति
ज्ञानविरहः स्यात्, स्वप्राप्तिर्निश्चिता स्यात् तदैव औत्सुक्यभावः सम्भवति, अत्र तु तथा
नास्तीति चिन्तोदाहरणमेवेदमिति समाधानम् ।
मादकद्रव्याणाम् मद्य-सुरा-भङ्गा-तालीप्रभृतीनां सेवनेनोत्पन्न उल्लसापरपर्यायः
स्वाप-हसनादीनां कारणस्वरूपा चित्तवृत्तिर्मदनामको भावः । अत्र प्राचीनसम्मतिं
दर्शयति—यदाहुरिति । सम्मोहस्य अविवेकस्य = मूढभावस्य, आनन्दस्य च सन्दोह।
समुच्चयो मद्यसेवनादुत्पन्नो मदसंज्ञको भावः । अत्र स्वापादीनामाधिवय एवानुभावत्वम् ।
परुषोक्तिः कठोरवाक् । साहित्यदर्पणानुसारि चेदमनुभावनिरूपणं काव्यप्रदीप-
प्रतिकूलम् । तथा हि—
यहाँ उस नायिका की अप्राप्ति विभाव है। उस अप्राप्ति से उत्पन्न दुःख,
विकलता आदि अनुभाव है, जो शब्दतः नहीं रहने से आक्षेपलभ्य हैं।
यहाँ नायिका के प्रति उत्सुकता व्यक्त होने से औत्सुक्य ध्वनि ही है, न कि
चिन्ता, ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि 'किसके लिए' यह नायिका है—इस उक्ति के
द्वारा किसी अनिश्चित व्यक्ति के विषय में होने वाली चिन्ता ही ध्वनित हो रही है।
अतः औत्सुक्य के विद्यमान रहने पर भी इस वाक्य से उसकी प्रधानता प्रतिपादित
नहीं हो रही है।
मदिरा पीने से उत्पन्न शयन हसित आदि का कारण उल्लास नाम का चित्तगत
जो भाव उसे मद कहते हैं। जैसा कि आचार्यों ने कहा है—
विचारशून्यता और आनन्द के समुदाय को मद कहते हैं, जो मद्य के सेवन से
उत्पन्न हुए हों।

प्रथमाननम् २९७
तत्रोत्तमे पुरुषे स्वापोऽनुभावः। मध्यमे हसित-गाने। नीचे तु रोदन-
परुषोक्त्यादि। अयं च मदस्त्रिविधः—तरुण-मध्यमाधमभेदात्। अव्यक्तासंगत-
वाक्यैः सुकुमारस्खलद्गत्या च योऽभनीयते स आद्यः। भुजाक्षेप-स्खलित-घूर्ण-
तादिभिर्मध्यमः। गतिभङ्ग-स्मृतिनाश-हिक्काच्छर्द्यादिभिरधमः। उदाहरणम्—
मधुरतरं स्मयमानः, स्वस्मिन्नेवाऽलपञ्शनैः किमपि।
कोकनदयँस्त्रिलोकीमालम्बन-शून्यमीक्षते क्षीवः॥
उत्तममत्त्वः प्रहसति, गायति तद्वच्च मध्यमप्रकृतिः।
परुषवचनाभिधायी, शेते रोदित्यधमसत्त्वः॥
उत्तमे प्रहासोऽट्टहासः, अधिके मदे सति स्वापः, मध्यमे उत्तमवद् अतिहासो
गानं च, अधमे परुषवचनं, रोदनम् अपहसितं च, अधिके मदे तु सर्वत्र स्वाप एवेति
तत्त्वम्।
अव्यक्तेति। अव्यक्तमस्फुटाक्षरम्, असंगतमसम्बद्धम्। सुकुमारा अनुद्धता,
स्खलन्ती वारं वारं त्रुट्यन्ती चासौ गतिस्तया। हिक्का 'हिचकी' इति हिन्दीभाषा-
प्रसिद्धा, पित्तोल्बणवशात्कण्ठगतविकृतवायुध्वनिः। छर्दिः वमनम्।
मधुरतरमिति। कश्चित् क्षीवो मत्तः, मन्दं मन्दं स्मितं कुर्वन्, स्वस्मिन्
आत्मनि अन्यं विनैव, किमपि असम्बद्धं, शनैरस्पष्टम् आलपन् वार्तालापं कुर्वन्, त्रिलोकीं
त्रिभुवनमेव मदारुणदृष्ट्या कोकनदयन् रक्तकमलमिव कुर्वन्, आलम्बनशून्यं निरालम्बं
निर्विषयं शून्यमेवेति यावत्, पश्यति।
उत्तम व्यक्ति मद्यपान के बाद सो जाता है और यही शयन मदभाव का
अनुभाव है। मध्यम व्यक्ति में हँसना और गाना अनुभाव होता है, जब कि अधम
व्यक्ति (नीच) में रोदन और कठोर वचन आदि अनुभाव अनुभूत हैं। यह मद तीन
प्रकार का है—तरुण, मध्यम एवं अधम। अव्यक्त एवं असंगत वाक्यों के द्वारा कोमल
एवं लड़खड़ाती हुई गति के द्वारा जो अभिनीत हो, वह तरुण मद कहलाता है।
बाँहों को फड़काना, स्खलित एवं चकराती गतियों से मध्यम मद व्यक्त होता है। चलने
में रुकावट, स्मृतिनाश, हिचकी एवं वमन आदि से अधम मद प्रकटित होता है।
यथा—
मत्त व्यक्ति मधुर-मधुर मुस्काता हुआ, आप-ही-आप धीरे-धीरे कुछ-कुछ
(असम्बद्ध) बोलता हुआ, तीनों लोकों को लाल कमल के समान (मदजन्य आँख
एवं मन की रक्तिमा से) रक्त वर्ण करता हुआ, विषय के बिना ही शून्य को देख
रहा है।

२९८ रसगङ्गाधरः
अत्र मादकद्रव्यसेवनं विभावः। अव्यक्तालापाद्यनुभावः। अत्र मत्त-
स्वभाववर्णनस्य तन्निष्ठमदव्यञ्जनार्थत्वान्मदभाव एव प्रधानमिति न स्वभावो-
क्त्यलङ्कारस्य प्राधान्यम्, अपि तु तद्ध्वन्युपस्कारकत्वमेव ।
इदं वा पुनरुदाहरणम्—
मधुरसान्मधुरं हि तवाधरं, तरुणि ! मद्वदने विनिवेशय ।
मम गृहाण करेण कराम्बुजं, पपपतामि हहा ! भभूतले ॥
अत्रापि स एव विभावः। अधिकवर्णोच्चारणादिरनुभावः। पूर्वार्धगता
ग्राम्योक्तिः, उत्तरार्धे च तरुणीकरेऽम्बुजोपमेयतया निरूपणीये स्वकरस्य तदुप-
मेयतया निरूपणं च मदमेव पोषयतः ।
बहुतर-शारीरव्यापारजन्मा निश्वासाङ्गसम्मर्दननिद्रादिकारणीभूतः
