रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 324, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें२९२ रसगङ्गाधरः
दुःख-दारिद्र्यापराधादि-जनितः स्वापकर्ष-भाषणादिहेतुश्चित्तवृत्ति-
विशेषो दैन्यम्।
उदाहरणम्—
हतकेन मया वनान्तरे, वनजाक्षी सहसा विवासिता।
अधुना मम कुत्र सा सती, पतितस्येव परा सरस्वती॥
सीतां परित्यक्तवतो भगवतः श्रीरामभद्रस्येयमुक्तिः। अत्र सीतापरि-
त्यागरूपोऽपराधस्तज्जन्यं दुःखं वा विभावः। पतितसाम्यरूप-स्वापकर्षभाषण-
मनुभावः। यदाहुः—
दैन्यं भावं निरूपयांत—दुःखेति। स्वोयदुःखादिकारणेन यद् "अहं पातकी"-
त्यादिभाषणद्वारा वकीयहीनत्वं प्रकाश्यते तेन दैन्यो भावश्चित्तवृत्तिविशेषो व्यज्यते।
उदाहरति—हतकेनेति। सीतापरित्यागानन्तरं रामस्योक्तिरियम्। हतकेन
औचित्य-हननकर्त्रा हतभाग्येन वा, मया रामेण, वनजाक्षी जलजाक्षी कमलनयना अति-
कोमलाङ्गीति भावः, 'पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम्' इत्यमरः, सहसा झटिति
अविचारिततयैव वनान्तरे सुदूरे वने, निर्वासिता ! अधुना सम्प्रति स्वोयघोरापराधे ज्ञाते
सति मयि सा निर्दोषा, सती पतिव्रता सीता, पतितस्य भ्रष्टस्य विप्रस्य, परा सर्वोत्कृष्टः
सरस्वती श्रुतिरिव, मम कुत्र भविष्यति ? यथा पतितैः श्रुतिर्नैव प्राप्यते तथैव सा
मत्सम्पर्कवती नैव भवितुमर्हतीति भावः। स्वस्मिन् पतितवदपकर्षप्रतिपादकं वचनं
दैन्यभावं प्रकाशयति।
अत्रेति। अपराघोऽत्र विभावः। साक्षादपराधस्तेन च दुःखं व्यज्यते। वस्तुतो
नापराधमात्रेण स्वापकर्षभाषणं सम्भवति, अपि तु स्वापराधजन्यदुःखेनैवेति दैन्यलक्षणे
'दारिद्र्यापराधादिसमुत्पन्नदुःखजनित' इत्येव कथनं युज्यते। अत एव 'तज्जन्यं दुःखं
वेति' पक्षान्तरमुक्तम्।
कारण बल के नाश से उत्पन्न दुःख ही यहाँ 'बलापचय' शब्द से विवक्षित है, ऐसा
जानना चाहिए।
दुःख, दरिद्रता, अपराध आदि के कारण उत्पन्न अपनी हीनता को प्रकाशित
करने वाली अपनी उक्ति का कारण जो चित्तवृत्ति उसे दैन्य भाव कहते हैं। उदाहरण-
अभागां मैंने पहले कमल-नयना कोमलाङ्गी सीता को बिना विचारे ही सुदूर
बन में निर्वासित कर दिया ! अब पतित व्यक्ति की श्रुति (वेद) के समान वह
पतिव्रता मेरी कहाँ हो सकती है।
सीता के परित्याग करने के बाद भगवान् रामचन्द्र की यह उक्ति है। यहाँ
सीतापरित्याग रूप अपराध या उस अपराध से उत्पन्न दुःख विभाव हैं और 'पतित के