रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
१३४ रसगङ्गाधरः
अत्राप्यालम्बनस्य नायकस्य, निःश्वासाश्रुपातादेरनुभावस्य, विषाद-
चिन्तावेगादेश्च व्यभिचारिणः संयोगाद्रतिरभिव्यज्यमाना वियोगकालाव-
च्छिन्नत्वाद् विप्रलम्भरसव्यपदेशहेतुः ।
यथा वा—
आविर्भूता यदवधि मधुस्यन्दिनी नन्दसूनोः
कान्तिः काचिन्निखिलनयनाकर्षणे कार्मणज्ञा ।
श्वासो दीर्घस्तदवधि मुखे पाण्डिमा गण्डयुग्मे
शून्या वृत्तिः कुलमृगदृशां चेतसि प्रादुरासीत् ॥
आविर्भूतेत्यादि । यदवधि यतः प्रभृति नन्दसूनोः कृष्णस्य मधुस्यन्दनशीला
कामरसस्यन्दिनी, निखिलानां नयनानामाकर्षणे कार्मणज्ञा मन्त्रतन्त्रविधिज्ञा वशी-
करणक्षमा काचिद् विलक्षणा नवयौवनप्रभवा कान्तिराविर्भूता तदवधि ततः प्रभृत्येव
कुलमृगदृशां यदुरमणीनां वियोगातिशयवशाद् दीर्घः श्वासो मुखे, पाण्डिमा गण्डयुग्मे,
चेतसि च शून्या निरालम्बना वृत्तिः प्रादुरासीत् प्रावर्त्ततेत्यर्थः । निरालम्बनत्वं च
वृत्तेः श्रीकृष्णप्राप्त्यशक्यतयोन्नेयम् ।
अत्रालम्बनस्य श्रीकृष्णस्यानुभावस्य दीर्घश्वासादेस्तद्व्यङ्ग्यविषादादिव्यभिचा-
रिणश्च संयोगाद् वियोगकालावच्छिन्नत्वेन विप्रलम्भो व्यज्यत इति पूर्ववज्ज्ञेयम् ।
को बड़ी ही कातर दृष्टि से एकटक देख रही है ओर उसकी आंखों से इतने आंसू
बह रहे हैं जो उसके दीर्घ उष्ण निश्वास से कुम्हलाये अधर से टपकते हुए उसके
स्तनों को भी गीले कर रहे हैं । ओह ! कितने कष्ट की बात है !’’
एक नवोढ़ा के विषय में किसी सहृदय द्वारा उक्त इस पद्य में नायक-स्वरूप
आलम्बन विभाव, निःश्वास-अश्रुपात आदि अनुभावों और विषाद, चिन्ता, आवेग
आदि व्यभिचारिभावों के सम्बन्ध से अभिव्यज्यमान जो नायिकानिष्ठ नायक-
विषयक रति है वह वियोगकाल से अवच्छिन्न (= वियोगकालिक ) होने से
विप्रलम्भ कहलाती है ।
एक अन्य उदाहरण भी—
“जब से नन्दतनय श्रीकृष्ण की युवतियों के मन में कामरस प्रवाहित करने
वाली और उन सब की आँखों को आकृष्ट करने में जादूगर के समान कुशल
यौवनावस्था की वह अलौकिक छटा प्रकट हुई उसी समय से कुलाङ्गनाओं के
मुख पर दीर्घ श्वास, उनके दोनो कपोलों पर सफेदी और उनके मन में शून्य
वृत्ति (= उदासी ) का भी आरम्भ हो गया ।।”
इसमें भी श्रीकृष्ण आलम्बन विभाव, दीर्घ श्वास आदि अनुभाव
प्रथमाननम् १३५
यथा वा—
नयनाञ्चलावमर्शं या न कदाचित्पुरा सेहे ।
आलिङ्गितापि जोषं तस्थौ सा गन्तुकेन दयितेन ॥
इहापि सहजचाञ्चल्यनिवृत्तिर्जडता चानुभावव्यभिचारिणौ । इमं च
पञ्चविधं प्राञ्चः प्रवासादिभिरामनन्ति । ते च प्रवासाभिलापविरहेर्ष्या-
शापानां विशेषाऽनुपलम्भान्नास्माभिः प्रपञ्चिताः ।
करुणो यथा -
अपहाय सकलबान्धवचिन्तामुद्वास्य गुरुकुलप्रणयम् ।
हा तनय विनयशालिन् ! कथमिव परलोकपथिकोऽभूः ॥
श्रीकृष्णविषयककविरतिं प्रति विप्रलम्भगतैर्गुणीभूतत्वाच्छङ्क्योदाहरणान्तरं
नयनाञ्चलेत्यादीति रसचन्द्रिका । नयनाञ्चलेत्यादि । नयनाञ्चलस्य पक्ष्मणोऽव-
मर्शमाघातं या पुरा न सेहे सैव गन्तुकेन दयितेनालिङ्गिताऽपि गमनकाले जोषं तूष्णीं
तस्थौ जडवदिति पदार्थः । अत्रावमर्शश्च सम्भोगकालिकपतिपक्ष्मणो विवक्षितः ।
यद्वाऽत्र लोकसमक्षं पतिकटाक्षसम्बन्ध एव नयनाञ्चलावमर्शः । इमं चेति ।
विप्रलम्भशृङ्गारमित्यर्थः । प्राञ्चः प्रकाशकारादयः । विशेषाऽनुपलम्भादित्यस्य
फले विप्रलम्भभेदानाम् इत्यादिः ।
अपहायेत्यादि उद्वास्य = निरस्य । अत्र विनयशालित्वेन बान्धवपरित्याग
और दीनता आदि व्यभिचारिभावों के सम्बन्ध से कुलाङ्गनानिष्ठ श्रीकृष्ण-