खेदविशेषः श्रमः ।
मत्तस्वभावेति । यद्यप्यत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः स्फुटः, तथापि मदाख्यभावो-
पकारकत्वान्न तस्य प्राधान्यम्, अपि तु मदस्यैव प्राधान्यम् । ननु क्षीबपदेन मदाश्रयो
मत्तपुरुषो वाच्यवृत्त्यैव ज्ञायते, तत्र मदोऽपि विशेषणतया वाच्य एव इति वाच्यालिङ्गि-
तस्य व्यङ्ग्यस्य कथं चमत्कारित्वमिति चेदुदाहरणान्तरं दर्शयति—इदं वेति ।
मधुरसेति । हे तरुणि ! मधुरसादपि मधुरतरं तवाधरं स्वकीयाधरं त्वं मद्वदने
मन्मुखे विनिवेशय । किञ्च त्वं स्वकरेण (साधारणेन) मम कराम्बुजं करकमलं गृहाण ।
हहा हन्त ! अहं भूतले पतामि । पकारद्वयं भकारद्वयं चाधिके मदभावसूचिके ।
स एव मादकद्रव्यसेवनादिः । ग्राम्योक्तिः स्ववदनेऽधरनिवेशनस्य गूढतया
प्राकाश्यस्य वाच्यरूपेणोक्तिः । स्वकरस्य कृते कमलविशेषणं नायिकाकरस्य कृते तु नेति
वैषम्योक्तिर्विपरीता मदस्य पोषिका ।
श्रमभावं निरूपयति—बहुतेरेति । बहुतेरेण अत्यधिकेन, शारीरव्यापारेण
भारवहनादिना जन्म उत्पत्तिर्यस्य । एतेन श्रमभावस्य विभावो दर्शितः । निश्वासो
यहाँ मादक द्रव्य का सेवन विभाव है । अव्यक्त आलाप आदि अनुभाव है ।
यहाँ मत्तस्वभाव का वर्णन रहने से स्वभावोक्ति अलंकार है, परन्तु वह मत्तव्यक्ति में
रहनेवाले मदभाव को अभिव्यक्त करने के लिए ही वर्णित हुआ है । अतः मदभाव ही
प्रधान है, न कि स्वभावोक्ति अलंकार । अपितु मदभाव ध्वनि के उपकारक (संस्कारक)
के रूप में गौणतया ही वह अलंकार उपस्थापित है । अथवा यह भी मद का
उदाहरण है—
हे तरुणि ! मधु रस से भी मधुर अपने अधर को तू मेरे मुख में डाल दो,
अपने हाथ से मेरे करकमल को पकड़ो, हाय हाय ! मैं तो भ भ भूतल पर प प गिर
रहा हूँ ।

प्रथमाननम् २९९
यदाहुः —
अध्वव्यायामसेवाद्यैर्विभावैरनुभावकैः ।
गात्रसंवाहनैरास्य-सङ्कोचैरङ्गमोटनैः ॥
निःश्वासैर्जृम्भितैर्मन्दैः पादोत्क्षेपैः श्रमो मतः ॥ इति ।
श्रमः खेदोऽध्वगत्यादेर्निद्राश्वासादिकृन्मतः ॥ इति च ।
अयं च सत्यपि बले जायते, शारीरव्यापारादेव जायते, न तु ग्लानिः ।
अतो ग्लानिः श्रमस्य च भेदः ।
दीर्घश्वासः, अङ्गसम्मर्दः स्वेनैव देहमर्दनं, निद्राऽऽलस्यादिः, एतेषां कारणस्वरूपः । एतेन
श्रमभावस्यानुभावो दर्शितः । खेदो दुःखं चित्तवृत्तिरेव श्रमभाव उच्यते ।
प्राचीनसम्मतिं दर्शयति—अध्वेति । अत्राध्वपदं श्रमकारणत्वेन अध्वगमनपरम् ।
मार्गगमन-व्यायाम-सेवाप्रभृतिभिः विभावैः, गात्रस्य शरीरस्य संवाहनैर्मर्दनैः, मुखसंकोचैः,
अङ्गतिर्यक्करणैः, दीर्घोष्णश्वासैः, जृम्भाकरणैः मन्दतया पादोत्क्षेपैश्चानुभावैः श्रमाख्यो
भावो जायते ।
इतरविपश्चिन्मतमप्याह—श्रम इति । अध्वगत्यादिकारणादुत्पन्नः खेद एव
श्रमो मतः, यो हि निद्रादिकारको भवति ।
ननु ग्लानिभावेऽपि खेद एव जायत इति तेनैवास्य श्रमस्य गतार्थतास्तु, इति
चेन्न, श्रमस्य सबलपुरुषेऽपि सत्त्वात् शारीरव्यापारादेव जन्यत्वात्, ग्लानेरतथात्वाच्च ।
यहाँ भी वही (मादक द्रव्य सेवन) विभाव है। अधिक वर्णों का उच्चारण
अनुभाव है। पद्य के पूर्वार्ध में ग्राम्य उक्ति (मुख में अधर देना) और उत्तरार्ध में
तरुणी के हाथ को कमल से उपमा देने के बजाय अपने हाथ को ही उपमा देना भी
मदभाव को ही पुष्ट कर रहे हैं।
अत्यधिक शारीरिक मिहनत से उत्पन्न एवं दीर्घ श्वास, देह मोड़ना, निद्रा आदि
का कारण जो खेद उसे श्रम संज्ञक भाव कहते हैं। जैसा कि प्राचीनाचार्यों ने कहा है—
राह में अधिक चलना व्यायाम एवं सेवादि करना इन विभावों के द्वारा एवं
देहमर्दन, मुँह सिकोड़ना, देह मोड़ना, लम्बी साँस, जम्हाई लेना, मन्द-मन्द पैर फेंकना
इन अनुभावों से श्रम को प्रकटित होते हुए माना गया है।
अन्यों ने भी कहा है कि मार्ग गमन आदि से उत्पन्न खेद को श्रम कहते हैं जो
निद्रा, श्वास आदि करनेवाला होता है।
यह श्रमभाव शरीर में बल रहने पर भी होता है, शारीरिक व्यापार से ही
होता है जबकि ग्लानिभाव में ऐसी बात नहीं है। अतः खेदविशेष रूप ऐक्य रहने के
बावजूद ग्लानि से श्रम का भेद है। उदाहरण—

३०० रसगङ्गाधरः
उदाहरणम्—
विधाय सा मद्वदनानुकूलं कपोलमूलं हृदये शयाना ।
चिराय चित्रे लिखितेव तन्वी, न स्पन्दितुं मन्दमपि क्षमासीत् ॥
अत्र विपरीतसुरतरूपः शारीरव्यापारो विभावः । स्पन्दराहित्य-शयना-
