सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

-क्षण? No, it's वि शि-क्षणorविशिष्ट-क्षण. Let's transcribe विशिष्टक्षणorवि शि-क्षण? If transcribing pure visible text: वि शि-क्षण(orविशिष्टक्षण). Let's look very carefully at that spot. Wait, look at the letter before -क्षण: It is शwithि->शि. Before that is वि. Between विandशिthere is a wide space. Wait, could it beवि शि-क्षण? Yes, it literally prints वि शि-क्षणorविशिष्ट-क्षणwith missing letters. I will writeवि शि-क्षणorविशिष्टक्षण(often best to writeविशिष्टक्षणif it's a damaged type, but let's see:वि शि-क्षण). Wait, let's look at व्यभिचार्यभिव्यञ्जकin L21: व्यभिचार्यभिव्यञ्जक शब्द के ज्ञान का और उस शब्द के अर्थ के ज्ञान का प्रतिबन्धक न हो सकेगा । अतः व्यभिचार्यभिव्यंजक शब्दार्थ-ज्ञान के सामर्थ्य से (Notice: L21 hasव्यभिचार्यभिव्यञ्जक, L22 has व्यभिचार्यभिव्यंजक` with anusvara

१८२ रसगङ्गाधरः
यथा—
नितान्तं यौवनोन्मत्ता गाढरक्ताः सदाहवे ।
वसुन्धरां समालिङ्ग्य शेरते वीर तेऽरयः ॥
नितान्तमित्यादि । हे वीर ? त्वया सह आहवे युद्धार्थमागता यौवनोन्मत्ता
अरयः गाढरक्ता घनीभूतं रक्तं येषां तादृशाः सन्तः, शरीराद् बहिर्निःसृतं रक्तं घनत्व-
मापद्यत इति प्रसिद्धम्, वसुन्धरां पृथिवीं समालिङ्ग्य भूमौ निपत्य शेरते परलोकं
गच्छन्तीति प्रकृतोऽर्थः। अत्र यौवनोन्मत्ताः, गाढरक्ताः, वसुन्धरां समालिङ्ग्य च शेरते
इति विशेषणानां श्लिष्टत्वेन यौवनोन्मादयुक्ता गाढमनुरक्ता रमणीं समालिङ्ग्य
स्वपन्तीति अप्रकृतकामिव्यवहारोऽपि प्रतीयते । तत्र प्रकृतारिव्यवहारेण करुणस्या-
प्रकृतकामिव्यवहारेण च शृङ्गारस्यापि प्रतीतिः । तत्र चानयोः शृङ्गारकरुणयोर-
विरोधो भिन्नधर्मिकत्वादित्येकः पन्थाः, अप्रकृतकामिव्यवहाराभेदेन प्रकृतारिधर्मिक-
व्यवहारस्य भासमानत्वादविरोधो वा, अभेदप्रतीतौ विरुद्धयोरप्यविरोधप्रतीतेः,
पुरुषसिंहवत् । अयमेवऽविरोधः काव्यप्रकाशे 'साम्येनाथ विवक्षितः' इत्यनेनोक्तः ।
'उत्क्षिप्तः कबरीभरम्' इत्यत्र तु समासोक्तिबलायातस्यान्याङ्गत्त्वम्, अत्र पुनर्न
तथेत्युभयोर्विशेषः । वस्तुतस्त्वत्रापि कथं न राजस्तुत्यङ्गत्वमुभयोरिति चिन्त्यम् ।
राजस्तुतेरविवक्षया वा कथञ्चित् समाधेयम् । अन्यथोदाहरणद्वयस्य पृथगुपादानं
व्यर्थमेव । अत एव प्रकाशेऽपि 'विवक्षितः' इत्युक्तम् ।
इदमत्र बोध्यम्—अत्र प्रकरणे प्रतिपादितो विरोधो निबन्धनाभिप्रायेण, वस्तु-
तस्तु व्यवहारे निर्वेदातिरिक्ताधिकरणे भिन्नाऽभिन्नविषययोरप्युद्भवो भवत्ये-
वेति । क्षणपौर्वापर्यन्त्वपरिहार्यम्, अत एकानन्तरक्षणेऽन्यस्य प्रतीतिरिति विशेषो
वर्त्तत एव ॥
की प्रतीति ( समासोक्तिस्थल में ) होती, किन्तु वे दोनों प्रकृत-अप्रकृत-व्यवहार
किसी अन्य के अङ्ग नहीं होते'। जैसे:—
"हे राजन् ! युवावस्था से अत्यन्त उन्मत्त और संग्राम में आपके अस्त्र-शस्त्रा-
घात से बहता हुआ रक्त जिनके शरीरों पर जम गया है वे आपके शत्रु पृथ्वी की
गोद में सो रहे हैं।"
१. यह ग्रन्थकार का अभिप्राय प्रतीत होता, किन्तु यहां भी करुण और शृङ्गार
दोनों हीं 'उत्क्षिप्तः कबरीरम्......' आदि पद्य की तरह राजस्तुति के अङ्ग
क्यों नहीं हैं—यह विवेचनीय है। राजस्तुति को अविवक्षित मानकर कथञ्चित्
संगति हो सकती, है, अन्यथा पृथक्-पृथक् दोनों उदाहरणों का निर्देश
निष्प्रयोजन है।

प्रथमाननम् १८३
इत्थमविरोधसंपादनेनापि निवध्यमानो रसो रसशब्देन शृङ्गारादिशब्दैर्वा
नाभिधातुमुचितः, अनास्वाद्यतापत्तेः। तदास्वादश्च व्यञ्जनमात्रनिष्पाद्य
इत्युक्तत्वात्। यत्र विभावादिभिरभिव्यक्तस्य रसस्य स्वशब्देनाभिधानं तत्र
को दोष इति चेत्, ? व्यङ्ग्यस्य वाच्यीकरणे सामान्यतो वमनाख्यदोषस्य
वक्ष्यमाणत्वात्। आस्वाद्यतावच्छेदकरूपेण प्रत्ययाजनकत्या रसस्थले वाच्य-
वृत्तेः कापेयकल्पत्वेन विशेषदोषत्वाच्च।
इदानीं रसदोषानभिधातुमुपक्रमते—इत्थमित्यादिना। पूर्वोक्तप्रकारेणेत्यर्थः।
निवध्यमानः = आस्वाद्यत्वेन प्रतिपिपादयिषितः। अनास्वाद्यतापत्तेरिति। विभावा-
द्यभिव्यक्तस्यैव रसस्यास्वाद्यत्वनियमादिति भावः। इयं चापत्तियंत्र केवलरसादि-
पदवाच्यत्वं न तु विभावाद्यभिव्यक्तत्वमपि तत्र बोध्यम्। यत्र तूभयं तत्राह—
यत्रेत्यादि। सामान्यत इति। सर्वेषां व्यङ्ग्यत्वेन चमत्कृतिजनकानां वाच्यत्वे
सत्ययं दोष इत्यभिप्रायेणेदमुक्तम्। केचित्त्वलङ्काराणां वाच्यत्वेऽपि क्वचिच्चमत्कृति-
जनकत्वं मन्यन्ते। रसस्थलमात्रे दोषमाह—आस्वाद्यतावच्छेदकरूपेणेत्यादिना।
वाच्यत्वाद्यसहकृतविभावाद्यभिव्यक्तत्वेन रूपेणेत्यर्थः। कापेयकल्पत्वेनेति।
कपेः कर्म कापेयम्, निरर्थकं कर्म, तत्सदृशत्वेनेत्यर्थः। विशेष इति रसस्थल-
मात्राभिप्रायेण। विभावाद्यभिव्यक्तस्यैवानुवादाभिप्रायेण स्वशब्देनाभिधाने तु न
यहाँ 'यौवनोन्मत्ताः' (नवयौवन के दर्प से समन्वित), 'गाढरक्ताः' (अत्यन्त
अनुरक्त) और 'वसुन्धरां समालिङ्ग्य शेरते' (ज्योतिष्मती—सुन्दरी नायिका का
आलिङ्गन कर सो रहे हैं) इन विशेषणों के श्लिष्ट होने से अप्रकृत कामुक पुरुषों
के व्यवहार की भी (समासोक्तिमाहात्म्यप्रयुक्त) प्रतीति होती ही है। किन्तु
प्रकृत-व्यवहार अप्रकृत-व्यवहार से अभिन्न रूप में भासित होता। यही 'अभेदेन
भासमानत्व' दोनों में अविरोध का निमित्त है॥
उपर्युक्त रीति से रसों में परस्पर-विरोधाभाव का उपपादन किये जाने पर भी
कवि को चाहिए कि जिस रस का उसे अपने काव्य में निबन्धन करना हो उसका
वह रस-शब्द से सामान्य रूप में अथवा विशेषरूप में शृङ्गार आदि शब्दों से उल्लेख
न करे, क्योंकि ऐसा करना अनुचित है—ऐसा करने से रस के वाच्य हो जाने से
उसमें आस्वाद्यता नहीं रह जाती। रस आस्वाद्य तभी होता जब वह व्यङ्ग्य
होता, अन्यथा नहीं—यह तथ्य प्रकट किया जा चुका है। यदि एक ओर कोई रस
अपने विभावादि से अभिव्यक्त हो रहा हो और दूसरी ओर उसका तद्वाचक शब्द
से सामान्य अथवा विशेष रूप में अभिधान भी किया गया हो तब तो 'वमन' नामक
दोष का होना आगे बताया जायगा। यह 'वमन' नामक दोष केवल रस के विषय
में ही नहीं अपि तु जिन अलङ्कारादि तत्त्वों में व्यङ्ग्य होने पर ही चमत्कार-