विषयक रति अभिव्यक्त हो रही है । यतः यह रति वियोगकाल से अवच्छिन्न
है अत एव इसे भी विप्रलम्भ कहा जाना चाहिए ।
अथवा यह तीसरा उदाहरण देखिए :—
“जो यह कामिनी लोक लज्जा के कारण अपने प्रियतम के कटाक्षपात को भी
पहले कभी न सह पाती थी वही आज दूर जाने वाले पति के द्वारा प्रगाढ़ आलिङ्गन
किये जाने के समय भी चुपचाप खड़ी रही ॥”
इस पद्य में प्रस्थान करने वाला प्रियतम आलम्बन विभाव, प्रस्थानादि
उद्दीपन विभाव, चञ्चलता की निवृत्ति अनुभाव और इससे व्यज्यमान जड़ता
आदि व्यभिचारिभाव हैं । यतः नायिका की नायकविषयक रति यहाँ वियोगकाल
से अवच्छिन्न है अतः यहाँ का शृङ्गार विप्रलम्भ कहा जाएगा ।
मम्मट आदि प्राचीन आचार्य वियोग के हेतुओं के प्रवास, अभिलाष, विरह,
ईर्ष्या और शाप इन पाँच प्रकार के होने से विप्रलम्भ को भी पाँच प्रकार का
मानते । किन्तु हमने इन सब का पृथक् वर्णन इसीलिए छोड़ दिया है कि इनमें,
वस्तुतः इनके फल में, कोई स्पष्ट तारतम्य प्रतीत नहीं होता ।
अब करुण रस का उदाहरण लीजिए :—
१३६ रसगङ्गाधरः
अत्र प्रमीततनय आलम्बनम् । तत्कालावच्छिन्नबान्धवदर्शनाद्युद्दी-
पनम् । रोदनमनुभावः । दैन्यादयः संचारिणः ।
शान्तो यथा--
मलयानिलकालकूटयो रमणीकुन्तलभोगिभोगयोः ।
श्वपचात्मभुवोर्निरन्तरा मम जाता परमात्मनि स्थितिः ॥
अत्र प्रपञ्चः सर्वोऽप्यालम्वनम् । सर्वत्र साम्यमनुभावः । मत्यादयः
संचारिणः । यद्यपि प्रथमार्धे उत्तमाधमयोरुपक्रमाद् द्वितीयार्धेऽधमोत्तम-
वचनं क्रमभङ्गमावहति, तथापि वक्तुर्ब्रह्मात्मकतयोत्तमाधमज्ञानवैकल्यं
आश्चर्यं द्योत्यते । प्रमीतो मृतः ।
मलयानिलत्यादि । निरन्तरा = तारतम्यरहिता । 'मानापमानयोस्तुल्यः'
इत्यादि वचनं चात्र प्रमाणम् । उत्तमा...वैकल्यमिति । एतच्च परमात्मप्रतिष्ठस्य
सर्वत्र तुच्छत्वबुद्धिरित्यतो लभ्यते ।
"हा विनयशील पुत्र ! अपने सभी परिजनों की अपार चिन्ता को छोड़कर
और गुरुकुल के अगाध प्रेम की उपेक्षा कर तूने क्योंकर परलोक का पथ अपना
लिया !"
यहाँ मृत पुत्र आलम्बन विभाव है । मृत्युकाल में उपस्थित प्रियजनों के दर्शन
आदि उद्दीपन विभाव हैं । रोदन अनुभाव है और दैन्य आदि व्यभिचारिभाव हैं ।
अतः इनसे अभिव्यज्यमान पित्रादिनिष्ठ शोकस्वरूप स्थायिभाव करुणरस
के रूप में अभिव्यक्त होता है ।
अब शान्तरस का उदाहरण प्रस्तुत है :—
"मेरी तो परमात्मा में प्रतिष्ठा हो चुकी है, अर्थात् मैं परमात्मस्वरूप हो चुका
हूँ, जिससे (प्रतिष्ठा से) मलयानिल और विष के, रमणी के आकर्षक केश-कलाप
और सर्प की फणां के एवम् चाण्डाल और सर्वज्ञ ब्रह्मा के बीच कोई अन्तर नहीं
रह गया ॥"
इसमें तुच्छ रूप में परिज्ञात समस्त प्रपञ्च आलम्बन विभाव है । सभी
उच्च नीच सांसारिक पदार्थों में समत्वबुद्धि अनुभाव है और मति, धृति आदि
व्यभिचारिभाव हैं । इन सब से शान्तरस अभिव्यक्त है । यद्यपि इस पद्य के
पूर्वार्द्ध में पहले प्रकृष्ट-पदार्थों-मलयपवन और कामिनी-केशकलाप का और बाद
में अपकृष्ट-विष और सर्प की फणा का निर्देश और उत्तरार्ध में पहले अपकृष्ट
चाण्डाल का और बाद में उत्कृष्ट ब्रह्मा का निर्देश होने से क्रमभङ्ग अवश्य दिखाई
देता तथापि प्रकृत में यह दोष न होकर गुण ही है, क्योंकि इससे वक्ता का यह
प्रथमाननम् १३७
संपन्नमिति द्योतनाय क्रमभङ्गो गुण एव ।
इदं पुनर्नोदाहार्यम्—
सुरस्रोतस्विन्याः पुलिनमधितिष्ठन्नयनयो-
र्विधायान्तर्मुद्रामथ सपदि विद्राव्य विषयान् ।
विधूतान्तर्ध्वान्तो मधुरमधुरायां चिति कदा
निमग्नः स्यां कस्यांचन नवनभस्याम्बुदरुचि ॥