दयोऽनुभावाः । न चात्र निद्रा-भावध्वननेन गतार्थतेति शङ्क्यं, सुषुप्तौ हि
ज्ञानराहित्येनैव यत्नराहित्यान्मन्दमपि स्पन्दितुं न क्षमासीदित्यस्यानतिप्रयो-
जनकत्वापत्तेः, शीङाभिहिततया तस्या व्यङ्ग्यत्वानुपपत्तेश्च । श्रमे त्वानुगुण्य-
मुचितम् ।
रूपधनविद्यादिप्रयुक्तात्मोत्कर्षज्ञानाधीनपरावहेलनं गर्वः ।
उदाहरति—विधायेति । सा तन्वी कोमलाङ्गी, कपोलमूलं मद्वदनानुकूलं विधाय
हृदये नायकस्योरसि शयाना सती, चिराय चिरकालं यावत् चित्रे लिखिता इव, मन्दं
स्वल्पमपि स्पन्दितुं शरीरसंचारं कर्त्तुं क्षमा समर्था नासीत् ।
न चात्रेति । अत्र श्रमोदाहरणपद्ये निर्व्यापारत्वादिन व्यज्यमाना निद्रैवेति
तयैव श्रमभावो गतार्थ इति नाशङ्कनीयम् । अत्र हेतुद्वयम्—सुषुप्तौ निद्रायां, ज्ञानाभावे-
नैव चेष्टाशून्यत्वं स्वतः सिद्धं, तदर्थं च स्पन्दराहित्यवर्णनं व्यर्थं स्यादित्येको हेतुः,
अपरश्च "शयाना" इतिपदेन वाच्यतयैव निद्रोपस्थिता कथं व्यङ्ग्यतां यास्यतीति ।
श्रमभावे तु निद्राह्युपकारकमेव ।
गर्वं निरूपयति—रूपेति । रूपधनादिकारणैः स्वस्मिन् उत्कर्षज्ञानेन जायमानं
परेषां अवज्ञा तिरस्कारः चित्तवृत्तिविशेषो गर्वाख्यो भावः । आत्मोत्कर्षप्रतिपादनं
गर्वस्य विभावः, परावहेलनजनको वाक्यप्रयोगोऽनुभावः ।
'वह कोमलाङ्गी अपने गाल के मूल को मेरे मुख के अनुकूल करके मेरे
( नायक के ) हृदय पर सोयी हुई देर तक तस्वीर में लिखित होने के समान थोड़ा
भी शारीरिक संचार करने में अक्षम थी ।
यहाँ विपरीत सुरत रूप शारीरिक व्यापार श्रम का विभाव है और हिलने में
असमर्थता, शयन आदि अनुभाव हैं। यहाँ निद्रा भाव के ध्वनित होने से ही श्रम को
गतार्थ नहीं माना जा सकता, क्योंकि निद्रित अवस्था में ज्ञानरहित होने से ही यत्न-
रहितत्व सिद्ध ही है, फिर "थोड़ा भो हिलने में सक्षम नहीं थी" इस कथन का
निष्प्रयोजन होने की आपत्ति आती है और शीङ् धातु के रूप "शयाना" के द्वारा
वाच्यरूप से उपस्थित निद्रा को व्यङ्ग्य कहना अनुपपन्न है। श्रमभाव में तो ऐसा
कथन अनुकूल ही है ।
रूप, धन, विद्या आदि के कारण अपने उत्कर्ष ज्ञान के अधीन अन्य व्यक्ति
का तिरस्कार ही गर्व भाव है ।

प्रथमाननम् ३०६
उदाहरणम्—
आमूलाद् रत्नसानोर्मलय-वलयिताद् आ च कूलात् पयोधे-
र्यावन्तः सन्ति काव्यप्रणयनपटवस्ते विशङ्कं वदन्तु।
मृद्वीका-मध्य-निर्यन्मसृण-रसझरीमाधुरीभाग्यभाजां
वाचामाचार्यतायाः पदमनुभवितुं कोऽस्ति धन्यो मदन्यः ॥
अत्र स्वकीयकविताया अनन्यसाधारणताज्ञानं विभावः। पराधिक्षेपपरै-
तादृशवाक्यप्रयोगोऽनुभावः। इमं चासूयापि लेशतः पुष्णाति। उत्साहप्रधानो
गूढगर्बो हि वीररसध्वनिः, अयं तु गर्वप्रधान इति तस्मादस्य विशेषः।
आमूलादिति। रत्नसानोः सुमेरुपर्वतस्य, मूलमभिव्याप्य तत आरभ्य मलया-
चलवेष्टितात्, पयोधेः कूलं तटमभिव्याप्य तावत्पर्यन्तं यावन्तः यावत्सङ्ख्याकाः काव्य-
रचनाकुशलाः सन्ति, ते विशङ्कं निश्शङ्कं वदन्तु। अत्र मलयवेष्टितसमुद्रतटस्य
दक्षिणवर्तित्वात्सुमेरोरुत्तरवर्तित्वं स्वतः सिद्धम्, 'सर्वेषामेव वर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितम्'
इति पौराणिकवचनमप्येतत्साधकम्। 'आङ्मर्यादाभिविध्योः' इति सूत्रेण अभिविधा-
वर्थेऽत्र आङः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा, तद्योगे पञ्चमी। किं वदन्त्वित्याह—मृद्वीकेति।
मृद्वीकानां द्राक्षाफलानां मध्यान्निर्यन्ती निस्सरन्ती मसृणा चिक्कणा रसझरी रसधारा
तस्या माधुरी मधुरतैव भाग्यं भजन्तीति तादृशीनां वाचाम् आचार्यतायाः पदं स्थानम्
अनुभवितुं मदन्यो मद्भिन्नो धन्यः कृतार्थः कोऽस्ति ? न कोऽपीत्यर्थः।
अनन्यसाधारणं सर्वोत्कृष्टम्। पराधिक्षेपपरः परतिरस्कारकः।। इममिति।
इमं गर्वम् असूया परयशोऽसहनं लेशतः प्रतीयमानापि पोषयति। ईषत्प्रतीताप्यसूयाऽ-
प्रधानेवेति भावः। उत्साहेति, वीरध्वनित्वमस्य निरस्यति। वीरध्वनौ हि गर्बोऽप्रधान-
उत्साह एव प्रधानः, गर्वध्वनौ गर्वस्य प्राधान्यम्, उत्साहस्याप्रतीतिश्चेति।
कोई अभिमानी कवि कह रहा है कि सुमेरु पर्वत के मूल से लेकर मलयपर्वत
से घिरे सागरतट पर्यन्त में बसनेवाले जितने भी काव्यरचना में निपुण कविगण हैं,
वे साफ-साफ कहें कि अंगूर के मध्य से निकलती हुई चिकनी रसधारा के माधुर्य-
भरी वाणियों के आचार्यत्व पद पाने वाले मुझे छोड़कर कौन धन्य हो सकता है ?