१८४ रसगङ्गाधरः
एवं स्थायिव्यभिचारिणामपि शब्दवाच्यत्वं दोषः । एवं विभावानुभाव-
योरसम्यक्प्रत्यये विलम्बेन प्रत्यये वा न रसास्वाद इति तयोर्दोषत्वम् । सम-
बलप्रबलप्रतिकूलरसाङ्गानां निबन्धनं तु प्रकृतरसपोषप्रतीपकमिति दोषः ।
दोषः । अत एव 'धातुः शिल्पातिशय……………………' इत्यत्र काव्यप्रकाशोदाहरणे
'शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम्' इत्यत्र चतुर्थे पादे शृङ्गारशब्देनाभिधानेऽपि
न दोषः । अतश्च यत्र मुख्यतस्तत्प्रतिपादनं स्वशब्देन तत्रैव दोष इत्यपि मतम् ।
व्यभिचारिणामिति । यत्र पुनस्तद्व्यभिचारिविशेषनियतोऽनुभावादिर्न वर्त्तते
तत्र तेन व्यभिचार्यभिव्यक्तेः सन्दिग्धत्वात् स्वशब्देन व्यभिचार्यभिधानेऽपि न दोष
इति प्राञ्चः । यदुक्तम्—
"न दोषः स्वपदेनोक्तावपि सञ्चारिणः क्वचित् ॥" इति ।
समबलेत्यादि । समबलप्रतिकूलरसाङ्गानां प्रबलप्रतिकूलरसाङ्गानां चेत्यर्थः ।
आद्यनिबन्धने सुन्दोपसुन्दवदुभयोरनिष्पत्तिः, द्वितीये प्रकृताभिव्यक्तिप्रतिबन्धो दोषः ।
एतेन दुर्बलानामत एव प्रबलप्रकृतबाधकानां प्रतिकूलरसाङ्गानां निबन्धनं प्रकृतपरि-
पोषाय कर्त्तव्यमिति सूचितम् । प्रबन्ध इति । पुनः पुनद्दीप्तिः प्रायेण प्रबन्धकाव्य
एव सम्भवतीति प्रबन्ध इत्युक्तम् । सामग्र्येण = सम्भवद्यावदनुभावादिपरि-
जनकता होती उनका भी शब्दतः अभिधान होने पर होता है । इसी लिये इस दोष
को सामान्य दोष कहा गया है । रस-रसाभास-स्थलों में तो व्यङ्ग्य को वाच्य
बना देने पर 'निरर्थकत्व' नामक विशेष दोष भी होता, क्योंकि जिस व्यञ्जनामात्र-
गम्यत्व रूप में रस में आस्वाद्यता होती उस रूप में व्यक्त किये जाने के बाद पुनः
उसका वाच्य रूप में — जिस रूप में रस आस्वाद्य कभी नहीं होता — निर्देश करने
का कोई प्रयोजन रह नहीं जाता । यह कार्य तो बानर के कार्य के समान सर्वथा
निष्प्रयोजन है ।
इसी प्रकार, स्थायिभाव और व्यभिचारिभावों की भी शब्दवाच्यता एक दोष
है । किन्तु काव्यप्रकाशकार आदि का मत है कि जहाँ किसी विशेष व्यभिचारिभाव
का सुनिश्चित रूप में अभिव्यञ्जक अनुभाव कवि द्वारा निबद्ध न हो वहाँ व्यभि-
चारिभाव की असन्दिग्ध अभिव्यक्ति न होने से व्यभिचारिभाव के वाच्य होने पर
भी कोई दोष नहीं होता । इसी तरह, विभाव और अनुभाव की सम्यक्-प्रतीति न
होने और विलम्ब से प्रतीति होने पर भी रसास्वाद न होने से विभावादि की
असम्यक्-प्रतीति और विलम्ब-प्रतीति भी दोष हैं । प्रधान रस के समबल अङ्गरस
के और समबल अथवा प्रबल प्रतिकूल रस के विभावादि के निबन्धन से भी प्रधान
रस के आस्वाद में बाधा होती; अतः समबल अङ्ग रस के और समबल अथवा
प्रबल प्रतिकूल रस के विभावादि के निबन्धन भी दोष हैं ।

प्रथमाननम् १८५
प्रबन्धे प्रकृतस्य रसस्य प्रसङ्गान्तरेण विच्छिन्नस्य पुनर्दीपने सामाजिकानां
न सामग्र्येण रसास्वाद इति विच्छिन्नदीपनं दोषः । तथा तत्तद्रसप्रस्तावना-
पोषितत्वेन रूपेण । प्रबन्धे प्रकृतस्य...दोष इति । तदुक्तं ध्वन्यालोकवृत्तौ —
‘उपभुक्तो हि रसः स्वसामग्रीलब्धपरिपोषः पुनः पुनः परामृश्यमानः परिम्लानकुसुम-
कल्पः कल्पते’ इति । अत्रेदं बोध्यम् — दीप्तिदीपनं नामायं दोषो नाङ्गिरसे, तस्य
सर्वत्रैव रामायणादौ पुनः पुनरुद्दीपनाव् । अत एवोक्तमानन्दवर्धनाचार्यैः—
रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः ।
नोपहन्त्यङ्गितां तस्य स्थायित्वेनावभासिनः ॥ इति ।
व्याख्यातं चेदं वृत्तौ — ‘प्रबन्धेषु प्रथमतर्ं प्रस्तुततः सन् पुनः पुनरनुसन्धीयमानत्वेन
स्थायी यो रसस्तस्य सकलबन्धव्यापिनो रसान्तरैरन्तरालवर्त्तिभिः समावेशो यः स
नाङ्गितामुपहन्ति’ इति । अत एव ‘दीप्तिः पुनः पुनः’ इति विवृण्वद्भिर्गोविन्द-
ठक्कुरप्रभृतिभिरेवमेव निगदितम् । अत एव च काव्यप्रकाशे कुमारसम्भवस्थो
रतिविलापो निर्दिष्ट उदाहरणरूपेण । तथा चात्र गङ्गाधरेऽपि पूर्वाचार्या-
नुरोधाद् युक्तिसिद्धत्वाच्च प्रबन्धे प्रकृतस्य इतिमुद्रितपाठस्थाने प्रबन्धे-
ऽप्रकृतस्य इति पाठः कर्तव्यः । अप्रकृतस्याप्रधानस्याङ्गरसस्येति तदर्थः ।
अयं चापरो विशेषः—‘परिपोषं गतस्यापि पौनःपुन्येन दीपनम्’ इत्यादि-
ध्वन्यालोकवचनेन प्रतीयते यत्प्रबन्धे एकत्र परिपुष्टस्य कस्यचनाङ्गरसस्य प्रसङ्गा-
न्तरव्यवहितं पुनः पुनन्निबन्धनं महाकविना न कार्यम् इति । तद्वृत्तिग्रन्थेनाप्यय-
मर्थः स्फुटः । तथा चैतदनुरोधेन कस्यचनैकस्याङ्गरसस्य समानालम्बनस्यैकत्रैवा-
वसरे सामग्र्येणोपनिबन्धनं कर्त्तव्यम्, न तु भूयो भूयस्तथेति प्रतिफलति । ‘प्रसङ्गा-
न्तरेण विच्छिन्नस्य पुनर्दीपने सामाजिकानां न सामग्र्येण रसास्वादः’ इत्युक्तेर्गङ्गा-
धरकारमते तु विच्छिन्नदीपनोऽयं दोषः पुनस्तत्र प्रबन्धे भवेद् यत्राङ्गरसस्यै-
कस्य सामग्र्या एकत्रांशतो निबन्धनं विधाय प्रसङ्गान्तरनिबन्धनं ततश्च तस्या-
ङ्गरसस्यावशिष्टसामग्र्या निबन्धनमिति कश्चिद्विलक्षण एवायं दोषो गङ्गा-
धरोक्तो ध्वन्यालोकोक्तदोषाद् इति प्रतीयते । उदाहरणानुरोधेन काव्यप्रकाशोक्तो
‘दीप्तिः पुनः पुनः’ इतिरूपो दोषोऽपि गङ्गाधरोक्तदोषान्न भिद्यते । प्रदीपोद्योतादौ
किसी प्रबन्ध-काव्य में किसी अङ्ग रस१ के अभिव्यञ्जक सामग्री का एक अंश
एक स्थान पर और अन्य अंशों का अन्य स्थानों पर निबन्धन करने पर सहृदयों को
पूर्णरूप में रसास्वाद नहीं हो पाता । अतः ऐसा करने पर ‘विच्छिन्नदीपन’ नामक
दोष होता । इसी प्रकार, अयुक्त अवसर पर किसी रस की सामग्री का निबन्धन
१. ‘प्रबन्धेऽप्रकृतस्य’ यह पाठ मान कर ऐसा अनुवाद किया गया है ।