अत्रापि यद्यपि विषयगणालम्बनः सुरस्रोतस्विनीतीराद्युद्दीपितो नयन-
निमीलनादिभिरनुभावितः स्थायी निर्वेदः प्रतीयते, तथापि भगवद्वासु-
देवालम्बनायां कविरतौ गुणीभूत इति न शान्तरसध्वनिव्यपदेशहेतुः ।
इदं च पद्यं मन्निर्मितायां भगवद्भक्तिप्रधानायां करुणालहर्य्यामुपनिबद्धमिति
प्रत्युदाहरणमाह — इदमित्यादिना ।
सुरस्रोतस्विन्या इत्यादि । विधूतमन्तर्ध्वान्तमज्ञानं यस्य तादृशोऽहं गङ्गातटे
१३८ रसगङ्गाधरः
तत्प्रधानभावप्राधान्यमेवार्हति । शान्तरसाननुगुणश्चायमोजस्वी गुम्फ इति
चानुदाहार्यमेवैतत् । पूर्वपद्ये तु ‘परमात्मनि स्थितिः’ इत्यनेन तत्ताद्रूप्या-
वगमाद्रतेरप्रतिपत्तिः ।
रौद्रो यथा-
नवोच्छलितयौवनस्फुरदखर्वगर्वज्वरे
मदीयगुरुकार्मुकं गलितसाध्वसं वृश्चति ।
तत्प्रधानेत्यादि । तस्यां करुणालहर्यां यः प्रधानो भावो भगवद्विषयककविरति-
स्वरूपः तस्यैव प्राधान्यमत्रापि पद्ये तदन्तर्गते युक्तमित्यर्थः । अत्रैव कारणान्तरमाह-
शान्तेत्यादिना । ओजस्वी ⇒ संयोगपूर्ववर्तित्वह्रस्वप्राचुर्यरूपः सुरस्रोतस्विन्याः,
तिष्ठन्नयनयोः ...न्तमुद्राम्, विद्राव्य, ...न्तध्वान्तिः, निमग्नः, कस्यां, नमस्या
...इत्यादौ । उदाहरणप्रत्युदाहरणयोर्व्यतिरेकमाह - पूर्वपद्य इत्यादिना । मलयानिलै-
त्यादिपद्य इत्यर्थः । रतेरप्रतिपत्तिरिति । अयमाशयः-रतिर्हि द्वैतापेक्षा नाभेदबुद्धौ
सत्यां सन्तिष्ठते । ततः पूर्वं तु सत्यामभेदापेक्षायां सा नितरामुपयुज्यते, अद्वैतभाव-
नार्थमपेक्ष्यमाणे परमेश्वरानुग्रहे तस्या अङ्गत्वात् । ईश्वरानुग्रहस्तु तत्र समपेक्ष्यत
एव । यथाह खण्डनकृत्-
ईश्वरानुग्रहादेषा पुंसामद्वैतभावना ।
महाभयकृतत्राणा द्वित्राणां यदि जायते ॥ इति ।
अतश्च यावदद्वैतभावना न पर्यवसिता तावदेव रतिरिति प्रत्युदाहरणे तस्या
अपर्यवसितत्वेन तत्र रतेः सत्त्वं प्रतीतिश्च न विरुध्यते । उदाहरणे पुनरद्वैतभाव-
नायाः पर्यवसितत्वेन द्वैतापेक्षाया रतेरसम्भवान्न तदानीं तत्प्रतिपत्तिरिति ।
उक्त निर्वेद तो उसका गुणीभूत है । यह तो स्पष्ट किया जा चुका है कि
प्रधानीभूत स्थायिभाव हीं रसध्वनि कहला सकता, गुणीभूत स्थायिभाव
नहीं । अतः यह पद्य भगवद्भक्ति को प्रधानरूप में अभिव्यक्त करनेवाली
मेरी रचना 'करुणालहरी' का है अतः प्रसङ्गानुसार भक्तिस्वरूप भाव का हीं
प्राधान्य इसमें मानना उचित है । साथ हीं, इस पद्य में जो ओजस्वी वर्ण-
संघटना है वह भी शान्तरस के अनुकूल नहीं है । इसलिए भी इसे शान्तरसध्वनि
का उदाहरण नहीं मानना चाहिए । इस पद्य के विपरीत पूर्वोदाहृत 'मलयानिल०'
आदि पद्य में 'मेरी तो परमात्मा में प्रतिष्ठा हो चुकी है' इस कथन से स्पष्ट है कि
चिन्तक परमात्मा से अभिन्न हो चुका है। ऐसी स्थिति में उसमें परमात्मविषयक
रति है-ऐसा नहीं कहा जा सकता, क्योंकि रति (भक्ति) तो भक्त, भजनीय आदि
की अपेक्षा रखने के कारण भेदाधीन है, अभेद में वह हो नहीं सकती ॥
प्रथमाननम् १३९
अयं पततु निर्दयं दलितदृप्तभूभृद्गल-
स्खलद्रुधिरघस्मरो मम परश्वधो भैरवः ॥
अत्र तदानीं रामत्वेनाऽज्ञातो गुरुकार्मुकभञ्जक आलम्बनम् । अत एव
विशेष्यानुपादानम्, गुरुद्रुहो नामग्रहणानौचित्यात्, क्रोधाविष्काराद्वा ।
ध्वनिविशेषानुमितो निःशङ्कधनुर्भङ्ग उद्दीपकः । परुषोक्तिरनुभावः । गर्वो-
ग्रत्वादयः संचारिणः । एषा च धनुर्भङ्गध्वनिभग्नसमाधेर्भार्गवस्योक्तिः ।
नवोच्छलितेत्यादि । नवोच्छलितं नवोद्भूतं यद् यौवनं तेन स्फुरन्
अखर्वोज्जलपो गर्वस्वरूपो ज्वरो यत्र, अत एव मदीयस्य गुरोर्महेश्वरस्य कार्मुकं
