सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 328, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 328

२९६ रसगङ्गाधरः
अत्र तदप्राप्तिर्विभावः । अनुतापादय आक्षेप्या अनुभावाः । न चात्रौत्सु-
क्यध्वनिरिति वाच्यम्, 'कस्य कृते' इत्यनिर्धारितधर्म्‍यालम्बनायाश्चिन्तायां एव
प्रतीयमानतया सतोऽप्यौत्सुक्यस्यैतद्वाक्येन प्राधान्येनाबोधनात् ।
मद्याद्युपयोगजन्मा उल्लसाख्यः शयन-हसितादिहेतुश्चित्तवृत्ति-
विशेषो मदः ।
यदाहुः—
संमोहानन्दसन्दोहो मदो मद्योपयोगजः ॥ इति ।
तदप्राप्तिर्वर्ण्यमानाया नायिकाया अप्राप्तिश्चिन्ताख्यभावस्य कारणत्वेन विभावः,
तज्जन्या व्याकुलीभावादयः कार्यतयानुभावाः । शब्दतोऽनुच्यमाना अपि ज्ञायमाना
अनुतापादयोऽनुभावा आक्षेपलभ्या इति ।
न चात्रेति । अस्मिन् पद्ये नायिकाप्राप्तिविषयकोत्कटेच्छायाः सत्त्वेन औत्सुक्या-
ख्यभावध्वनिरेवास्तु, चिन्ता हि तस्यानुभावत्वेनेति शङ्का, 'कस्य कृते' इत्यनेन 'मम
स्यात् अन्यस्य वा' इति चिन्तैव प्रबला भवति, औत्सुक्यं गौणम्, यदि अन्यस्येयमिति
ज्ञानविरहः स्यात्, स्वप्राप्तिर्निश्चिता स्यात् तदैव औत्सुक्यभावः सम्भवति, अत्र तु तथा
नास्तीति चिन्तोदाहरणमेवेदमिति समाधानम् ।
मादकद्रव्याणाम् मद्य-सुरा-भङ्गा-तालीप्रभृतीनां सेवनेनोत्पन्न उल्लसापरपर्यायः
स्वाप-हसनादीनां कारणस्वरूपा चित्तवृत्तिर्मदनामको भावः । अत्र प्राचीनसम्मतिं
दर्शयति—यदाहुरिति । सम्मोहस्य अविवेकस्य = मूढभावस्य, आनन्दस्य च सन्दोह।
समुच्चयो मद्यसेवनादुत्पन्नो मदसंज्ञको भावः । अत्र स्वापादीनामाधिवय एवानुभावत्वम् ।
परुषोक्तिः कठोरवाक् । साहित्यदर्पणानुसारि चेदमनुभावनिरूपणं काव्यप्रदीप-
प्रतिकूलम् । तथा हि—
यहाँ उस नायिका की अप्राप्ति विभाव है। उस अप्राप्ति से उत्पन्न दुःख,
विकलता आदि अनुभाव है, जो शब्दतः नहीं रहने से आक्षेपलभ्य हैं।
यहाँ नायिका के प्रति उत्सुकता व्यक्त होने से औत्सुक्य ध्वनि ही है, न कि
चिन्ता, ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि 'किसके लिए' यह नायिका है—इस उक्ति के
द्वारा किसी अनिश्चित व्यक्ति के विषय में होने वाली चिन्ता ही ध्वनित हो रही है।
अतः औत्सुक्य के विद्यमान रहने पर भी इस वाक्य से उसकी प्रधानता प्रतिपादित
नहीं हो रही है।
मदिरा पीने से उत्पन्न शयन हसित आदि का कारण उल्लास नाम का चित्तगत
जो भाव उसे मद कहते हैं। जैसा कि आचार्यों ने कहा है—
विचारशून्यता और आनन्द के समुदाय को मद कहते हैं, जो मद्य के सेवन से
उत्पन्न हुए हों।