अर्थात् कोई नहीं।
यहाँ अपनी कविता का अन्य की कविता से असाधारण (उत्कृष्ट) होने का
ज्ञान विभाव और अन्यों पर आक्षेपयुक्त वाणी का प्रयोग अनुभाव है।
इस गर्वभाव को असूया (दूसरे के यश को न सहना) भी आंशिकरूप से
पुष्ट कर रही है। (अतः प्रतीयमाना भी असूया गौण ही है।) इस उदाहरण को
वीररसध्वनि नहीं कह सकते, क्योंकि वीररसध्वनि में उत्साह प्रधान रहता है और
गर्व गूढ़ रहता है, जबकि यहाँ तो गर्व ही प्रधान है। अतः वीररस-ध्वनि से इस

३०२ रसगङ्गाधरः
तथा हि—वीररसप्रसङ्गे प्रागुदाहृते "अपि वक्ति" (पृ० १५५) इत्यादि पद्य
गीष्पतिना गिरामधिदेवतयापि साकमहं वदिष्यामीति वचनेनाभिव्यक्तस्यो-
त्साहस्य परिपोषकतया स्थितः सर्वेभ्यः पण्डितेभ्योऽहमधिक इति गर्वः, न तु
प्रकृतपद्य इव नास्त्येव महीतले मदन्य इति स्फुटोदितेन सोल्लुण्ठवचनेनानुभावेन
प्राधान्येन प्रतीयमानः ।
श्रमादिप्रयोज्यं चेतःसम्मोलनं निद्रा ।
नेत्रनिमीलन-गात्रनिष्क्रियत्वादयोऽस्यानुभावाः ।
उदाहरणम्—
सा मदगमन-बृंहिततोषा, जागरेण गमिताखिलदोषा ।
बोधितापि बुबुधे मधुपैर्न, प्रातराननज-सौरभलुब्धैः ॥
सोल्लुण्ठं साभिप्रायम् ।
निद्राख्यं भावं लक्षयति—श्रमादीति । श्रम-क्लम-निशीथादिकारणेन समुत्पन्नं
चेतः संमीलनं मनसः इन्द्रियसम्पर्करहितावस्था निद्रा। न्यायनये मनसः हृदयसमीपस्थपुरी-
तत्संज्ञकनाड्यां प्रवेशः सुषुप्तिः । वेदान्तनये तस्य हृदयसमीपस्थ-दाराकाशसंज्ञकशून्य-
स्थानेऽवस्थानं निद्रेति । निद्रायां चेतसो वृत्तिर्न भवति, स्वप्ने तु भवत्येवेति उभयोर्भेदः ।
उदाहरति—सेति । सा पूर्वानुभूतप्रीतिमती, मदागमनेन नायकस्य प्रवासादा-
गमनेन बृंहितो वर्द्धितस्तो षो

प्रथमाननम् ३०३
रात्रिजागरणश्रमोऽत्र विभावः। मधुपैर्बोधाभावोऽनुभावः।
शास्त्रादिविचारजन्यमर्थनिर्धारणं मतिः।
अत्र निःशङ्कतदर्थानुष्ठान-संशयोच्छेदादयोऽनुभावाः।
उदाहरणम्—
निखिलं जगदेव नश्वरं, पुनरस्मिन् नितरां कलेवरम्।
अथ तस्य कृते कियानयं, क्रियते हन्त ! मया परिश्रमः ॥
"शरीरमेतज्जलवुद्बुदोपमम्" इत्यादिशास्त्रपर्यालोचनमत्र विभावः।
हन्तपदगम्या स्वनिन्दा राजसेवाविविरतिवितृष्णता चानुभावः। झगिति
मतेरेव चमत्काराद् ध्वनिव्यपदेशहेतुता, न शान्तस्य, विलम्बेन प्रतीतेः ।
बोधाभाव इति। मधुपैर्बोधनानन्तरमपि बोधाभावोऽनुभाव इति तात्पर्यम् ।
मतिमंज्ञकभावं लक्षयति—शास्त्रादीति । शास्त्र-व्यवहारशिष्टोक्त्यादि-
विचारेणोत्पन्नो योऽर्थस्तस्य निर्धारण निर्णयस्वरूपा मतिरुच्यते।
निःशङ्कस्य असन्दिग्धतया ज्ञातस्य तदर्थस्य निर्णीतार्थस्य अनुष्ठानं व्यवहरणम्,
सन्देहदूरीकरणं चेत्यादयो मतेरनुभावा भवन्ति । शास्त्रवचनाद्यनुशीलनं विभावः ।
उदाहरति—निखिलमिति । यतो निखिलं सम्पूर्णं, जगत् संसार एव नश्वरं विनाश-
शीलमस्ति, अस्मिन् जगति, कलेवरं शरीरं पुनर्निंतरां नश्वरं वर्तते । अथ तदा, तस्य
नश्वरस्य शरीरस्य कृते पोषणादिनिमित्तं हन्त ! मया अयं कियान् परिश्रमः क्रियते ।
व्यर्थं एव मया श्रमः क्रियत इति मे मूढतैवेति निर्णयोऽत्र मतिसंज्ञको भावः ।
ननु जगन्नश्वरता देहसंसारनिरर्थकता चेति निर्वेदमेव प्रकटयतस्तेन शान्ताख्य
एव रसोऽस्त्विति शङ्कां निराचष्टे—झगितीति । शरीरं क्षणिकमिति मतिरेव प्रथमोप-
रातें जागकर बिता दीं और प्रातःकाल मे उसके मुख की सुगन्धि से लुभाये भौंरों के
द्वारा जगाने पर भी वह नहीं जाग सकी।
यहाँ

३०४ रसगङ्गाधरः
रोगविरहादिप्रभवो मनस्तापो व्याधिः ।
गात्रशैथिल्य-श्वासादयोऽत्रानुभावाः । यदाहुः—
एकैकशो द्वन्द्वशो वा त्रयाणां वा प्रकोपतः ।
वातपित्तकफानां स्युर्व्याधयो ये ज्वरादयः ॥
इह तत्प्रभवो भावो व्याधिरित्यभिधीयते ॥
उदाहरणम्—
हृदये कृतशैवलानुषङ्गा, मुहुरङ्गानि यतस्ततः क्षिपन्ती ।
तदुदन्तपरे मुखे सखीनाम्, अतिदीनामियमादधाति दृष्टिम् ॥
स्थितत्वाद् भावध्वनितामधिरोहति । शान्तस्तु तदनन्तरभावीति विलम्बितत्वान्न
प्रधान इति ।
व्याधिभावं लक्षयति—रोगेति । यद्यपि व्याधिशब्दो रोगपर्याय एव,
तथापि साहित्यशास्त्रे चित्तवृत्तिविशेषो रोगादिजन्यो गृह्यते । वात-पित्त-कफानां समेषा-
