रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 214, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें१८२ रसगङ्गाधरः
यथा—
नितान्तं यौवनोन्मत्ता गाढरक्ताः सदाहवे ।
वसुन्धरां समालिङ्ग्य शेरते वीर तेऽरयः ॥
नितान्तमित्यादि । हे वीर ? त्वया सह आहवे युद्धार्थमागता यौवनोन्मत्ता
अरयः गाढरक्ता घनीभूतं रक्तं येषां तादृशाः सन्तः, शरीराद् बहिर्निःसृतं रक्तं घनत्व-
मापद्यत इति प्रसिद्धम्, वसुन्धरां पृथिवीं समालिङ्ग्य भूमौ निपत्य शेरते परलोकं
गच्छन्तीति प्रकृतोऽर्थः। अत्र यौवनोन्मत्ताः, गाढरक्ताः, वसुन्धरां समालिङ्ग्य च शेरते
इति विशेषणानां श्लिष्टत्वेन यौवनोन्मादयुक्ता गाढमनुरक्ता रमणीं समालिङ्ग्य
स्वपन्तीति अप्रकृतकामिव्यवहारोऽपि प्रतीयते । तत्र प्रकृतारिव्यवहारेण करुणस्या-
प्रकृतकामिव्यवहारेण च शृङ्गारस्यापि प्रतीतिः । तत्र चानयोः शृङ्गारकरुणयोर-
विरोधो भिन्नधर्मिकत्वादित्येकः पन्थाः, अप्रकृतकामिव्यवहाराभेदेन प्रकृतारिधर्मिक-
व्यवहारस्य भासमानत्वादविरोधो वा, अभेदप्रतीतौ विरुद्धयोरप्यविरोधप्रतीतेः,
पुरुषसिंहवत् । अयमेवऽविरोधः काव्यप्रकाशे 'साम्येनाथ विवक्षितः' इत्यनेनोक्तः ।
'उत्क्षिप्तः कबरीभरम्' इत्यत्र तु समासोक्तिबलायातस्यान्याङ्गत्त्वम्, अत्र पुनर्न
तथेत्युभयोर्विशेषः । वस्तुतस्त्वत्रापि कथं न राजस्तुत्यङ्गत्वमुभयोरिति चिन्त्यम् ।
राजस्तुतेरविवक्षया वा कथञ्चित् समाधेयम् । अन्यथोदाहरणद्वयस्य पृथगुपादानं
व्यर्थमेव । अत एव प्रकाशेऽपि 'विवक्षितः' इत्युक्तम् ।
इदमत्र बोध्यम्—अत्र प्रकरणे प्रतिपादितो विरोधो निबन्धनाभिप्रायेण, वस्तु-
तस्तु व्यवहारे निर्वेदातिरिक्ताधिकरणे भिन्नाऽभिन्नविषययोरप्युद्भवो भवत्ये-
वेति । क्षणपौर्वापर्यन्त्वपरिहार्यम्, अत एकानन्तरक्षणेऽन्यस्य प्रतीतिरिति विशेषो
वर्त्तत एव ॥
की प्रतीति ( समासोक्तिस्थल में ) होती, किन्तु वे दोनों प्रकृत-अप्रकृत-व्यवहार
किसी अन्य के अङ्ग नहीं होते'। जैसे:—
"हे राजन् ! युवावस्था से अत्यन्त उन्मत्त और संग्राम में आपके अस्त्र-शस्त्रा-
घात से बहता हुआ रक्त जिनके शरीरों पर जम गया है वे आपके शत्रु पृथ्वी की
गोद में सो रहे हैं।"
१. यह ग्रन्थकार का अभिप्राय प्रतीत होता, किन्तु यहां भी करुण और शृङ्गार
दोनों हीं 'उत्क्षिप्तः कबरीरम्......' आदि पद्य की तरह राजस्तुति के अङ्ग
क्यों नहीं हैं—यह विवेचनीय है। राजस्तुति को अविवक्षित मानकर कथञ्चित्
संगति हो सकती, है, अन्यथा पृथक्-पृथक् दोनों उदाहरणों का निर्देश
निष्प्रयोजन है।