रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

प्रथमाननम् ३०३
रात्रिजागरणश्रमोऽत्र विभावः। मधुपैर्बोधाभावोऽनुभावः।
शास्त्रादिविचारजन्यमर्थनिर्धारणं मतिः।
अत्र निःशङ्कतदर्थानुष्ठान-संशयोच्छेदादयोऽनुभावाः।
उदाहरणम्—
निखिलं जगदेव नश्वरं, पुनरस्मिन् नितरां कलेवरम्।
अथ तस्य कृते कियानयं, क्रियते हन्त ! मया परिश्रमः ॥
"शरीरमेतज्जलवुद्बुदोपमम्" इत्यादिशास्त्रपर्यालोचनमत्र विभावः।
हन्तपदगम्या स्वनिन्दा राजसेवाविविरतिवितृष्णता चानुभावः। झगिति
मतेरेव चमत्काराद् ध्वनिव्यपदेशहेतुता, न शान्तस्य, विलम्बेन प्रतीतेः ।
बोधाभाव इति। मधुपैर्बोधनानन्तरमपि बोधाभावोऽनुभाव इति तात्पर्यम् ।
मतिमंज्ञकभावं लक्षयति—शास्त्रादीति । शास्त्र-व्यवहारशिष्टोक्त्यादि-
विचारेणोत्पन्नो योऽर्थस्तस्य निर्धारण निर्णयस्वरूपा मतिरुच्यते।
निःशङ्कस्य असन्दिग्धतया ज्ञातस्य तदर्थस्य निर्णीतार्थस्य अनुष्ठानं व्यवहरणम्,
सन्देहदूरीकरणं चेत्यादयो मतेरनुभावा भवन्ति । शास्त्रवचनाद्यनुशीलनं विभावः ।
उदाहरति—निखिलमिति । यतो निखिलं सम्पूर्णं, जगत् संसार एव नश्वरं विनाश-
शीलमस्ति, अस्मिन् जगति, कलेवरं शरीरं पुनर्निंतरां नश्वरं वर्तते । अथ तदा, तस्य
नश्वरस्य शरीरस्य कृते पोषणादिनिमित्तं हन्त ! मया अयं कियान् परिश्रमः क्रियते ।
व्यर्थं एव मया श्रमः क्रियत इति मे मूढतैवेति निर्णयोऽत्र मतिसंज्ञको भावः ।
ननु जगन्नश्वरता देहसंसारनिरर्थकता चेति निर्वेदमेव प्रकटयतस्तेन शान्ताख्य
एव रसोऽस्त्विति शङ्कां निराचष्टे—झगितीति । शरीरं क्षणिकमिति मतिरेव प्रथमोप-
रातें जागकर बिता दीं और प्रातःकाल मे उसके मुख की सुगन्धि से लुभाये भौंरों के
द्वारा जगाने पर भी वह नहीं जाग सकी।
यहाँ