मन्यतमानां वा प्रकोपाद् रोगो जायते । प्रियविश्लेषो हि विरहस्तज्जन्यस्तापो दुःखं
व्याधिभावः कथ्यते ।
एकैकश इति । वात-पित्त-कफानां शरीरस्य व्यवस्थापकतत्त्वानां प्रकोपतः
अन्यतमस्य सर्वेषां वा विकृतावस्थापन्नत्वात् दोषतापन्नत्वात् ज्वरादयो व्याधयो
रोगास्त्रिदोषोत्पन्नाः । इह काव्यशास्त्रे तत्प्रभवो ज्वरादिव्याध्युत्पन्नस्य भावस्य व्याधि-
संज्ञास्ति ।
उदाहरति—हृदय इति । इयं वियोगिनीहृदये कृतः शैवलस्य अनुषङ्गः
सम्पर्कों यया तादृशी । अत्र कृत इत्यस्य हृदयपदसापेक्षत्वे कथं समास इति चेद् देव-
यहाँ विभाव और ‘हन्त’ पद से गम्य (प्रतीयमान) अपनी निन्दा अर्थात् राज-सेवादि
से विरति और तृष्णा का अभाव अनुभाव हैं ।
यहाँ यद्यपि वैराग्य की प्रतीति होने से शान्त रस की प्रतीति हो रही है, परन्तु
मति झट से चमत्कार लाती है, जब कि शान्त विलम्ब से । अतः यहाँ मति को ही
ध्वनि का पद मिल सकता है ।
रोग, विरह आदि से उत्पन्न मन के ताप (दुःख) को व्याधि कहते हैं ।
देह की शिथिलता, तेज श्वास आदि यहाँ अनुभाव हैं । जैसा कि कहा है :—
वात, पित्त और कफ इन तीनों में किसी एक के, दो के या तीनों के कुपित (उत्कट)
होने से जो ज्वर आदि होते हैं, उन्हें व्याधि कहा जाता है । इस साहित्यशास्त्र में
उस व्याधि से उत्पन्न भाव को ही व्याधि कहते हैं ।
यह विरहिणी हृदय पर शीतलता के लिए शैवाल के रखे जाने पर भी अङ्गों को

प्रथमाननम् ३०५
विरहोऽत्र विभावः, अङ्गक्षेपादिरनुभावः ।
भीरोर्घोरसत्त्वदर्शन-स्फूर्जथु-श्रवणादिजन्मा चित्तवृत्तिविशेषस्त्रासः ॥
अनुभावाश्चास्य रोमाञ्च-कम्प-स्तम्भ-भ्रमादयः । यदाहुः—
औत्पातिकैर्मनःक्षेपस्त्रासः कम्पादिकारकः ॥
उदाहरणम्—
आलीषु केली-रभसेन बाला, मुहुर्ममालापमुपालपन्ती ।
आरादुपाकर्ण्य गिरं मदीयां, सौदामिनीयां सुषमामयासीत् ॥
दत्तस्य गुरुकुलमिति गुरुद्वारा देवदत्तस्य कुलेऽप्यन्वयाद्यथा समासस्तथैवेति । यतस्ततो
मुहुर्वारं वारं स्वाङ्गानि क्षिपन्ती, सखीनां तदुदन्तपरे तस्य नायकस्य य उदन्तो वृत्तान्तः
तद्वर्णनपरायणे मुखे इयं नायिका अतिदीनां दृष्टिम् आदधति । सखीनां कृते प्रयुक्ते मुख-
शब्दे एकवचनेन सर्वासां मुखे एक एव वृत्तान्तो नायकागमनसंकेतरहितः सूच्यते ।
त्रासाख्यभावमाह—भीरोरिति । भीरोर्भयशीलस्य, घोरसत्त्वानि व्याघ्र-
वराहादयः तेषां दर्शनेन, स्फूर्जथुः वज्रपातशब्दः तच्छ्रवणेन, आदिना विकृताकारपुरुष-
दर्शनेन चोत्पन्नः कम्पादिजनको मनोधर्मस्त्रासशब्देनोच्यते ।
घोरसत्त्वदर्शनादिर्विभावः, तज्जन्या रोमाञ्चादयोऽनुभावाः ।
औत्पातिकैरिति । उत्पातेन भव औत्पातिको वज्रनिर्घोषादिः तेनोत्पन्नो
मनःक्षेपो मनसो व्याकुलीभावः कम्प-रोमाञ्चादिजनक एव त्रासः । यथा—
आलीष्विति । नायकः सखायं वक्ति—सा बाला मुग्धा मत्प्रिया, केलीरभसेन
विलासकथनकौतुकेन, आलीषु सखीनां मध्ये, मुहुरनेकशः मम सम्बन्धिनम् आलापं
बार बार इधर-उधर फेंक रही है । सखियों ने जब उसके मन बहलाने के लिए उस
नायक के सम्बन्ध में बातें छेड़ीं तो यह अत्यन्त दीन होकर दृष्टि डाल रही है ।
यहाँ विरह विभाव और अङ्गक्षेपणादि अनुभाव है ।
डरपोक (भीरु) के मन में भयानक जीव के देखने या मेघ गर्जन सुनने से
उत्पन्न चित्तवृत्ति को त्रास कहते हैं ।
इसके विभाव घोरसत्त्वदर्शनादि और अनुभाव रोमाञ्च, कम्प, चेष्टाहीनत्व,
भ्रम आदि हैं । जैसा कि कहा है :—उत्पात करने वाले वस्तुओं या प्राणियों से उत्पन्न
मन की बेचैनी को त्रास कहते हैं, जो कम्प आदि को उत्पन्न करता है ।
(जैसे अमर्ष भाव के प्रसंग में मूलकार ने शंका की है कि स्थायीभाव क्रोध
और संचारी भाव अमर्ष में क्या भेद है ? वैसे ही यहाँ भी भयानक रस का स्थायीभाव
भय और इस संचारी भाव त्रास में क्या भेद है ? यह प्रश्न उठ सकता है । दोनों का
समाधान विषयता-वैलक्षण्य ही है । अर्थात् वही डर उत्कट दशा में भय और अनुत्कट
दशा में त्रास होगा ।) उदाहरण—
नायक कहता है कि वह बाला (मेरी मुग्धा प्रिया) क्रीडाकौतुकवश सखियों के

३०६ रसगङ्गाधरः
अत्र पत्या स्ववचनाकर्णनं विभावः। पलायनमनुभावः। न चात्र
लज्जाया व्यङ्ग्यत्वमाशङ्कनीयम्, शैशवेनैव तस्या निरासात् ।