गलितं साध्वसं भयं यस्मिन् कर्मणि तादृशं कार्मुकसम्बन्धि व्रश्चनं छेदनं भङ्गं
कुर्वति (रामे) अयं दृप्तानां भूभृतां दलितैर्गलैः स्खलतो रुधिरस्य घस्मरः पानकर्ता
भैरवो मम परश्वधः परशुः निर्दयं यथा स्यात्तथा पतत्विति पद्यार्थः ।
अत्र रौद्ररसध्वनिमुपपादयति—अत्रेत्यादिना । तदानीम् = धनुर्भङ्गभूमौ क्रुद्ध-
परशुरामोपस्थितिकाले । रामत्वेन = दशरथज्येष्ठपुत्रत्वेन, यौगिकर्तृ कर्मणाधि-
करणत्वेन वा अज्ञात इत्यर्थः । आलम्बनं क्रोधस्य परशुरामनिष्ठस्य । अत एव=
अज्ञातत्वादपीत्यर्थः । विशेष्यस्य = रामस्य । विशिष्यानुपादानमिति पाठस्तु युक्ततरः
प्रतीयते । रामस्यानुपादाने कारणान्तरमाह—गुरुद्रुह इत्यादिना । अनौचित्यं चात्र
रामस्य पातक्तित्वेन बोध्यम् । क्रोधातिरेकेऽपि शत्रुनामग्रहणं प्रायेण न दृश्यत इति
लोकस्वभावोऽपि नामाग्रहणे हेत्वन्तरमित्याह । ध्वनिविशेषोऽत्र रामदोर्बलदलत्
कोदण्डकोलाहल एव । एतादृशस्य ध्वनिविशेषस्य धनुर्भङ्गव्यापकत्वादुक्तमनुमित इति ।
निःशङ्कभञ्जनं च गलितसाध्वसं वृश्चतीत्यनेनात्र पद्य उक्तमेव । रौद्रव्यञ्जने सह-
अब रौद्ररस का उदाहरण देखिए :—
“नवीन यौवन से उत्पन्न असीम अहङ्कारस्वरूपी ज्वर से उद्दीप्त इस क्षत्रिय पर,
जिसने मेरे आराघनीय गुरुदेव—भगवान् पिनाकपाणि ‘शिव’ के धनुष को निर्भीक-
भाव से तोड़ डाला है, मेरा यह भयङ्कर फरशा, जो उद्दान्त क्षत्रियों के कटे गलों से
बहते हुए रक्त को पीने में प्रवीण है, निर्दय होकर प्रहार करे ॥”
इस पद्यार्थ में परशुराम द्वारा क्रोध की अभिव्यक्ति के समय ‘यह राम हैं’
इस प्रकार विशेषरूप में अज्ञात किन्तु ‘इसी ने हमारे गुरु का धनुष तोड़ा है’ इस
प्रकार सामान्य रूप में ज्ञात व्यक्ति आलम्बन है । इसी उद्देश्य से पद्य में
‘राम’ इस विशेष्य का निर्देश नहीं किया गया है । साथ हीं, गुरु के शत्रु का नाम
लेना भी अनुचित है, अथवा क्रोध-काल में विशेष रूप में क्रोध-विषयीभूत व्यक्ति
का नाम लेना स्वाभाविक नहीं होता । इस लिए भी राम का नाम न लिया
१४० रसगङ्गाधरः
वृत्तिरप्यत्र महोद्धता रौद्रस्य परर्मौजस्वितां परिपुष्णाति । अन्यत्र गुरु-
स्मरणे सत्यहंभावविगमस्यावश्यकतया प्रकृते चाजहत्स्वार्थलक्षणामूल-
ध्वननेन मदीयेत्यनेन गर्वोत्कर्षस्यैव प्रकाशनात्स्फुटं गम्यमानेन विवेक-
शून्यत्वेन क्रोधस्याधिक्यं गम्यते ।
कारिभूतमोजोगुणं तदनुकूलं गुम्फं च वक्ष्यमाणमत्र उपपादयति — वृत्तिरित्यादिना ।
रौद्रस्य = क्रोधस्य । परर्मौजस्विताम् = रसावस्थावाप्तिपर्यन्तमुत्कर्षम् । अन्यत्र =
क्रोधाभावकाले । मदीयेत्यत्रास्मत्पदस्याजहत्स्वार्थलक्षणया स्वार्थसहितः त्रिःसप्तकृत्वः
क्षत्रियाणां निहन्ता पित्रादेशान्मातृवधकर्तेत्यादिर्वाऽर्थः । एतेन च क्षत्रियनिहन्तृ-
त्वादिनैकेन रूपेण अस्मच्छब्दार्थप्रतीतिः । अयमाशयः—अन्यस्य कस्यचिद्
गुरुशब्दार्थस्य क्रोधोद्दीपकत्वाभावात् प्रकरणविरोधाच्च ज्ञानदातैवार्थः सिद्धः ।
एतादृशस्य गुरोः शिष्यसापेक्षत्वान्मदीयपदप्रयोगं विनापि प्रक्रान्तजामदग्न्य-
सम्बन्धप्रतीतेर्वाच्यमात्रार्थकस्य अस्मच्छब्दस्य प्रकृते नोपयोगः । इममेवानुपयोगलक्षणं
मुख्यार्थबाधमादाय प्रकृते लक्षणया क्षत्रियनिहन्तृत्वधर्मविशिष्टस्य धर्मिणः प्रतीतिः ।
व्यञ्जनया चेतराणां मातृहन्तृत्वादीनां बहूनां धर्माणां बोधः । अस्मच्छब्द-
वाच्यमात्रस्य प्रतीतेरनुपयोगेऽपि विरोधिborderत्वाभावादहजहत्स्वार्थैव लक्षणा । तथा च