[Page Header]
१८६ रसगङ्गाधरः

[Main Sanskrit Text]
नर्हेऽवसरे प्रस्तावः, विच्छेदानर्हे च विच्छेदः । यथा संध्यावन्दनदेव-
यजनादिधर्मवर्णने प्रसक्ते कयापि कामिन्या सह कस्यचित्कामुकस्यानुराग-
वर्णने । यथा च समुपस्थितेषु महाहवदुर्मदेषु प्रतिभटेषु मर्मभिन्दि वचना-
न्युद्गिरत्सु नायकस्य संध्यावन्दनादिवर्णने चेत्युभयमनुचितम् । एवम-
प्रधानस्य प्रतिनायकादेर्नानाविधानां चरितानामनेकविधायाश्च संपदो
नायकसंबन्धिभ्यस्तेभ्यो नातिशयो वर्णनीयः । तथा सति वर्णयितुमिष्टो
नायकस्योत्कर्षो न सिद्धयेत, तत्प्रयुक्तो रसपोषश्च न स्यात् । न च
प्रतिनायकोत्कर्षस्य तदभिभावकनायकोत्कर्षाङ्गत्वात्कथमवर्णनीयत्वमिति
वाच्यम् । यादृशस्य प्रतिनायकोत्कर्षवर्णनस्य तदभिभावकनायकोत्कर्षा-
ङ्गतासंपादकत्वं तादृशस्येष्टत्वात् । तद्विरोधिन एव निषेध्यत्वात् । न च


[Sanskrit Commentary]
तु काव्यप्रकाशनिर्दिष्टोऽयं दोषो ध्वन्यालोकोक्तदोषाभिन्नतया व्याख्यातः । अत्र
काव्यमर्मज्ञाः प्रमाणम् । अनर्हेऽवसर इति । 'अकाण्डे च प्रकाशनम्' इति
रूपेण ध्वन्यालोकोक्तोऽय दोषः । इदं च प्रकाशनमङ्गिरसातिरिक्तस्य रसस्य
बोध्यम् । अङ्गिरसपरिल्लुते हि सहृदयचेतसि तद्विरुद्धस्तत्समानाधिकरणस्तद्-
व्यधिकरणो वा रसो नास्वादनीयः । एतादृशरससमावेश इष्यमाणे तु उदासीन-
रसान्तरव्यवहितनिबन्धनादिनाऽविरोध उपपादनीया यथौचित्यम् । विच्छेदा-
नर्ह इति । अयमेवाकाण्डे विच्छेदः प्राचीनैरुक्तः । अयं चाङ्गिनमात्रविषयः । यद्वा
यथासम्भवमुभयविषयमिद दोषद्वयम् । उभयम् = अनवसरे प्रस्तावो विच्छेदश्च ।
दोषान्तरमाह — एवमित्यादिना । तद्विरोधिनः = नायकोत्कर्षप्रतिकूलस्य


[Hindi Translation]
और जिस रस का जहां विच्छेद उचित न हो वहां उसका विच्छेद भी दोष हैं।
जैसे — सन्ध्यावन्दन, देवपूजन आदि का वर्णन करते समय किसी कामुक पुरुष का
किसी कामिनी के प्रति अनुराग का वर्णन करने पर प्रथम दोष और महान् रणशूर
शत्रु द्वारा उपस्थित होकर नायक के प्रति मर्मभेदी वचन कहते समय नायक द्वारा
सन्ध्यावन्दन आदि कर्मों के वर्णन में द्वितीय दोष हैं। इसी प्रकार, नायक के विभिन्न
चरितों और गुण आदि की अपेक्षा प्रतिनायक के चरितादि का उत्कृष्ट वर्णन करना
भी दोष हीं है, क्योंकि ऐसा करने पर नायक का प्रतिनायक की अपेक्षा विवक्षित
उत्कर्ष अवगत नहीं होता । यद्यपि प्रतिनायक का उत्कर्ष उसका पराभव करने
वाले नायक के उत्कर्ष का परिपोषक होता है तथापि यह ध्यान रखना चाहिए कि
प्रतिनायक का जितना उत्कर्ष नायक के उत्कर्ष का परिपोषक हो उतने हीं उत्कर्ष
का वर्णन हो, उससे अधिक नहीं । उससे अधिक उत्कर्ष का वर्णन तो सर्वथा
परित्याज्य है । नायक द्वारा प्रतिनायक का अभिभव या विनाश करने से

प्रथमाननम् १८७
प्रतिपक्षस्य प्रकृतापेक्षया वर्ण्यमानोऽप्युत्कर्षः स्वाश्रयहन्तृतामात्रादेव
प्रकृतगतमुत्कर्षमयिशाययेत, अतो न दोषावह इति वाच्यम्। एवं हि
सति महाराजं कमपि विषशरक्षेपमात्रेण व्यापादितवतो वराकस्य शबर-
स्येव प्रकृतस्य नायकस्य न कोऽप्युत्कर्षः स्यादिति। तथा रसालम्बनाश्रय-
योरनुसंधानमन्तरान्तरा न चेद्दोषः। तदनुसंधानाधीना हि रसप्रतिपत्ति-
धारा तदननुसंधाने विरता स्यात्। एवं प्रकृतरसानुपकारकस्य वस्तुनो
वर्णनमपि प्रकृतरसविरामहेतुत्वादोष एव।
अनौचित्यं तु रसभङ्गहेतुत्वात्परिहरणीयम्। भङ्गश्च पानकादिरसादौ
सिकतादिनिपातजनितेवारुन्तुदता।
तच्च जातिदेशकालवर्णाश्रमवयोवस्थाप्रकृतिव्यवहारादेः प्रपञ्चजातस्य
प्रतिनायकचरितादेः। स्वाश्रयेति। स्वं प्रतिनायकोत्कर्षस्तदाश्रयः प्रतिनायक
एव। उत्कर्षाश्रयनाशकमात्रस्य नोत्कृष्टतरत्वमिति दृष्टान्तमुखेन समाधत्ते—
एवं हीत्यादिना। एतावताङ्गरसस्योपकारकस्यापि वर्णनमङ्ग्यपेक्षयोत्कृष्टतरं न
कर्त्तव्यमिति प्रतिपादितम् ! दोषान्तरम् – तथेत्यादिना। रसो ह्यत्र प्रधानी-
भूतो ग्राह्यः, तदाश्रयादेरेव प्रबन्धेऽन्तराऽन्तराननुसन्धाने वैरस्यात्। एवमित्यादिना
ऽनङ्गस्य वर्णनं दोष इत्याह।
अन्त्यं दोषमाह — अनौचित्यमिति। पूर्वोक्तानां दोषाणामनौचित्यान्तर्गत-
त्वेऽपि ब्राह्मणवसिष्ठन्यायेन पृथगुपादानं न विरुध्यते। तच्च = अनौचित्यं च।
प्रतिनायक का अधिकाधिक उत्कर्ष भी नायक के उत्कर्ष का परिपोषक हीं होगा —
यह कहना भी असंगत है, क्योंकि वैसी स्थिति में नायक का कोई उत्कर्ष उसी
प्रकार प्रतीत नहीं होगा जिस प्रकार किसी शूर महाराज को केवल एक विषाक्त
बाण के द्वारा मार गिराने वाले क्षुद्र शबर (किरात) का कोई उत्कर्ष प्रमाणित
नहीं होता। इसी तरह, मुख्य रस के आलम्बन और आश्रय का कथा के बीच-
बीच में अनुसन्धान न करना भी कवि की कृति मे एक दोष है, क्योंकि ऐसा होने
पर आलम्बनादि के अनुसन्धान से होने वाले रसास्वाद का विच्छेद हो जाता।
अनौचित्य तो रस-भङ्ग का प्रमुख कारण होने से सर्वथा त्याज्य है। रस-भङ्ग
का अर्थ अप्रियता है। जैसे किसी मृष्ट पेय पदार्थ में बालू आदि के मिल जाने से
उसके आस्वाद में अप्रियता आ जाती उसी तरह रसास्वाद में आई अप्रियता हीं
रस-भङ्ग कहलाती।
जाति, देश, काल, वर्ण, आश्रम, वय, अवस्था, प्रकृति, व्यवहार, आदि के-