इदं वा विविक्तमुदाहरणम्—
मा कुरु कशां कराब्जे, करुणावति ! कम्पते मम स्वान्तम् ।
खेलन् न जातु गोपैरम्ब ! विलम्बं करिष्यामि ॥
वार्तालापम् उपालपन्ती कथयन्ती सती आराद् दूरादेव मदीयां नायकस्य गिरं वाणीम्
उपाकर्ण्य श्रुत्वा, सौदामनीयां विद्युतसम्बन्धिनीं चपलां सुपमां शोभातिशयम् अयासीत्
अगमत् प्राप्तवतीत्यर्थः। सौदामनी विद्युत्, 'सुषमा परमा शोभे'त्यमरः । नायकशब्द-
श्रवणेनैव सद्य एव पलायितेति भावस्तेन त्रासो व्यज्यते । अत्रालापस्य नायकनिष्ठत्वात्
उपालोपस्य च नायिकानिष्ठत्वान्नाधिकपदत्वशङ्क ।
स्ववचनेति । नायिकाया वचनस्य आकर्णनं पतिद्वारेत्यर्थः। यद्यपि स्वशब्देन
सन्निकृष्टस्य पत्युरेव परामर्श इत्यायाति, तथापि स्वेति सर्वनाम्नो बुद्धिस्थसन्निकृष्टाया
नायिकाया एव परामर्शित्वम् । किञ्च स्वशब्दमहिम्नैव पतिकृत-नायिकावचनाकर्णनं
जातमिति नायिका यदा जानाति तदैव तस्य विभावत्वमिति लभ्यते ।
न चात्रेति । अत्र लज्जयापि पलायनं संभवतीति लज्जैव भावोऽस्तु, न त्रास
इति निराकरोति शैशवेनैवेति, बालापदबोध्येनेति भावः । ननु बालापदमत्र न शिशु-
मपि तु मुग्धामेव बोधयतीति पुनर्लज्जाया उपस्थितिरतदवस्थैवेति उदाहरणान्तरं
प्रस्तौति—इदं वेति । विविक्तं स्फुटम् लज्जया असंसक्तम् स्वतन्त्रं त्रासस्योदाहरणम् ।
मा कुर्विति । श्रीकृष्णो यशोदया तर्जितस्तां प्रति सभयं ब्रूते । हे करुणावति
अम्ब ! मातः ! मम कराब्जे करकमले कशां चर्मसटिकां मा नहि, कुरु ताडय ।
बीच मेरे विषय में बार-बार बातें कर रही थी, कि दूर से ही मेरी आवाज को सुनकर
बिजली की शोभा को प्राप्त कर गयी ( फुर्ती से भाग गयी ) ।
यहाँ पति के द्वारा अपने ( नायिका के ) वचन को सुन लेना विभाव और
भागना अनुभाव है ।
यहाँ लज्जा ही व्यंग्य है, ऐसी शंका नहीं करनी चाहिए, क्योंकि 'बाला' पद से
नायिका में शिशुत्व कहा गया है और बचपन में लज्जा का प्रश्न ही कहाँ है ।
यदि कहें कि यहाँ बाला पद से मुग्धा अभिप्रेत है, बच्ची नहीं तो त्रास और
लज्जा का सांकर्य ही मानना पड़ेगा । अतः लज्जा से असम्पृक्त स्वतन्त्र रूप से त्रास का
दूसरा उदाहरण प्रस्तुत किया जा रहा है :—
हे दयावती माता ! तू अपने करकमल में कोड़ा मत उठाओ, क्योंकि इससे
मेरा मन कांप जाता है । अब मैं गोपों के साथ खेलता हुआ कभी भी देर नहीं करूँगा ।

प्रथमाननम् ३०७
एषा भगवतो लीलागोपकिशोरस्योक्तिः ।
निद्राविभावोत्थज्ञानं सुप्तम् ॥
स्वप्न इति यावत् । अस्यानुभावः प्रलापादिः । नेत्रनिमीलनादयस्तु
निद्राया एवानुभावाः, न त्वस्य, अनिद्रजन्यत्वात् । यत्तु प्राचीनैः "अस्या‍नुभावा
निभृतगात्रनेत्रनिमीलनम्" इत्याद्युक्तं, तदन्यथासिद्धानामपि तेषामेतद्भावव्याप-
कत्वादिति ध्येयम् ।
उदाहरणम्—
अकरुण ! मृषाभाषासिन्धो ! विमुञ्च ममाञ्चलं
तव परिचितः स्नेहः सम्यङ्मयेत्यनुभाषिणीम् ।
अविरल-गलद्बाष्पां तन्वीं निरस्तविभूषणां
क इह भवतीं भद्रे निद्रे ! विना विनिवेदयेत् ॥
तेन मम स्वान्तं मनः, कम्पते । अम्ब ! गोपैः खेलन् अतः परं न जातु नैव, विलम्बं
करिष्यामि । लीलया गोपकिशोरोऽत एव त्रासमभवत्येव ।
सुप्ताख्यं भावं लक्षयति—निद्रेति । निद्रारूपविभावात् उत्थम् उत्पन्नं ज्ञानमेव
सुप्तं सुप्तज्ञानं सुप्ताख्यो भावः । स्वप्न इति फलितोऽर्थः । स्वयं भावरूपापि निद्रा
सुप्तभावस्य विभावो भवति । नेत्रनिमीलनं निद्राजन्यं, न स्वप्नजन्यम् । अनिद्रजन्य-
त्वात् अस्वप्नजन्यत्वात् । अन्यथासिद्धानां निद्रयैवोत्पन्नतवात् तेषां नेत्र-
मीलनादीनाम् एतद्भावव्यापकत्वात् स्वप्नभावः तावदेव यावन्नेत्रमीलनमिति स्वप्न-
काले नेत्रमीलनदर्शनेनैव प्राचीनैरेतद्भावानुभावत्वेनोक्तम् । वस्तुतो नैव तदुचितम् ।
विदेशस्थो नायकः स्वप्ने प्रियां दृष्ट्वा निद्रां प्रति वदति—अकरुणेति । हे भद्रे
निद्रे ! भवतीं विना को जनः एवंविधां तन्वीं कोमलाङ्गीं मत्प्रियां विनिवेदयेत्
यह उक्ति लीला करते हुए गोपकुमार श्रीकृष्ण की है ।
निद्रा विभाव से उत्पन्न या निद्रादशा में उत्पन्न ज्ञान को सुप्त भाव कहते हैं । इसे
ही स्वप्न कहा जाता है ।
इसके अनुभाव ( कार्य ) प्रलाप ( बड़बड़ाना ) आदि हैं । आंखों का बन्द