प्रकृतेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिरिति । लक्षणयैव सर्वेषां धर्माणां प्रतीतिस्तु न
मन्तव्या, एकस्यैवोपयोगिनो धर्मस्य लक्ष्यत्वेनैव मुख्यार्थबाधस्यानुपयोगित्वलक्षणस्य
निराकरणादन्यत्र धर्मेषु लक्षणाया अप्रसरादिति । एतादृशेन च लक्ष्यार्थेन
जाना उचित ही है । टूटने की कड़कड़ाहट के श्रवण से अनुमित 'निर्भीक होकर
धनुष का तोडना' उद्दीपन विभाव है । कठोर वचन बोलना अनुभाव है । अभि-
व्यज्यमान अहङ्कार, उग्रता आदि व्यभिचारिभाव हैं । यह पद्यात्मक वचन
धनुर्भङ्ग की ध्वनि सुनने से टूटी हुई समाधि वाले परशुराम द्वारा कहा गया है ।
यहाँ उपलब्ध अत्यन्त उद्धत 'वृत्ति' रौद्र रस ( क्रोध ) की अत्यन्त उत्कटता का
परिपोषक है । वस्तुतः जब क्रोध नहीं होता तो व्यक्ति में अहङ्कार का उदय नहीं
होता । इस पद्य में, इसके विपरीत, 'मदीय' शब्द से अत्यधिक गर्व ( अहङ्कार )
की प्रतीति होती । तात्पर्य यह है कि गुरु शब्द के नित्यसापेक्ष होने से और प्रसङ्ग-
वश भी 'मेरे गुरु' ऐसा अर्थ 'मदीय' इस विशेषण के बिना भी स्पष्ट है । अतः
स्वार्थमात्र के प्रतिपादन के लिए इस पद्य में 'मदीय' विशेषण का कोई उपयोग नहीं
है । यही अनुपयोगिता यहाँ 'मदीय' शब्द के मुख्यार्थ की बाधा है । अतः इस शब्द
को लाक्षणिक मानना तो आवश्यक है ही जिससे 'मदीय' शब्द की अनुपयोगिता का
निराकरण हो सके । इस लिए 'इक्कीस बार समस्त क्षत्रियों का संहार करना' अथवा
इदं तु नोदाहार्यम्—
धनुर्विदलनध्वनिश्रवणतत्क्षणविर्भव-
न्महागुरुवधस्मृतिः श्वसनवेगधूताधरः ।
विलोचनविनिःसरद्बहलविस्फुलिङ्गव्रजो
रघुप्रवरमाक्षिपञ्जयति जामदग्न्यो मुनिः ॥
अत्राप्यपराधास्पदेन रघुनन्दनेनालम्बितो धनुर्विदलनध्वनिश्रवणेनो-
गर्वात्कर्षस्य, तेन च विवेकशून्यत्वस्य, तेन च क्रोधाधिक्यस्य ध्वननमिति सन्दर्भार्थः ।
क्रोधस्याधिक्यं चात्र रसपर्यन्त उत्कर्ष एव ।
अधुना प्रत्युदाहरणमुखेन क्रोधस्य व्यङ्ग्यस्य गुणीभूतत्वमुपपादयति—
धनुर्विदलनैत्यादिपद्येन । धनुर्विदलनेन जायमानस्य ध्वनेः श्रवणात् तत्क्षणे
श्रवणक्षणे तदव्यवहितोत्तरक्षण एव वाविर्भवन्ती महागुरोः पितुर्जमदग्नेर्वधस्य
सहस्रबाहुसूनुकृतस्य स्मृतिर्यस्य, पितृवधोद्भूतक्रोधोत्थस्य श्वसनस्य निःश्वासस्य
वेगेन धूतः कम्पितोऽधरोष्ठो यस्य, क्रोधारुणाभ्यां विलोचनाभ्यां विनिस्सरन् बहलो
विपुलः स्फुलिङ्गव्रजोऽग्निकणसमूहो यस्य, अथ च रघुप्रवरं धनुर्भञ्जकं रामचन्द्रम्
आक्षिपन् जामदग्न्यः परशुरामो मुनिर्जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति पदार्थः । अत्र
तृतीयचरणं 'क्रोधाद् रक्तनेत्राभ्यां विनिस्सरतां बहलानां विस्फुलिङ्गानां व्रजं यस्य
सः' इति रसचन्द्रिकोक्तो समासश्चिन्त्यः, व्रजशब्दस्य समूहाथर्कस्य नपुंसकत्वमपि
तथैव । अत्र वचनस्यान्यवक्तृकतया रघुप्रवरेति विशेष्योपादानेऽपि न पूर्वपद्यवद्
दोषः ।
अत्रालम्बनविभावादिब्यङ्ग्योऽपि क्रोधो जयतिपदप्रतिपादितायां परशुरामविष-
यिण्यां कविरतौ गुणीभूत इति न ध्वनिकाष्ठामधिरोहतीत्युपपादयति—अत्रेत्यादिना ।
अन्य एक प्रकृतोपयोगी धर्मविशेष से विशिष्ट मेरे गुरु के कार्मुक•••••••••इस प्रकार
का लक्ष्यार्थ 'मदीय' शब्द का स्वीकार करना पड़ता है । अतः यह अजहत्स्वार्था
लक्षणा है । इससे वक्ता परशुराम की विवेकशून्यता का और इस विवेकशून्यता से
अत्यधिक क्रोध का अभिव्यञ्जन होता । इस प्रकार यह भी स्पष्ट है कि यहाँ
अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्य ध्वनि है ॥