१८८ रसगङ्गाधरः
तस्य तस्य यल्लोकशास्त्रसिद्धमुचितद्रव्यगुणक्रियादि तद्भेदः । जात्यादेर-
नुचित यथा – गवादेस्तेजोबलकार्याणि पराक्रमादीनि, सिंहादेश्च साधुभावा-
दीनि । स्वर्गे जराव्याध्यादि, भूलोके सुधासेवनादि । शिशिरे जलविहारा-
दीनि, ग्रीष्मे वह्निसेवा । ब्राह्मणस्य मृगया, बाहुजस्य प्रतिग्रहः, शूद्रस्य निग-
माध्ययनम् । ब्रह्मचारिणो यतेश्च ताम्बूलचर्वणम्, दारोपसंग्रहः । बालवृद्धयोः
स्त्रीसेवनम्, यूनश्च विरागः । दरिद्राणामाढ्याचरणम्, आढ्यानां च दरिद्रा-
चारः । प्रकृतयो दिव्याः, अदिव्याः, दिव्यादिव्याश्च । धीरोदात्तधीरोद्धतधीर-
ललितधीरशान्ता उत्साहक्रोधकामिनीरतिनिर्वेदप्रधाना उत्तममध्यमाधमाश्च ।
लोकेत्यादि । लोकसिद्धं शास्त्रसिद्धं चेत्यर्थः । तद्भेदः = तद्भिन्नत्वम्, तद्विप-
र्ययः । गवादेरिति । जात्यनौचित्यस्येदमुदाहरणम् । देशानौचित्यमुदाहरति-
स्वर्ग इत्यादि । कालानौचित्यस्योदाहरणम्—शिशिर इत्यादि । वर्णानौचित्यम्—
ब्राह्मणस्येत्यादि । आश्रमा ब्रह्मचर्यादयश्चारः प्रसिद्धाः, तदनौचित्यस्यो-
दाहरणम्—ब्रह्मचारिण इत्यादि । वयोऽनौचित्यस्य निदर्शनम्—
बालेत्यादि । अवस्था दशा, तदनौचित्यमाह—दरिद्राणामित्यादि ।
प्रकृत्यनौचित्यं विशदयति—प्रकृतय इत्यादिना । प्रकृतयो नायकाः ।.
दिव्या इन्द्रादयः । अदिव्याः वत्सराजादयो मानुषरूपाः । दिव्याऽदिव्याः
मानुषरूपेणावतीर्णा देवा रामादयो दिव्यमानुषाः । एवं त्रिधा प्रकृतिः ।
एतासु प्रत्येकमुत्साहप्रधाना धीरोदात्ता, क्रोधप्रधाना धीरोद्धता, कामिनीविषयक-
लोक-सिद्ध तथा शास्त्र-सिद्ध जो जो द्रव्य, गुण, क्रिया आदि अनुकूल हैं उनसे भिन्न
का वर्णन हीं अनौचित्य है । इनमें जातिगत अनौचित्य गाय बैल आदि क्षुद्र सत्त्वों
द्वारा तेजस्विता और बल के कार्य पराक्रम आदि के ओर सिंह आदि उग्र
पशुओं द्वारा साधुता आदि के प्रदर्शन के वर्णन में स्पष्ट है । स्वर्ग में जरा एवं
रुग्णता के वर्णन में, भूलोक में अमृतपान आदि के वर्णन में देशगत अनौचित्य हैं ।
ब्राह्मण द्वारा शिकार खेलने, क्षत्रिय द्वारा दान लेने और शूद्र द्वारा वेदाध्ययन
आदि के वर्णन में जातिगत अनौचित्य है । आश्रमगत अनौचित्य ब्रह्मचारी और
सन्न्यासी द्वारा पान चबाने और विवाहादि कार्य के वर्णन में स्पष्ट है । वयोगत
अनौचित्य बालक और वृद्ध की कामिनी में आसक्ति और युवक की उससे विरक्ति के
वर्णन में है । अवस्थागत अनौचित्य है दारिद्र्यावस्था में वर्तमान व्यक्तियों
द्वारा धनियों जैसे कार्यों के सम्पादन के और धनियों द्वारा दरिद्रों जैसे आचरण के
वर्णन में । प्रकृतियाँ तीन प्रकार की होतीं-दिव्य, अदिव्य और दिव्याऽदिव्य । इनमें
से प्रत्येक के चार प्रभेद होते-धीरोदात्त, धीरोद्धत, धीरललित और धीरप्रशान्त । इन

प्रथमाननम् १८९
तत्र रत्यादीनां भयातिरिक्तस्थायिभावानां सर्वत्र समत्वेऽपि रतेः संभोग-
रूपाया मनुष्येष्विवोत्तमदेवतासु स्फुटीकृतसकलानुभाववर्णनमनुचितम् ।
क्रोधस्य च लोकभस्मीकरणपटोर्दिनरात्रिव्यत्ययाद्यनेकाश्चर्यकारिणो दिव्ये-
ष्विवादिव्येषु । आलम्बनगताराध्यत्वस्यानुभावगतमिथ्यात्वस्य च प्रतीत्या
रतिप्रधाना धीरललिता, निर्वेदप्रधाना धीरशान्तेति चतुर्धा भिद्यते । तदेवं द्वादशधा
प्रकृतिः । सर्वाप्येषोत्तममध्यमाधमभेदैस्त्रिधेति सङ्कलने षट्त्रिंशद्भेदा प्रकृतिः
पर्यवस्यति । भयातिरिक्तेति । भयमुपलक्षणमन्यस्यापि तत्तन्नायकाऽयोग्यस्य
स्थायिभावस्य । यथोत्तमदेवतासु शोकाभावः । यथा वा निर्वेदवति नायके
जुगुप्साद्यभावः । तथा च यत्र नायके यः स्थायिभाव उपपन्नस्तत्र तस्यौचित्येन
वर्णनं कार्यम् इति तात्पर्यम् । स्फुटीकृतेत्यादि । स्फुटीकृता सकला रतेरनुभावा
यत्र तद्वर्णनमित्यर्थः । उत्तमदेवतास्विति । वक्ष्यति चैवमेव गीतगोविन्दं प्रकृत्य ।
उपलक्षणमेतदुत्तममात्रस्य । अत एवोत्तमप्रकृते राजादेरपि सम्भोगशृङ्गारवर्णनमनु-
चितम् । परस्परप्रेमदर्शनादयः शृङ्गारप्रभेदास्तु वर्णनीयाः । लोकभस्मी-
करणेत्यादि विशेषणद्वयं क्रोधस्य । एतादृशस्योत्कटक्रोधस्यादिव्येषु मानुषेषु नाय-
केषु वर्णनमनुचितम् इत्यर्थः । 'अदिव्येषु' इत्युक्तेदिव्यादिव्येषु तद्वर्णनेऽनौचित्या-
भावः सूच्यते । उक्तविधसम्भोगशृङ्गारवर्णने तादृशक्रोधवर्णने च यदनौचित्यमुक्तं
तत्र क्रमेण हेतुद्वयमाह - आलम्बनगतेत्यादिना । यत्र नायके सभ्यानां पितृत्वबुद्धिः
तन्निष्ठरत्यालम्बनभूतायां नायिकायां मातृत्वबुद्ध्या इयमाराध्येति प्रतीतेस्तद्विषय
सम्भोगवर्णनमुद्वेजकं सभ्यानां न तु शृङ्गाराभिव्यञ्जकमित्याशयः । यत्र
चादिव्ये लोकभस्मीकरणपटुक्रोधो नोदेत्येव तत्र तादृशक्रोधवर्णने मिथ्यात्वप्रतीते
चारों में क्रमशः उत्साह, क्रोध, कामिनीविषयक रति और निर्वेद की प्रधानता
होती । इस प्रकार प्रकृति के बारह प्रभेद हुए । इनके भी उत्तम, मध्यम और
अधम भेदों के आधार पर तीन-तीन उपभेद होते । अतः छत्तीस प्रकार की प्रकृतियाँ
सिद्ध हुईं । इन सबमें यद्यपि उत्तम दिव्य प्रकृतियों में भय ( और शोक ) को
छोड़कर अन्य रत्यादि भाव अदिव्य-मानव प्रकृतियों के समान होते अवश्य हैं
तथापि जिस प्रकार की सम्भोग-स्वरूप रति का स्पष्ट एवं पूर्ण वर्णन मानव-
प्रकृतियों में किया जाता उस प्रकार का स्पष्ट एवं पूर्ण वर्णन उत्तम दिव्य
प्रकृतियों में नहीं करना चाहिए । इसी तरह दिव्य प्रकृतियों में जैसे संसार को
भस्मसात् कर देने में, दिन को रात में और रात को दिन में बदल देने और इसी
प्रकार के अन्य आश्चर्यजनक घटनाओं को उत्पन्न कर देने में समर्थ क्रोध का
वर्णन किया जाता उस तरह के क्रोध का वर्णन अदिव्य प्रकृतियों में भी कर देना
अनुचित है । मानव प्रकृति में वर्णनीय रति के समान रति का उत्तम दिव्य

Here is the line-by-line transcription of the text from the provided image into pure Devanagari Markdown:

१९० रसगङ्गाधरः
रसानुल्लासापत्तेः। न च साधारणीकरणादाराध्यत्वज्ञानानुत्पत्तिरिति
वाच्यम्। यत्र सहृदयानां रसोद्बोधः प्रमाणसिद्धस्तत्रैव साधारणीकरणस्य
कल्पनात्। अन्यथा स्वमातृविषयकस्वपितृरतिवर्णनेऽपि सहृदयस्य
रसोद्बोधापत्तेः। जयदेवादिभिस्तु गीतगोविन्दादिप्रबन्धेषु सकलसहृदय-
संमतोऽयं समयो मदोन्मत्तमतङ्ग Jerिव भिन्न इति न तन्निदर्शनेनेदानीं-
तनेन तथा वर्णयितुं सांप्रतम्। विद्यावयोवर्णाश्रमत्तपोभिरुत्कृष्टैः
स्वतोऽपकृष्टेषु न सबहुमानेन वचसा व्यवहर्तव्यम्। व्यवहर्तव्यं चाप-
कृष्टैरूत्कृष्टेषु। तत्रापि तत्रभवन्भगवन्नित्यादिभिः संबोधनर्मुनिगुरुदेवता
रौद्ररसाभिव्यक्तिर्न भवतीत्यर्थो द्वितीयस्य हेतुवाक्यस्य। साधारणीकरणादिति।
भट्टनायकादिमते पूर्वोक्ते भावकव्यापारभावनाविशेषमहिम्ना साधारणीकरणाद्
यथा दुष्यन्तत्वादिकं न प्रतीयते तथैवाराध्यत्वमपि देवपत्न्यादिषु न प्रतीयेतेत्याशयः
शङ्कितुः। समयः = सिद्धान्तः। समयः सङ्केत इत्यपव्याख्यानम्। भिन्नः =
भग्नः, परित्यक्तः। व्यवहारानौचित्यमुदाहरति- तथेति। आदिपदसूचितं
प्रकृतियों में वर्णन करने पर उनमें जो लोगों का आराध्यत्व-ज्ञान होता उसके
कारण सहृदयों में दिव्यप्रकृत्यालम्बनक शृङ्गार रस की अनुभूति न हो सकेगी।
इसी तरह मानव में दिव्य प्रकृति के समान आश्चर्यजनक क्रोध के वर्णन में
उस क्रोध के मानवनिष्ठ उक्त अनुभावों में मिथ्यात्व-बोध होने से
सहृदयों को तन्मानवालम्बनक रौद्र रस की प्रतीति भी न हो सकेगी।
अतः इस प्रकार के वर्णन अनुचित हैं। भावकत्व व्यापार आदि के
कारण दुष्यन्तत्व आदि के समान आराध्यत्व के भी आच्छादित—अव्यक्त हो जाने से
रस-प्रतीति होने में उपर्युक्त आराध्यत्व-ज्ञान प्रतिबन्धक न हो सकेगा—ऐसा कहना
असंगत है, क्योंकि यदालम्बनक रसप्रतीति प्रामाणिक है तदालम्बनविषयक साधा-
रणीकरण हीं मान्य है, अन्य प्रकार का नहीं। यदि ऐसा न हो तो अपने माता-
पिता के रति-वर्णन में भी साधारणीकरण द्वारा मातृत्व पितृत्व का आच्छादन हो
जाएगा, फलतः वहाँ भी पुत्रादि सहृदयों को शृङ्गार रस की प्रतीति माननी
होगी। परन्तु यह नितान्त अनुचित एवम् अप्रामाणिक है--ऐसी सभी सहृदयों की
मान्यता है। हाँ; जयदेव आदि कुछ कवियों ने गीतगोविन्द आदि में पागल हाथी
की तरह इस मान्यता का उल्लङ्घन अवश्य किया है, किन्तु उन्हें निदर्शनं मानते
हुए ऐसा वर्णन करना अनुचित है। व्यवहारीचित्य का निर्वाह करते हुए कवि को
विद्या, वय, वर्ण, आश्रम एवम् तप से उत्कृष्ट व्यक्तियों द्वारा अपनी अपेक्षा हीनतर