रहना तो निद्रा के अनुभाव हैं, सुप्त के नहीं, क्योंकि ये स्वप्न से उत्पन्न नहीं होते हैं ।
प्राचीनाचार्यों ने जो कहा है कि इस सुप्त के अनुभाव देह की निश्चेष्टता और
आँखों का बन्द रहना है । परन्तु वे तो अन्यथासिद्ध हैं । अर्थात् निद्रा से ही सिद्ध हैं,
इससे नहीं । उनका तात्पर्य है कि वे विभाव निद्रा के समय में रहने से इस सुप्तभाव
में भी रहते ही हैं ।
प्रवासी विरही नायक को स्वप्न में प्रिया का दर्शन हुआ था । जागने पर वह
निद्रा से कह रहा है—हे निद्रे ! कल्याणदायिनि ! आपके बिना कौन मुझे ऐसी प्रिया
२२ र०

३०८ रसगङ्गाधरः
एषा प्रवासगतस्य स्वप्नेऽपि प्रियामेवम्भाषिणीं दृष्टवतो निद्रां प्रति कस्य-
चिदुक्तिः। यद्यप्येवम्भूतायाः प्रियतमावस्थाया निवेदनेन "निद्रे मम भवत्या
महानुपकारः कृतः" इति वस्तु, विप्रलम्भशृङ्गारश्चात्र प्रतीतिपथमवतरति,
तथापि पुरःस्फूर्तिकतया स्वप्नध्वननमत्रोदाहृतं न प्रान्ते तयोर्ध्वननं
निरोद्धुमीष्टे ।
निद्रानाशोत्तरं जायमानो बोधो विबोधः ॥
निद्रानाशश्च तत्पूर्ति-स्वप्नान्त-बलवच्छब्द-स्पर्शादिभिर्जायत इति त
एवात्र विभावाः। अक्षिमर्दन-गात्रमर्दनादयोऽनुभावाः। तत्र संक्षेपेणोदाहरणम्—
उपस्थापयेत् ? न कोऽपीत्यर्थः । कीदृशीं प्रियाम् ? हे अकरुण ! प्रियादशां विस्मृत्य
निष्ठुरस्वरूप ! मिथ्याकथननागर ! मम अञ्चलं विमुञ्च, मया तव नायकस्य स्नेहः
सम्यक्तया परिचितः, तव स्नेहः कृत्रिमो, न वास्तविक इत्यर्थः, इत्येवं भाषिणीम् ।
किञ्च धाराप्रवाह-निपतदश्रुयुक्ताम्, परित्यक्तालङ्काराञ्चेति ।
विभावोऽत्र निद्रा, अनुभावश्च मुखविकास-हस्तसञ्चारादिः आक्षेप लभ्यः । स्वप्न-
ध्वननमत्र प्राथम्येनोपस्थाय प्राधान्यं भजते । वस्तु-रसध्वनिद्वयस्य पश्चाद्भावित्वेन
अप्राधान्यम् । स्वप्नध्वननं हि प्रान्ते अन्ते, तयोः वस्तुरसध्वन्योः ध्वननं न निरोद्धुं
समर्थम् । अङ्गितया स्वप्नभावः, अङ्गत्वेन च वस्तु-रसध्वनी अत्र विराजन्त एव ।
विबोधं लक्षयति—निद्रानाशेति । निद्राभङ्गानन्तरमुत्पद्यमानं प्रकृतिस्थं ज्ञानं
को दिखा सकता है ? अर्थात् कोई नहीं । स्वप्न में वह प्रिया धारा-प्रवाह आँसू बहा
रही थी, आभूषणों को उतार चुकी थी और मुझे कह रही थी कि हे निष्ठुर ! महा-
मिथ्यावादी ( झूठे का सागर ) ! मेरी आँचल छोड़ो, तेरे स्नेह को मैंने भलीभाँति
जान लिया है !
यह उक्ति प्रवास-गत किसी नायक की है, जो स्वप्न में प्रिया को इस प्रकार
देखकर निद्रा से कह रहा है ।
यद्यपि इस प्रकार की प्रियतमावस्था के निवेदन से—( १ ) निद्रे ! आपने
मेरा महान् उपकार किया—ऐसा वस्तुध्वनि और ( २ ) विप्रलम्भ शृङ्गार यहाँ जाना
जाता है, तथा उनसे पहले ही स्वप्नभाव की स्फूर्ति होने से उसी भावध्वनि के रूप
में इसे यहाँ उदाहरण के रूप में रखा गया है । परन्तु यह ध्वनि अपने बाद अन्त में
उन दोनों ( वस्तु एवं शृंगार ) ध्वनि को रोकने में समर्थ नहीं है । अर्थात् ये ध्वनियाँ
भी यहाँ होते ही हैं । प्रथमोपस्थिति के कारण स्वप्नध्वनि प्रधान है ।
निद्रानाश के बाद होनेवाले ज्ञान को विबोध कहते हैं ।
निद्रा का नाश अनेक कारणों से होता है, जैसे—निद्रा पूर्ण होना, स्वप्न का

प्रथमाननम् ३०९
नितरां हितयाऽद्य निद्रया मे, बत ! यामे चरमे निवेदितायाः ।
सुदृशो वचनं शृणोमि यावन्, मयि तावत् प्रचुकोप वारिवाहः ॥
अत्र गर्जितश्रवणं विभावः । प्रियावचनश्रवणोल्लासनाशोऽनुभाव-
स्तन्नेयः ।
केचिदविद्याध्वंसजन्यमप्येनमामनन्ति । तेषां मते—
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा, त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः, करिष्ये वचनं तव ॥
इतिगीतापद्यमुदाहार्यम् ।
विवोधः, सद्यो जागृतावस्थायां समुत्पन्नं ज्ञानमित्यर्थः । त एवेति निद्रापूर्ति-स्वप्ना-
वसानोच्चशब्द-कठिनस्पर्शादयः ।
नितरामिति । बत हन्त ! अद्य मे मम, नितरामतिशयेन हितया प्रियकारिण्या
निद्रया निवेदिताया उपस्थापितायाः, सुदृशः सुलोचनायाः प्रियाया वचनं चरमे यामे
रात्र्यन्तिमप्रहरे यावत् शृणोमि, तावत् वारिवाहो मेघः, मयि नायके, प्रचुकोप अति-