निम्नलिखित पद्य तो रौद्ररसध्वनि का उदाहरण नहीं हो सकता है:—
"एक क्षत्रिय द्वारा किये गये शिवधनुर्भङ्ग के कोलाहल को सुनने से तत्काल
जिन्हें सहस्रबाहुपुत्र द्वारा किये गये अपने पिता जमदग्नि के वध का स्मरण हो आया
है, जिनका अधर अपने क्रोधजनित निःश्वास से फड़क रहा है, जिनकी आँखों से
क्रोधाग्नि की चिनगारियां निकल रही हैं और जो रामचन्द्र पर अपना आक्रोश
प्रकट कर रहे हैं उन मुनि परशुराम की जय हो ।"
१४२ रसगङ्गाधरः
द्दीपितो निश्वासनेत्रवलनादिभिरनुभावितो महागुरुवधस्मृतिगर्वोग्रत्वा-
दिभिश्च संचारितः क्रोधो यद्यपि व्यज्यते, तथाप्यसौ तत्प्रभाववर्णनबीज-
भूतायां कविरतौ गुणीभूत इति न रौद्ररसध्वनिव्यपदेशहेतुः । काव्यप्रकाश-
गतरौद्ररसोदाहरणे तु 'कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकम्' इति पद्ये
रौद्ररसव्यञ्जनक्षमा नास्ति वृत्तिः, अतस्तत्कवेरशक्तिरेव ।
महागुर्वित्यादि । महागुरुवधस्मृतेर्वाच्यतया व्यभिचारित्वकथनं चिन्त्यम् ।
तत्प्रभावेत्यादि । तस्य परशुरामस्य प्रभावस्तद्वर्णनं बीजभूतं यस्यां रतावित्यर्थः ।
यद्वा तत्प्रभाववर्णनस्य बीजभूतायां रतावित्यर्थः ।
कृतमनुमतमित्यादि । भट्टनारायणकृते वेणीसंहारे तृतीयेऽङ्के पितृवधेनाति-
क्रुद्धस्याश्वत्थाम्न इयमुक्तिः । रौद्ररसव्यञ्जनक्षमा वृत्तिः 'परुषा' 'गौडी' इत्यादि-
नामभिः प्रसिद्धा । कवेः = भट्टनारायणस्य । अशक्तिरेवेति । आनन्दवर्धनाभिनव-
गुप्तपादादिभिस्तु 'यो यः शस्त्रं बिभर्ति' इत्यादिवेणीसंहारपद्य एव सत्यप्येतादृश-
वृत्त्यभावे प्रसादेन रौद्ररसाभिव्यञ्जनं स्वीकृतमेव । स्वयमपि वक्ष्यत्येवमेवेति प्रौढि-
रेवेयं पण्डितराजस्य । रौद्रस्य युद्धवीराद् भेदकं तु रक्तास्यनेत्रत्वमुक्तं दर्पणकारेण ।
इस पद्य में भी अपराधी रामचन्द्र परशुराम के क्रोध के आलम्बन हैं। धनुर्भङ्ग
के कोलाहल का सुनना उद्दीपनविभाव है। क्रोधजनित निःश्वास और आँखों से
क्रोधाग्नि की चिनगारियों का निकलना आदि अनुभाव हैं। अपने पिता के वध
का स्मरण¹, अहङ्कार एवम् उग्रता आदि व्यभिचारिभाव हैं। अतः क्रोध का
अभिव्यञ्जन तो होता ही है। किन्तु यह क्रोध परशुराम के प्रभाव के वर्णन के
मूलभूत कवि-(वक्तृ-)निष्ठ रति (निरतिशयप्रेम = भक्ति) का अङ्ग है, क्योंकि
'जयति' इस सर्वोत्कर्षबोधक क्रिया पद से यह रति स्पष्ट रूप से प्रतिपादित है।
अतः इसे रौद्ररसध्वनि का उदाहरण नहीं कहा जा सकता, क्योंकि अन्याङ्गभूत रस
ध्वनिपदव्यपदेश्य नहीं होता। काव्यप्रकाश में जो :-
'कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकम्' इत्यादि वेणीसंहार का पद्य रौद्ररस-
ध्वनि का उदाहरण दिया गया है उसमें रौद्ररस के अभिव्यञ्जन के लिए अपेक्षित
महोद्धता वृत्ति (= परुषा = कठोराक्षरघटिता वर्णसंघटना) नहीं है। कवि चाहता
तो है इस पद्य द्वारा उत्कट कोटि के क्रोध को व्यक्त करना, किन्तु अनुकूल वृत्ति से
१. इस 'स्मरण' के वाच्य होने से इसे व्यभिचारिभाव कहना उचित नहीं है,
क्योंकि व्यभिचारिभाव व्यङ्ग्य होता, वाच्य नहीं, हां यदि महागुरु शब्द
का अर्थ माता हो जिनका वध परशुराम ने पिता की आज्ञा से किया था
तो कथञ्चित् इसे व्यभिचारिभाव कहा जा सकता है।
प्रथमाननम् १४३
वीरश्चतुर्धा—दानदयायुद्धधर्मैस्तदुपाधेरुत्साहस्य चतुर्विधत्वात् । तत्राद्यो
यथा—
कियदिदमधिकं मे यद्द्विजायार्थयित्रे
कवचमरमणीयं कुण्डले चार्पयामि ।
अकरुणमवकृत्य द्राक्कृपाणेन निर्यद्-
बहुलरुधिरधारं मौलिमावेदयामि ॥
एषा द्विजवेषायेन्द्राय कवचकुण्डलदानोद्यतस्य कर्णस्य तद्दानविस्मितान्