प्रथमाननम् १९१
प्रभृतय एव न राजादयः, जात्योत्तमैर्द्विजैरेव नाधमैः शूद्रादिभिः,
परमेश्वरेत्यादिसंबोधनैश्चक्रवर्तिन एव न मुनिप्रभृतयः संबोद्ध्याः ।
तथा चाहुः —
अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् ।
प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥
यावता त्वनौचित्येन रसस्य पुष्टिस्तावत्तु न वार्यते, रसप्रतिकूलस्यैव तस्य
निषेध्यत्वात् । अत एव --
व्यवहर्त्रनौचित्यं प्रतिपादयति — जात्येत्यादिना ।
उक्तार्थे ध्वन्यालोकवृत्तिस्थं वचनं प्रमाणत्वेन निर्दिशति — तथा चाहुरिति ।
परोपनिषत् = उत्कृष्टोपनिषदिव रसतत्त्वाभिव्यञ्जकः प्रसिद्धौचित्यबन्ध इत्यर्थः ।
सर्वलोकस्वतन्त्रं रावणं स्तोतुं तस्य द्वारि समवेतान् ब्रह्मादीन् प्रति दौवारि-
व्यक्तियों के प्रति अत्यादरसूचक वचन का प्रयोग नहीं करवाना चाहिए । इसके
विपरीत हीन व्यक्तियों द्वारा उत्कृष्ट व्यक्तियों के प्रति उस प्रकार के वचन का
प्रयोग, औचित्यनिर्वाहार्थ, कवि को अवश्य करवाना चाहिए । अत्यादरसूचक वचन
के प्रयोग के विषय में भी यह ज्ञातव्य है कि 'तत्र भवन्', 'भगवन्' इत्यादि शब्दों
से मुनि,गुरु, देवता आदि श्रेष्ठ व्यक्तियों का ही सम्बोधन उचित है, राजा आदि का
नहीं । मुनि आदि का उपर्युक्त शब्दों से सम्बोधन उत्तमजातीय द्विजों द्वारा हीं
उचित है, अधमजातीय शूद्र आदि द्वारा नहीं । इसी तरह, 'परमेश्वर'
'महाराज' आदि शब्दों से चक्रवर्त्ती राजाओं का सम्बोधन हीं उचित है, मुनि आदि
का नहीं ।
अत एव आचार्य आनन्दवर्धन ने कहा है —
“रस-भङ्ग का कारण अनौचित्य को छोड़कर ओर कुछ नहीं है । अपनी
कृतियों में प्रमाणसिद्ध औचित्य का निर्वाह रस-तत्त्व की अभिव्यक्ति का सर्वोत्कृष्ट
प्रकार है ।”
किन्तु साधारणतः अनौचित्य के परिहार्य होने पर भी जो अनौचित्य सम्बद्ध
रस का परिपोषक हो उसका उपनिबन्ध कवि को करना हीं चाहिए, क्योंकि
रसपरिपाक हीं कवि का मुख्य लक्ष्य होता । अत एव यह स्पष्ट है कि
परिहरणीय अनौचित्य का तात्पर्य उस अनौचित्य से है जो रस-परिपाक का
विरोधी हो ।
इसी लिये —

१९२ रसगङ्गाधरः
ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णीं बहिः स्थीयतां
स्वल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैषा सभा वज्रिणः ।
वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापैरलं तुम्बुरो
सीतारल्लकभल्ल भग्नहृदयः स्वस्थो न लङ्केश्वरः ॥
इति कस्यचिन्नाटकस्य पद्ये विप्रलम्भशृङ्गाराङ्गीभूतवीररसाक्षेपकपरमै-
श्वर्यपरिपोषकतया स्थितदौवारिकवचनस्य ब्रह्माद्यधिक्षेपपरस्यानौचित्यं
न दोषः । एवमेव 'अले ले सद्दःसमुप्पाडिअहरियकुसग्गंथिमयाच्छ-
मालापइवित्तिविस्सम्भिअबालविह्वन्दःकअणा बम्हणा' इत्यादिविदूषकवच-
नेऽपि रेशब्दादिप्रयोगस्य तत्तथा, हास्यानुगुणत्वात् । एषा हि दिगुपदर्शिता ।
अनया सुधीभिरन्यदप्यूह्यम् ॥
कस्येयमुक्तिः—ब्रह्मन्नित्यादि । अध्ययनस्य = रावणमङ्गलार्थं करिष्यमाणस्य
वेदपाठस्य । तुम्बुरुर्गन्धर्वः । सीतारल्लकेत्यादि । सीताया य आरल्लकः स्वपतिं
राममुद्दिश्य सिन्दूरधारणार्थं तया गृहीता लोहशलाका सिन्दूरसरणिर्वा सैव भल्लक-
स्तेन भग्नं हृदयं यस्य स रावण इत्यर्थः । विप्रलम्भशृङ्गारः = सीता लम्बनको
विप्रलम्भशृङ्गाराभासः । परिपोषकतयेति । अयं ब्रह्मादीनामधिक्षेपः प्रतिपादयति
यत् तस्य रावणस्येदृशं परमैश्वर्यं यद् ब्रह्माद्या अपि तत्समक्षं तुच्छा इति रीत्याऽस्य
परिपोषकत्वम् भवति । उदाहरणान्तरमाह—एवमेवेति । अले ले सद्द
इत्यादिवचनस्य संस्कृतच्छाया यथा—'अरे रे सद्यःसमुत्पाटितहरितकुशग्रन्थिमया-
क्षमालापरिवृत्तिविश्रम्भितबालविधवान्तःकरणा ब्राह्मणाः' इति । सद्यस्तत्क्षणं
समुत्पाटिता अत एव चाशुष्कत्वाद् हरिता ये कुशाः तेषां ग्रन्थयः पर्वाणि तैर्निर्मि-
ताया अक्षमालायाः परिवृत्तिमात्रेण विश्रम्भितं विश्वासं प्रापित बालविधवाना मन्तः-
करणं यैस्ते ब्राह्मणा इति सम्बोधनम् । अनेन वस्तुत एतेषां न ब्रह्मनिष्ठत्वमिति
सूचितम् । तत् = अनौचित्यम्, तथा = न दोषावहम् ॥
"अरे ब्रह्मा ! यह वेदपाठ का समय नहीं, चुपचाप जाकर प्रतीक्षा कर; अरे
मूढ़ बृहस्पति ? धीरे-धीरे बोल, यह इन्द्र की सभा नहीं; ओ नारद ? अपनी वीणा
को हंटा; ओ तुम्बुरु ? स्तुतियां बन्द कर, क्योंकि सीता की सिन्दूर-रेखारूपी बर्छी
से आहत हृदय वाले लङ्काधिपति महाराज रावण इस समय स्वस्थ नहीं हैं ।"
किसी कवि के नाटक में निबद्ध इस पद्य में रावण के द्वारपाल द्वारा ब्रह्मा आदि
की निन्दा करने वाले इस कथन में अनुभूयमान अनौचित्य दोष नहीं है, क्योंकि
यह अनौचित्यपूर्ण कथन रावण के परम ऐश्वर्य का परिपोषक है जिससे विप्रलम्भ-
शृङ्गाराभास का अङ्गभूत रावणालम्बनक वीररस का आक्षेप हो जाता है ।