कुपितोऽभूत् । घनगर्जितेन मधुरस्वप्नो भग्न इत्याशयः । उन्नेय उद्भावनीयः ।
-विवोधलक्षणे मतान्तरमाह —केचिदिति । अविद्यायाः स्वकर्तृत्वाभिमानादि-
रूपायाः ध्वंसजन्यम् आत्मज्ञानं विवोध इत्यपि स्वीकुर्वन्ति । तदनुसारम् —
नष्टो मोहः इतिपद्यमत्रोदाहरणीयम् । मोहः अज्ञानं शरीरात्मवादादि नष्टम्,
स्मृतिः आत्मस्मरणं तत्त्वज्ञानं, हे अच्युत श्रीकृष्ण ! त्वत्प्रसादात् त्वदुपदेशाल्लब्धम् ।
इदानीं विगतसन्देहोऽहं स्थितोऽस्मि, ते तव वचनं करिष्ये पालयिष्यामीति । अत्र
अविद्याध्वंसजन्यस्य विबोधस्य स्पष्टत्वात्तदुदाहरणमुपन्यस्तम् ।
अन्त, तेज आवाज, जोरदार स्पर्श आदि, ये कारण ही विवोध संज्ञक भाव के विभाव
होते हैं । आँख मलना, देह का अंगड़ाई लेना आदि अनुभाव हैं ।
संक्षिप्त रूप से उदाहरण—
आज रात के अन्तिम पहर में अत्यन्त हितकारिणी निद्रा के द्वारा लायी गयी
सुन्दरी का वचन जब-तक मैं सुनने लगा, तभी मेरे ऊपर मेघ कुपित हो गया ।
यहाँ गरजने का शब्द सुनना विभाव है । प्रिया के वचन को सुनने के उल्लास
का नाश अनुभाव है, जो ऊह करने पर जाना जाता है । ( साक्षात् प्रतिपादित न होने
से गम्य है । )
कोई आचार्य अविद्या ( अज्ञान ) नाश से उत्पन्न आत्मसाक्षात्कार को ही
विबोध मानते हैं । उनके मत में इसका उदाहरण निम्नांकित गीता का पद्य हो सकता
है । ( उपर्युक्त उदाहरण नहीं )—
हे श्रीकृष्ण ! आपकी कृपा से मेरा अज्ञान नष्ट हुआ, ज्ञान प्राप्त हुआ । अब
मैं सन्देह-रहित हो चुका हूँ । इसलिए तुम्हारा वचन ही करूँगा ।

३१० रसगङ्गाधरः
न तु वारिवाहविषयाया असूयाया एवात्र वाक्यार्थतेति शङ्क्यम्,
विबोधप्रतीतौ हि सत्यां तस्मिन्नौचित्यावगमे सत्यनुचित-विबोधजनकत्वेन
वारिवाहेऽसूयाया विलम्बेन प्रतीतेः, परमुखनिरीक्षकत्वात् । स्यादपि तस्या
अपि प्राधान्यम्, यदि वारिवाहे निष्करुणत्वादिवोधकं किञ्चिदपि स्यात् । नापि
स्वप्नस्य, वारिवाहनादेन तन्नाशस्यैव प्रतिपत्तेः । अस्तु वा स्वप्नभावप्रशमेना-
सूयया च सहास्य सङ्करः ।
इदन्तु नोदाहार्यम्—
गाढमालिङ्ग्य सकलां, यामिनीं सह तस्थुषीम् ।
निद्रां विहाय स प्रातरालिलिङ्गाथ चेतनाम् ॥
न त्विति । अत्र 'न चेति' पाठ एवोचितः । पूर्वोपन्यस्तोदाहरणे “नितरां
हितयेति” पद्ये सिंहावलोकनन्यायेन शङ्कते--न त्विति । वस्तुतः "केचिद्” इति
मतप्रदर्शनात्पूर्वमेवास्याः शङ्काया उपस्थापनं सुसङ्गतम् । यद्यप्यत्र मेघविषया असूया
प्रतीयते, तथापि सा न प्रधानम्, विबोधानन्तरमेव तस्याः प्रतीतिः, असूयाप्रतीतेः
कारणं विबोध एवात्र प्रधानम् । असूयाया विबोधज्ञानसापेक्षत्वमेव तस्याः परमुख-
निरीक्षकत्वरूपं गौणत्वम् । स्वप्नस्येति, वाक्यार्थता, प्राधान्यमितियावत् । यदि
सहृदयैः असूया स्वप्नश्च स्वातन्त्र्येण गृह्येते, तर्हि ताभ्यां सह विवोधस्यात्र सङ्करः
स्वीकार्यः । तत्रापि विबोधस्यैव मुख्यतेत्याशयः !
गाढेति । स नायकः सकलां यामिनीं रात्रिमभिव्याप्य गाढमालिङ्ग्य सह-
स्थितवतीं निद्रामेकां नायिकामिव प्रातःकाले विहाय अपरां नायिकामिव चेतनां जाग्रता-
विबोधभाव के पूर्वोक्त 'नितरां हितयाद्य' इस उदाहरण पर शंका करते हैं कि
यहाँ मेघविषयक असूया (ईर्ष्या) ही वाक्यार्थ है, प्रधान है। पर, ऐसी शंका उचित
नहीं है, क्योंकि पहले विबोध की प्रतीति होने पर उसमें औचित्यबोध के बाद अनुचित
विबोध के कारण मेघ में असूया की प्रतीति विलम्ब से होती है, कारण यह (असूया)
परमुखापेक्षी है, अर्थात् विबोधज्ञान पर अवलम्बित है। अतः यहाँ विबोध ही प्रधान
है। यदि कहें कि यहाँ स्वप्न ही प्रधान (वाक्यार्थ) है, तो यह भी उचित नहीं है,
क्योंकि मेघगर्जन से उसके (स्वप्न के) नाश की ही प्रतीति होती है। यदि कहें कि
असूया का प्राधान्य सहृदयानुमोदित है, तो यह भी मान सकते हैं कि स्वप्नभाव के
प्रशमन और असूया के साथ विबोध भाव का संकर (सम्मिश्रण) यहाँ है। पर,
उसमें भो प्राधान्य विबोध का ही रहेगा।
विबोधभाव के लिए इसे तो नहीं उदाहृत किया जा सकता है—
किसी नायक ने पूरी रात साथ-साथ रहने वाली निद्रा को कसके आलिङ्गित
करके सुबह में उसे छोड़कर चेतना (जाग्रतावस्था) को आलिङ्गित कर लिया।