सभ्यान्प्रत्युक्तिः । अत्र याचमान आलम्बनम् । तदुदीरिता स्तुतिरुद्दी-
तत्र रक्ताम्यनेत्रेनेत्यनेनोत्साहात् क्रोधाविर्भावो बोधितः, युद्धवीरे पुनरुत्साहमात्रमिति
भेदोऽनयोस्तात्पर्यविषयीभूतः ।
तदुपाधेरिति । स्थायिभावो रस इति पक्षे ते दानादय उपाधयो यस्येति
विग्रहः । स्थायिभावावच्छिन्ना चिदेव रस इति पक्षे तु स्थायिभावानां रसोपाधित्व-
मिति तस्य प्रकृतस्य वीररसस्योपाधिरिति विग्रहः ।
आद्यः=दानवीरः । कियदि त्यादि । अर्थयित्रे याचकाय द्विजाय विप्ररूपधारिणे
( इन्द्राय ) यदहमरमणीयं क्षुद्रत्वादुपेक्षणीयमात्मनः कवचं कुण्डलद्वयं चार्पयामि तत्
कियदधिकम् ? अपि तु स्वल्पमेव । अधिकं तु तदा भवेद् यदि द्राग् झटिति कृपाणेन
स्वकीयं शिरोऽकरुणमवकृत्य छित्त्वा निर्यन्ती निस्सरन्ती बहुला रुधिरस्य धारा
यस्मात् तच्छिरः तस्मै द्विजाय आवेदयामि । अर्पयामीत्यत्र 'कॢप्ते लिप्सायामिति
लट्, आवेदयामीत्यत्र च वर्त्तमानसामीप्ये स इति बोध्यम् । निर्यद्वहलेत्यादौ
सप्तम्यन्तान्यपदार्थको बहुव्रीहिसमासो रसचन्द्रिकायामुक्तश्चिन्त्यः ।
युक्त पद्य की रचना नहीं कर सका । अतः यह कवि की अशक्ति तो हैं हीं,
साथ साथ इसे रौद्र का उदाहरण देने वाले काव्यप्रकाशकार की भी अशक्ति है ॥
वीररस के चार भेद हैं, क्यों कि दान, दया, युद्ध और धर्म—ये चार इसकी
उपाधियाँ है—ऐसा प्राचीन आचार्यों का मत है ।
इनमें दानवीर का उदाहरण है :—
"एक तो कोई याचना कर रहा हो, वह भी एक ब्राह्मण हो, तो उसे अपना तुच्छ
कवच और ये दोनों कुण्डल दान कर देना मेरे लिए कौन-सी बड़ी बात है ! यथार्थ
दान तो तब होगा यदि मैं निर्दयभाव से अपने खड्ग से झट से काट कर खून की
धारा से लथपथ अपना शिर उसे समर्पित कर दूँ ।"
ब्राह्मण का वेष धारण कर इन्द्र जब कर्ण के पास आये तो कर्ण ने उन्हें अपने
कवच और कुण्डल दे दिये। उस समय कर्ण की दानवीरता को देखकर वहाँ उपस्थित
लोग बहुत हीं विस्मित होकर कर्ण की प्रशंसा करने लगे । उन्हीं के प्रति कर्ण की
१४४ रसगङ्गाधरः
पिका । कवचादिवितरणं तत्र लघुत्वबुद्ध्यादिकं चानुभावः । मे इत्यर्था-
न्तरसङ्क्रमितवाच्यध्वन्युत्थापितो गर्वः स्वकीयलोकोत्तरपितृजन्यत्वादि-
स्मृतिश्च संचारिणौ । वृत्तिरप्यत्र तत्तदर्थानुरूपोद्गमविरामशालितया सहृद-
यैकचमत्कारिणी । तथा हि—उत्साहपोषकं कवचकुण्डलार्पणयोर्लघुत्व-
अर्थान्तरसंक्रमितेत्यादि । अयम्भावः—अर्पयामीत्यादिक्रियापद उत्तमपुरुष-
सामर्थ्यात् प्रकान्तरत्वाच्चास्मदर्थस्य प्रतीत्या तदभिधानाय 'मे' इतिपदस्य नात्रोपयोग
इति वाच्यार्थमात्रविवक्षायामनुपयोगितालक्षणवाच्यार्थबाधादत्रास्मत्पदं लाक्षणिकं
सत् सकलकोषदातृत्वविशिष्टमस्मत्पदार्थं बोधयति । अविरोधित्वाच्चात्रास्मच्छन्द-
वाच्यार्थस्य लक्ष्यार्थे समावेशोऽपि नायुक्त इत्युपादानलक्षणैवात्र । तत एक
लक्षिताद्धर्मविशिष्टधर्मिणोऽनुपयोगितालक्षणवाच्यार्थबाधस्य निराकरणादर्थान्तरे
गर्वादौ क्षीणसामर्थ्योपादानलक्षणा न तद्धर्मान्तरं प्रतिपादयितुमलमिति व्यञ्जनैवा-
संख्येयार्थद्योतिका तत्प्रतिपादिकाऽगत्या स्वीकर्त्तव्येति भवति गर्वादीनामर्थान्तर-
संक्रमितध्वनिसमुत्थापितत्वमिति । स्वकीयेति । एतच्चास्मदर्थापेक्षया, सहृदयापेक्षया
तु तदीयेति मन्तव्यम् । स्मृतिः सहृदयानामिति शेषः । एषा च स्मृतिः शक्यसम्बद्ध-
त्वादुक्तार्थैकसम्बन्धिज्ञानविधया जायते । ये तु लोकोत्तरपितृजन्यत्वं शक्यता-
वच्छेदकं मन्यन्ते तेषां शक्यार्थस्य प्रकृतानुपयोगित्वलक्षणो बाधो लक्षणाप्रयोजकः