प्रथमाननम् १९३
रसेषु चैतेषु निगदितेषु माधुर्यौजःप्रसादाख्यांस्त्रीन्गुणानाहुः । तत्र
‘शृङ्गारे संयोगाख्ये यन्माधुर्यं ततोऽतिशयितं करुणे, ताभ्यां विप्रलम्भे;
तेभ्योऽपि शान्ते । उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जननात्’ इति केचित् ।
‘संयोगशृङ्गारात्करुणशान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे’ इत्यपरे । ‘संयोग-
शृङ्गारात्करुणविप्रलम्भशान्तेष्वतिशयितमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्’
इत्यन्ये । तत्र प्रथमचरमयोर्मतयोः ‘करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते
चातिशयान्वितम्’ इति प्राचां सूत्रमनुकूलम् । तस्योत्तरसूत्रगतस्य
क्रमेणेति पदस्यापकर्षानपकर्षाभ्यां व्याख्याद्वयस्य संभवात् । मध्यस्थे
अथ गुणान्निरूपयति — रसेष्वित्यादिना । अत्राधिकरणे सप्तमी, प्राचीनैरेषां
रसाश्रितत्वाभ्युपगमात् । आहुरिति । भामहानुसारिणो ध्वन्यालोक-
कारादय इति शेषः । तत्रेत्यादिना काव्यप्रकाशोक्तिव्याख्यानभेदानुसारि-
पक्षमुपन्यस्यति । विश्वनाथस्याप्येतदेवाभिमतम्—‘सम्भोगे करुणे विप्रलम्भे
शान्तेऽधिकं क्रमात्’ इति वदतः । आनन्दवर्धनेन तु संभोगशृङ्गाराद् विप्रलम्भे करुणे
च माधुर्यातिशय उक्तः, तत्र चकारेण क्रमस्य विवक्षितत्वात् सम्भोगशृङ्गारापेक्षया
मधुरतरो विप्रलम्भः, ततोऽपि मधुरतमः करुण इति वदन्तोऽभिनवगुप्तपादा अपि
यथोत्तरमुत्कर्षतारतम्यं मन्यन्ते । तत्र विप्रलम्भः प्रकृष्टतरो भवति करुणो वेत्यत्र
पूर्ववासनाभेदकृतो विशेषः सहृदयविशेषे—इति मन्यामहे । उत्तरसूत्रम् = ‘बीभत्स-
इसी प्रकार, विदूषक के—
“अरे रे ! तत्काल उखाड़ी हुई हरी कुशाओं की गांठों से बनी हुई माला
फेरकर बाल विधवाओं के मन को धोखा देने वाले ब्राह्मणो !— — —” इत्यादि
कथन में पूजनीय ब्राह्मणों के प्रति ‘अरे रे’ इस तरह के अनुचित वचन का
प्रयोग दोष नहीं है, क्योंकि सम्पूर्ण वाक्यार्थ के ज्ञान से हास्य रस की परिपुष्टि
होती है ।
अनौचित्य के दोष होने और न होने के उक्त उदाहरण दिग्दर्शनार्थ प्रस्तुत
किये गये हैं । अतः रस-परिपार्क के प्रतिकूल अन्यान्य अनौचित्यों की निरा-
करणीयता और उसके अनुकूल अनौचित्यों की ग्राह्यता—अदोषता का अनुसन्धान
विद्वान् पाठकों को स्वयं करना चाहिए ॥
अब गुणों का निरूपण किया जा रहा है । उपर्युक्त नवविध रसों में माधुर्य,
ओजस् और प्रसाद ये तीन गुण कहे गये हैं। इनमें भी कुछ आचार्यों का मत
है कि संयोग-शृङ्गार में जितना माधुर्य होता उससे अधिक माधुर्य करुणरस में;
उससे भी अधिक विप्रलम्भ शृङ्गार में और इन सबसे अधिक शान्तरस में
होता, क्योंकि पूर्व-पूर्व रस की अपेक्षा उत्तरोत्तर रस से क्रमशः अतिशययुक्त

१९४ रसगङ्गाधरः
तु मते करुणशान्ताभ्यां विप्रलम्भस्य माधुर्यातिशये यदि सहृदयाना-
मनुभवोऽस्ति साक्षी, तदा स प्रमाणम् । वीरबीभत्सरोद्रेष्वोजसो यथोत्तर-
मतिशयः, उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तदीप्तेर्जननात् । अद्भुतहास्यभयान-
कानां गुणद्वययोगित्वं केचिदिच्छन्ति, अपरे तु प्रसादमात्रम् । प्रसादस्तु
रौद्ररसयोरस्याधिक्यं क्रमेण तु' इति काव्यप्रकाशस्थाष्टमोल्लासस्थम् ।
वीरेत्यादि । एतच्च काव्यप्रकाशसाहित्यदर्पणयोः स्थितम् । ध्वन्यालोके तु
'रौद्रादयो रसा दीप्ता लक्ष्यन्ते काव्यवर्त्तिनः' इत्युक्तम् । तत्र 'आदिशब्दः प्रकारे;
तेन वीराद्भुतयोरपि ग्रहणम्' इत्युक्तं लोचने । अत्र चाद्भुतो रसो वीरविभावाभि-
व्यक्तो ग्राह्य इत्येके, बीभत्सस्थाने चाद्भुत इति प्रमादपाठ इत्यपरे व्याख्यातारः ।
गुणद्वययोगित्वम् इति । ओजः प्रसादश्चेति गुणद्वयमत्र विवक्षितम् । अभिनवगुप्त-
पादमते तु हास्ये शृङ्गाराङ्गतया माधुर्यमपि प्रकृष्टं विकासधर्मतया चौजोपि,
भयानके त्वोजः प्रकृष्टं विभावस्य दीप्तत्वात्, माधुर्यं चाल्पम्, बीभत्सेप्येवमेवेति
स्थितौ सर्वरससहचारिणं प्रसादमादाय च सर्वे एव त्रयो गुणास्तिष्ठन्तीति बोध्यम् ।
रौद्रवीराद्भुतेषु तु नाल्पमपि माधुर्यं मतेऽस्मिन् प्रतीयते । शान्ते पुनः सत्स्वपि
त्रिषु गुणेषु विभाववैचित्र्यात् कदाचिदोजः प्रकृष्टं कदाचिच्च माधुर्यमिति विवेकः ।
प्रसादस्यानन्दवर्धनाद्युक्तं मम्मटसम्मतं सर्वसाधारणत्वमाह—प्रसादस्त्वित्या-
चित्तद्रुति उत्पन्न होती है । किन्तु कुछ आचार्य मानते कि संयोग-शृङ्गार से
अधिक माधुर्य करुण और शान्त रसों में और इन दोनों से भी अधिक माधुर्य
विप्रलम्भ-शृङ्गार में होता जब कि कुछ अन्य आचार्यों के अनुसार संयोग-शृङ्गार
की अपेक्षा करुण, विप्रलम्भ-शृङ्गार और शान्त रसों में समान रूप से उत्कृष्टतर
माधुर्य होता, न कि अन्तिम तीन रसों में भी पूर्व-पूर्व से उत्तरोत्तर रस में क्रमशः
उत्कृष्टतर माधुर्य होता । उपर्युक्त मतों में से प्रथम तथा तृतीय मत का समर्थन
तो "करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्" ( काव्यप्रकाश, उल्लास-८ ) इस
काव्यप्रकाशोक्त वचन से हीं हो जाता है । यदि "दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो --
तस्याधिक्यं क्रमेण तु" ( काव्यप्रकाश, उल्लास-८ ) इस उत्तरसूत्र से 'क्रमेण'
पद का अपकर्ष कर पूर्वसूत्र की व्याख्या की जाय तो प्रथम मत का अन्यथा—स्वतन्त्र
रूप में अपकर्ष के बिना हीं—व्याख्या की जाय तो तृतीय मत का समर्थन हो
जाता है । द्वितीय मत में जो करुण और शान्त रसों की अपेक्षा विप्रलम्भ-
शृङ्गार में अधिक माधुर्य कहा गया है उसमें यदि सहृदयों का अनुभव समर्थक
हो तो वह मत भी प्रामाणिक हो सकता है, अन्यथा नहीं । यतः वीर रस की अपेक्षा
बीभत्स और रौद्र रसों में क्रमशः अधिकाधिक चित्तदीप्ति उत्पन्न होती अतः वीर;
बीभत्स और रौद्र रसों में क्रमशः ओजोगुण के उत्कर्ष में तारतम्य होता । अद्भुत;

