सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 330, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 330

२९८ रसगङ्गाधरः
अत्र मादकद्रव्यसेवनं विभावः। अव्यक्तालापाद्यनुभावः। अत्र मत्त-
स्वभाववर्णनस्य तन्निष्ठमदव्यञ्जनार्थत्वान्मदभाव एव प्रधानमिति न स्वभावो-
क्त्यलङ्कारस्य प्राधान्यम्, अपि तु तद्ध्वन्युपस्कारकत्वमेव ।
इदं वा पुनरुदाहरणम्—
मधुरसान्मधुरं हि तवाधरं, तरुणि ! मद्वदने विनिवेशय ।
मम गृहाण करेण कराम्बुजं, पपपतामि हहा ! भभूतले ॥
अत्रापि स एव विभावः। अधिकवर्णोच्चारणादिरनुभावः। पूर्वार्धगता
ग्राम्योक्तिः, उत्तरार्धे च तरुणीकरेऽम्बुजोपमेयतया निरूपणीये स्वकरस्य तदुप-
मेयतया निरूपणं च मदमेव पोषयतः ।
बहुतर-शारीरव्यापारजन्मा निश्वासाङ्गसम्मर्दननिद्रादिकारणीभूतः
खेदविशेषः श्रमः ।
मत्तस्वभावेति । यद्यप्यत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः स्फुटः, तथापि मदाख्यभावो-
पकारकत्वान्न तस्य प्राधान्यम्, अपि तु मदस्यैव प्राधान्यम् । ननु क्षीबपदेन मदाश्रयो
मत्तपुरुषो वाच्यवृत्त्यैव ज्ञायते, तत्र मदोऽपि विशेषणतया वाच्य एव इति वाच्यालिङ्गि-
तस्य व्यङ्ग्यस्य कथं चमत्कारित्वमिति चेदुदाहरणान्तरं दर्शयति—इदं वेति ।
मधुरसेति । हे तरुणि ! मधुरसादपि मधुरतरं तवाधरं स्वकीयाधरं त्वं मद्वदने
मन्मुखे विनिवेशय । किञ्च त्वं स्वकरेण (साधारणेन) मम कराम्बुजं करकमलं गृहाण ।
हहा हन्त ! अहं भूतले पतामि । पकारद्वयं भकारद्वयं चाधिके मदभावसूचिके ।
स एव मादकद्रव्यसेवनादिः । ग्राम्योक्तिः स्ववदनेऽधरनिवेशनस्य गूढतया
प्राकाश्यस्य वाच्यरूपेणोक्तिः । स्वकरस्य कृते कमलविशेषणं नायिकाकरस्य कृते तु नेति
वैषम्योक्तिर्विपरीता मदस्य पोषिका ।
श्रमभावं निरूपयति—बहुतेरेति । बहुतेरेण अत्यधिकेन, शारीरव्यापारेण
भारवहनादिना जन्म उत्पत्तिर्यस्य । एतेन श्रमभावस्य विभावो दर्शितः । निश्वासो
यहाँ मादक द्रव्य का सेवन विभाव है । अव्यक्त आलाप आदि अनुभाव है ।
यहाँ मत्तस्वभाव का वर्णन रहने से स्वभावोक्ति अलंकार है, परन्तु वह मत्तव्यक्ति में
रहनेवाले मदभाव को अभिव्यक्त करने के लिए ही वर्णित हुआ है । अतः मदभाव ही
प्रधान है, न कि स्वभावोक्ति अलंकार । अपितु मदभाव ध्वनि के उपकारक (संस्कारक)
के रूप में गौणतया ही वह अलंकार उपस्थापित है । अथवा यह भी मद का
उदाहरण है—
हे तरुणि ! मधु रस से भी मधुर अपने अधर को तू मेरे मुख में डाल दो,
अपने हाथ से मेरे करकमल को पकड़ो, हाय हाय ! मैं तो भ भ भूतल पर प प गिर
रहा हूँ ।