प्रथमाननम् १९५
सर्वेषु रसेषु सर्वासु रचनासु च साधारणः ।
गुणानां चैषां द्रुतिदीप्तिविकासाख्यास्तिस्रश्चित्तवृत्तयः प्रयोज्याः,
तत्तद्गुणविशिष्टरसचर्वणाजन्या इति यावत् । एवमेतेषु गुणेषु रसमात्रधर्मेषु
व्यवस्थितेषु मधुरा रचना, ओजस्वी बन्ध इत्यादयो व्यवहारा आकारोऽस्य
शूर इत्यादिव्यवहारवदौपचारिका इति मम्मटभट्टादयः ।
येऽमी माधुर्यौजःप्रसादा रसमात्रधर्मतयोक्तास्तेषां रसधर्मत्वे किं
मानम् ? प्रत्यक्षमेवेति चेत्, न । दाहादेः कार्यानलगतस्योष्णस्पर्शस्य
दिना । रचना = वाक्यम् । औपचारिका इति । यथा शौर्यादेरात्मगुणस्य समवायेन
शरीरेऽभावेऽपि स्वसमवायिसंयुक्तत्वसम्बन्धेन स्वाश्रयाभिव्यञ्जकत्वसम्बन्धेन वा
शरीरवृत्तित्वमादाय शरीरे शूरत्वव्यवहारस्तथा रसाश्रितगुणविषयोऽपि शब्दार्थ-
वृत्तित्वव्यवहार इत्याशयः । मम्मटभट्टादय इत्यत्रादिपदादभिनवगुप्तविश्वनाथा-
दिपरिग्रहः ।
तदेवं मम्मटादिसम्मतं गुणानां रसधर्मत्वं प्रतिपाद्य तन्निरासायोपक्रमते —येऽमी
हास्य और भयानक रसों में कुछ आचार्य दो गुणों—प्रसाद एवम् ओज की स्थिति
मानते तो कुछ अन्य आचार्य केवल प्रसाद गुण की । वस्तुस्थिति यह है कि प्रसाद
गुण केवल अद्भुतादि तीन रसों में ही नहीं अपि तु सभी में विद्यमान होता ।
ये तीन गुण—माधुर्य, ओजस् और प्रसाद—क्रमशः द्रुति; दीप्ति और विकास
नामक तीन प्रकार की चित्तवृत्तियों के प्रयोजक हैं । तात्पर्य यह है कि उपर्युक्त
तीन गुणों में से क्रमशः एक-एक गुण से विशिष्ट रस की चर्वणा से क्रमशः
उपर्युक्त एक-एक चित्तवृत्ति उत्पन्न होती है । इस प्रकार यह सिद्ध है कि ये
गुण केवल रस के धर्म हैं, रसातिरिक्त शब्दादि के नहीं । ऐसी स्थिति में
रसाभिव्यञ्जक रचना आदि में 'यह रचना मधुर है', 'यह बन्ध बड़ा ही ओजस्वी
है' इत्यादि व्यवहार में शब्दादि में प्रतीयमान माधुर्यादि उसके वास्तविक धर्म
नहीं, अपि तु औपचारिक हैं । जैसे आत्मनिष्ठ शौर्य आदि गुणों को आत्मा के
अभिव्यञ्जक आकार—शरीर में आरोपित कर के 'इसका आकार शूर है' इत्यादि
व्यवहार होते उसी प्रकार रसाभिव्यञ्जक रचना आदि में रस के माधुर्यादि गुणों
को आरोपित करके उपर्युक्त व्यवहारों का उपपादन करना चाहिए । यही काव्य-
प्रकाशकार मम्मट भट्ट आदि का मत है ।
अब विचारणीय यह है कि मम्मट आदि आचार्यों द्वारा माधुर्यादि गुणों को
जो रस मात्र का धर्म कहा गया है उसमें प्रमाण क्या है । इसमें मानस प्रत्यक्ष
तो प्रमाण हो नहीं सकता, क्योंकि अग्नि के दाहादि कार्य से अतिरिक्त उसके उष्ण
स्पर्श का जिस प्रकार त्वगिन्द्रियजन्य प्रत्यक्ष होता उस प्रकार रस के कार्यभूत
१५ र०

१९६ रसगङ्गाधरः
यथा भिन्नतयानुभवस्तथा द्रुत्यादिचित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां
रसगतगुणानामनुभवात्। तादृशगुणविशिष्टरसानां द्रुत्यादिकारण-
त्वात्कारणतावच्छेदकतया गुणानामनुमानमिति चेत् ? प्रातिस्विकरूपेणैव
इत्यादिना। प्रत्येक्षमत्र मानसं ग्राह्यम्। कारणतावच्छेदकेति। कारणे विशेषणी-
भूतं कारणतावच्छेदकमुच्यते। माधुर्यादिविशिष्टेषु रसेषु द्रुत्यादिकारणत्वमिति
तत्र रसेषु विशेषणतयाऽन्वितं माधुर्यादि कारणतावच्छेदकम् इति तात्पर्यम्। रसनिष्ठ-
द्रुत्यादिकारणता किञ्चिद्धर्मावच्छिन्ना, कारणतात्वाद्, दण्डादिनिष्ठघटादिकारणताव-
दित्यनुमानम्। तदाशयश्च यद्गुणविशिष्टः शृङ्गारो द्रुतिं जनयति तद्गुणो माधुर्य-
मित्यादिः। एतन्निरस्यति—प्रातिस्विकेत्यादिना। स्वं स्वं प्रति प्रतिस्वम्, तत्र
भवं तन्निष्ठं रूपं तद्व्यक्तित्वं तच्छृङ्गारत्वा दिकं प्रातिस्विकम्, तेन रूपेण तद्व्यक्ति-
त्वेन कारणतावच्छेदकेनैव शृङ्गारादीनां द्रुत्यादिकारणत्वोपपत्तौ सत्यां कारणता-
वच्छेदकतया गुणानां कल्पने गौरवात्। तदयं तात्पर्यर्थः—पूर्वोक्तेषु प्रथमे पक्षे
सम्भोगशृङ्गारकरुणविप्रलम्भशृङ्गारशान्तानां क्रमेण प्रकृष्टप्रकृष्टतरादिद्रुतिजनकत्वं
प्राचामभिमतम्। तथा च तत्तद्रसकार्येषु प्रतीयमानत्वदृढ॑जात्यस्य न
सामान्येन सम्भोगशृङ्गारादीना विजातीयद्रुतीः प्रति कारणत्वं निर्वहति, तद्द्रुति-
त्वस्यैव कार्यतावच्छेदकतया सामान्येनान्वयव्यतिरेकानुपपत्तेः। द्रुतीनां विजातीय-
त्वेपि तत्सर्वानुगतं द्रुतित्वं तु न कार्यतावच्छेदकम्, विशेषधर्मेण कार्यत्वार्युपपत्तौ
सामान्यधर्मस्यान्यथासिद्धत्वात्। अत एव स्मृतिं प्रत्यनुभवत्वेनैव कारणत्वं तार्किकाणा-
मिष्टम्, न ज्ञानत्वेन। तथा च तद्दुतेस्तद्रसान्वयव्यतिरेकानुविधायितया तद्रसत्वे-
नैव कारणत्वमिति तद्रसत्वमेव कारणतावच्छेदकमिति स्थितौ तदतिरिक्तस्य गुणस्यापि
कारणतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवम्। अत्र गौरवं मानाभावस्याप्युपलक्षणं बोध्यम्।
माधुर्यैष्वपि तत्तद्रसाश्रितेषु तारतम्येन द्रुतिविशेषं प्रति तन्माधुर्यस्यापाततः कारण-
तावच्छेदकत्वप्रतीतावपि माधुर्यसामान्ये तदभावात्। द्वितीयेप्येतदेव स्थितम्।
तृतीयेऽपि पक्षे सम्भोगशृङ्गारापेक्षया करुणादिषु द्रुतेः प्रकृष्टतरत्वादयमेव न्यायः।
द्रुति आदि चित्तवृत्तियों से अतिरिक्त रसगत माधुर्यादि गुणों का मानस प्रत्यक्ष में
मान नहीं होता। माधुर्यादि गुणों से विशिष्ट रसों में द्रुत्यादि चित्तवृत्तियों की
जनकता होने से कारणीभूत रसों में विशेषणीभूत गुणों का कारणतावच्छेदक के
रूप में अनुमान , भी असंगत है। इसका कारण यह है कि जब माधुर्यादि गुणों का
भिन्न-भिन्न रसों में तारतम्य है तब भिन्न-भिन्न रसों की चर्वणा से होने वाली
द्रुत्यादिचित्तवृत्तियों में भी तारतम्य मानना हीं होगा। ऐसी स्थिति में तारतम्य-
युक्त द्रुत्यादि की कारणता जब तत्तद्रस में सिद्ध हो जाती तो तद्रसत्व—तद्-
व्यक्तित्व को कारणतावच्छेदक मानना हीं होगा, उसके अतिरिक्त माधुर्यादि को

रसानां कारणतोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात् । शृङ्गारकरुणशान्तानां
माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्वं प्रातिस्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया
लघुभूतमिति तु न वाच्यम्, परेण मधुरतरादिगुणानां पृथग्द्रुततरत्वादि-
कार्यतारतम्यप्रयोजकतयाभ्युपगमेन माधुर्यवत्त्वेन कारणताया गडुभूत-
त्वात् । इत्थं च प्रातिस्विकरूपेणैव कारणत्वे लाघवम् ।
एतदेव प्रश्नोत्तराभ्यां विशदयति—शृङ्गारेत्यारभ्य गडुभूतत्वादित्यन्तेन । गडु-
भूतत्वं व्यर्थत्वम् कार्यभेदे कारणभेदस्यावश्यकतया तद्रसत्वेन तद्द्रुतिकारणताया
आवश्यकत्वेन तन्माधुर्यवत्त्वेनापि न कारणता, गुणस्याचलस्थितित्वेन तन्निवेशस्य
व्यर्थत्वादित्यपि बोध्यम् । अत्र गुरुभूतत्वादिति पाठान्तरं मधुसूदनशास्त्रिकल्पितं
रसचन्द्रिकायामुक्तधाष्ट्र्यमपि नाऽसमञ्जसमिति प्रतीमः । यत्तूक्तं रसचन्द्रिकायाम्—
'ननु तत्तद्विशेषद्रुतीरनुगमय्य···········प्रातिस्विकरूपेण कारणतायान्तु अनन्ता
इति कथं परित्यागो लघुभूतस्येति चेत् ? न, माधुर्यानभिव्यञ्जिकायां प्रसादप्रसन्नायां
रचनायां सत्यां विकासवृत्त्या शृङ्गारास्वादो जायते द्रुतिश्च न जायते, तत्र शृङ्गार-
कारणस्य भावाद् द्रुतेरभावाच्च तादृशकार्यकारणभावस्यैवासम्भवात्' इति तदेतद-
चिन्तिताभिधानम्, 'अचलस्थितयो गुणाः' इति वादिनां प्राचां मते माधुर्यस्य
शृङ्गारायोगव्यवच्छेदेन माधुर्य्यरहितस्य शृङ्गारस्यासम्भवात् । यत्तु क्वचित् शृङ्गार-
वर्णने माधुर्यव्यञ्जकवर्णाभावः सोऽप्यशक्तिकृत एव । नचैतावता तादृशे शृङ्गारे
भी कारणतावच्छेदक मानने में गौरव स्पष्ट है । अत एव—शृङ्गार, करुण और
शान्त रसों में से प्रत्येक को तद्रसत्वेन, द्रुति का कारण कहने की अपेक्षा माधुर्य-
वत्त्वेन कारण कहने में लाघव है, क्योंकि प्रथमपक्ष में तीन कार्यकारणभाव होंगे
जब कि द्वितीय पक्ष में एक—यह कथन भी अयुक्त है, क्योंकि उक्त तीनों रसों में
जब एक प्रकार की द्रुति की जनकता ही नहीं तब तीनों में एक प्रकार का
माधुर्य मानना असम्भव है । फलतः तद्रसत्वेन कारणता हीं मानी जा सकती;
माधुर्यवत्त्वेन कारणता मानना तो सर्वथा निरर्थक है, क्योंकि जब माधुर्यविशिष्ट
उक्त रसत्रय में एकविध - द्रुति की कारणता हीं नहीं तब माधुर्यवत्त्व को
कारणतावच्छेदक मानना सार्थक कैसे होगा ? तन्माधुर्यवत्त्व को भी कारणता-
वच्छेदक मानना निरर्थक है, क्योंकि जब रसविशेष का तन्माधुर्य अव्यभिचरित
धर्म है तो फिर तद्रसत्त्व को कारणतावच्छेदक न मानकर तन्माधुर्यवत्त्व
(= तन्माधुर्य ) को कारणतावच्छेदक मानना निरर्थक हीं तो है । अतः प्रामाणिक
तद्रसत्त्व को हीं कारणतावच्छेदक मानने में लाघव स्पष्ट है । इस प्रकार द्रुत्यादि-
कारणतावच्छेदक के रूप में गुणों का अनुमान हीं जब अनुपपन्न है तो इस अनुमान
से गुणों का रसमात्रधर्मत्व प्रमाणित नहीं किया जा सकता ।

१९८ रसगङ्गाधरः
किञ्चात्मनो निर्गुणतयात्मरूपरसगुणत्वं माधुर्यादीनामनुपपन्नम् । एवं
तदुपाधिरत्यादिगुणत्वमपि, मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौ-
माधुर्याभावः सिध्यति, व्यञ्जकाभावस्य व्यङ्ग्यानावाऽगमकत्वात् । अत एव
'अङ्गोङ्ग्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वम्' इति काव्यप्रदीपोक्तं गुणलक्षणं विवृण्वतो-
द्योतकृताप्युक्तम्—"एवं च यत्र रसस्तत्र माधुर्यादिकमस्त्येव, तस्य तद्धर्मत्वात् ।
क्वचित्तु व्यञ्जकाभावात्तदस्फुटत्वमित्यन्यत् । यथा 'अयं स रशनोत्कर्षी' इत्यादाविति
बोध्यम्" इति । तथा च शृङ्गारे माधुर्यस्य नियतत्वेन द्रुत्यभावोऽसम्भवः ।
प्रकृतमुपसंहरति—इत्थं चेत्यादिना । यदिषेषाणां कार्यकारणभावस्तत्सा-
मान्यस्यापि तथेति नियमस्तु परिदृश्यमानवैजात्यकार्यव्यतिरिक्तविषयक
एवेति प्रातिस्विकरूपेण कारणत्वोपपत्तावपि न सामान्येन माधुर्यवत्त्वादिना द्रुत्यादि-
कारणता सिध्यतीति तात्पर्यम् ।
युक्त्यन्तरमाह—किञ्चेति । आत्मनः = चिद्रूपस्य रसस्य काव्यात्मभूतस्य ।
ननु विभावाद्यभिव्यक्तस्य रत्यादेरेव रसत्वमिति वदतां प्राचां चिद्गुणत्वाभावो
माधुर्याविष्ट एवेत्यत आह—तदुपाधीति । चिद्रूपस्य रसस्योपाधया ये
रत्यादयस्तेषामपीत्यर्थः । अस्य वाक्यस्य पूर्ववाक्यस्थेनानुपपन्नमित्येनान्वयः ।
अनौचित्याच्चेति । चकारो हेतौ, यत। वैशेषिकनये गुणे गुणान्तरा-
भावेन रत्यादौ इच्छाविशेषात्मके गुणे माधुर्यादिगुणस्याभावोऽतो रत्यादौ
चिद्रूपरसोपाधौ माधुर्यादिस्वीकारे मानाभाव इत्याशयः । तथा च
मधुरा रतिः, मधुरो हास इत्यादिव्यवहारो यदि क्वचिद्दृश्यते तर्हि स
औपचारिकत्वेन व्याख्येयः । यद्वा मानमत्र व्यवहारसाक्षिकोनुभव एव सहृदयानाम् ।
तथा च रत्यादौ क्वचित् माधुर्यादिमत्त्वप्रतिपादकव्यवहारसत्त्वेपि करुणेऽपि शोक-
स्थायिभावके माधुर्यातिशयं स्वीकुर्वतां मते मधुरतरः शोक इति व्यवहारो यदि
भवेत् तदा स एव प्रमाणं भवेद् रत्यादौ माधुर्यादिसत्त्वे, न चैवं दृश्यते । क्वचित्तया
व्यवहारस्त्वत एवौपचारिकः । अतो व्यवहारसिद्धानुभवात्मकप्रमाणाभ वस्तात्पर्य-
विषयः प्रकृते । तथा च पररीत्येत्यादियुक्त्यन्तरमेवात्र । यत्तु रसचन्द्रिकायां
विवृतम्—'यदि माधुर्यादिगुणा रत्यादौ स्युस्तदा रसतामप्राप्तायामपि रतो द्रुतिरनु-
भूयेत, न च तथा, तथा च केन प्रमाणेन रत्यादिगुणत्व माधुर्यादीनामङ्गीकार्यमिति
अब प्रकारान्तर से भी गुणों के रसमात्रधर्मत्व का खण्डन किया जा रहा है—
रस को काव्य की आत्मा कहा गया है । यह आत्मभूत रस सगुण हो नहीं सकता,
क्योंकि वैसा मानने पर रस की चर्वणा विगलितवेद्यान्तर न हो सकेगी । ऐसी
स्थिति में काव्यात्मभूत रस को निर्गुण ही कहना उचित होगा । इसका संकेत
रस की चिद्रूपता के प्रतिपादन के अवसर पर किया जा चुका है । एवञ्च जब

प्रथमाननम् १९१
चित्याच्च । अथ शृङ्गारो मधुर इत्यादि‍व्यवहारः कथमिति चेत् ? एवं तर्हि
द्रुत्यादिचित्तवृत्तिप्रयोजकत्वम्, प्रयोजकतासंबन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा माधुर्या-
मानाभावात्तदित्यनेनोक्तम्' इति, तदयुक्तम्, रसाभासेऽपि द्रुत्यादेः कविसम्प्रदायप्रसिद्ध-
त्वात् । अत एव विश्वनाथेनात्र प्रसङ्गे रसपदेन रसाभासस्यापि ग्रहणं कण्ठत
एवोक्तम् । किञ्च भक्तिरसमनङ्गीकुर्वतः पण्डितराजस्य मते रसतामप्राप्तायामपि
भगवद्विषयिण्यां रती द्रुतेः स्वीकारादपि तद् विरुद्धमेवेत्यलम् । इदमत्रावधेयम्—
अत्र–माधुर्यादयो न वैशेषिकपरिभाषिता गुणाः, अपि तु तद्विलक्षणा एव सहृदयैकान्तु-
भवसाक्षिकाः कविसम्प्रदायसिद्धा इति वैशेषिकसमयेन न किमपि प्राचां हीयते ।
किञ्च दर्शनान्तरे गुणे गुणाङ्गीकारो

२०० रसगङ्गाधरः
दिकमस्तु । व्यवहारस्तु वाजिगन्धोष्णेतिव्यवहारवदक्षतः । प्रयोजकत्वं
चादृष्टादिविलक्षणं शब्दार्थरसरचनागतमेव ग्राह्यम् । अतो न व्यवहाराति-
प्रसक्तिरिति । अत्र च प्रयोजकत्वघटिते गुणलक्षणे प्रयोजकतात्वस्य शक्यतावच्छेदक-
कोटिप्रविष्टत्वम्, द्वितीये च प्रयोजकतायाः संसर्गतया संसर्गमर्यादया भानान्न तत्र
गुणपदशक्तिरिति न सा शक्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टेति लाघवगौरवविचारः शास्त्र-
सम्मतः पन्थाः । प्रयोजकतासम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य समर्थनाय दृष्टान्तमाह--व्यवहार-
स्त्वित्यादिना । वाजिगन्धा = अश्वगन्धा 'असगन्ध' इति नाम्ना लोके प्रसिद्धा ।
तस्या भक्षणेन उष्णत्वं जायते इति तत्र यथौष्णत्वप्रयोजकत्वमादाय प्रयोजकता-
सम्बन्धेनोष्णत्वमादाय वा 'अश्वगन्धा उष्णा' इति व्यवहारः प्रसिद्धो वैद्यके तथैव
'शृङ्गारो मधुरः' इत्यादि