कथमुपपद्यत इति चिन्त्यम् । अतस्तद्व्यक्तित्वमेवात्र शक्यतावच्छेदकमस्मदर्थ इति
यह उचित है । यहाँ याचना करने वाले ब्राह्मण आलम्बन हैं । उन्हीं ब्राह्मण
द्वारा की गयी कर्ण की स्तुति ( जो इस पद्य में निर्दिष्ट नहीं है ) उद्दीपन
विभाव है । कवच और कुण्डलों का दान और उन कवचादि में तुच्छता-बुद्धि
आदि अनुभाव हैं । पद्यस्थ 'मे' पद में अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्य ध्वनि से प्रतीयमान
गर्व ( अहङ्कार ) और लोकोत्तर पिता भगवान् सूर्य से उत्पन्न होने की स्मृति
व्यभिचारिभाव हैं । तात्पर्य यह है कि प्रकृत पद्य में 'अर्पयामि' और 'आवेदयामि'
इन उत्तमपुरुषों की क्रियाओं और प्रसङ्ग से हीं 'मे' पद के बिना भी अस्मच्छब्दार्थ
का बोध हो जाने से वाच्यार्थमात्र का प्रतिपादन करने के लिए 'मे' पद का कोई
उपयोग नहीं है । यही अनुपयोगिता यहाँ अस्मच्छब्द के मुख्यार्थ का बाध--
लक्षणाबीज है । यतः 'समस्त राज्य को समर्पित कर देने वाले मेरे लिए' यह अर्थ 'मे'
पद का प्रकृतानुपयोगी नहीं है अतः यहाँ अस्मच्छब्द में जहत्स्वार्था लक्षणा न मानकर
अजहत्स्वार्था लक्षणा हीं उचित है । एवञ्च 'समस्त ···· मेरे लिए' इस अर्था-
न्तर में संक्रमित हो गया है वाच्यार्थ जिसका उस अस्मच्छब्द में वर्त्तमान व्यञ्जना
(ध्वनि)-अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनि से प्रतीयमान कर्णनिष्ठ गर्व और भगवान् सूर्य
का पुत्र होना--व्यभिचारिभाव कहे गये हैं । प्रतिपाद्य अर्थों के अनुरूप प्रारब्ध
प्रथमाननम् १४५
निरूपणं विधातुं पूर्वार्धे तदनुकूलशिथिलबन्धात्मिका । उत्तरार्धे तु
मौलितः प्राग्वक्तृगतगर्वोत्साहपरिपोषणायोद्धता । ततः परं ब्राह्मणे सवि-
नयत्वं प्रकाशयितुं तन्मूलीभूतं गर्वरहित्यं ध्वनयितुं पुनः शिथिलैव । अत
एवावेदयामीत्युक्तम्, न तु ददामि वितरामीति वा ।
इदं तु नोदाहरणीयम्—
यस्योद्दामदिवानिशार्थिविलसद्दानप्रवाहप्रथा-
माकर्ण्यावनिमण्डलागतवियद्वन्दीन्द्रवृन्दाननात् ।
ईर्ष्यानिर्भरफुल्लररोमनिकरव्यावल्गदूधःस्रवत्-
पीयूषप्रकरैः सुरेन्द्रसुरभिः प्रावृट्पयोदायते ॥
विभावनीयं विज्ञैः । न तु ददामीत्यादि । ददामीत्यादौ शब्दशक्तिस्वाभाव्याद-
हङ्कारः कर्तुः प्रतीयते, आवेदयामीत्यत्र तु न तथेति भावः ।
प्रत्युदाहरणमाह—इदं त्वित्यादिना ।
यस्योद्दामेत्यादि । दानशोण्डस्य कस्यचिन्नृपस्य स्तुतिरियम् । यस्य
नृपस्य अर्थिषु याचकेषु दिवानिशं विलसत उद्दाम्नोऽप्रतिहतस्य दानप्रवाहस्य
प्रथां प्रसिद्धिम् अवनिमण्डलाद् भूमण्डलादागतानां वियद्वन्दीन्द्राणामुत्तमस्वर्गिय-
स्तुतिपाठकानां चारणानामाननादाकर्ण्य सुरेन्द्रसुरभिरिन्द्रस्वामिका कामधेनुः ईर्ष्या
और परिसमाप्त भिन्न-भिन्न वृत्तियां भी सहृदयों को अत्यन्त आकृष्ट करने वाली
हैं। जैसे—पद्य के पूर्वार्द्ध में कवच और कुण्डलों की तुच्छता का प्रतिपादन,
जिससे कर्ण का दानोत्साह परिपुष्ट होता है, करने के लिए (तुच्छता-प्रतिपादन के)
अनुकूल शिथिला वृत्ति (कोमलपद योजना) है; उत्तरार्द्ध में 'मौलिम्' पद के पहले
(अकरुणम्····················घारम् ) वक्ता कर्ण के गर्व और दानोत्साह का उत्कृष्ट
अभिव्यञ्जन कराने हेतु उद्धता वृत्ति है। तत्पश्चात् 'मौलिमावेदयामि' इस अन्त्य
भाग में याचक ब्राह्मण के प्रति अपनी विनम्रता के प्रकाशन के मूलभूत गर्वशून्यता
की व्यञ्जना के लिए तदनुकूल शिथिला वृत्ति ही है। यही कारण है कि
'ददामि' अथवा 'वितरामि' इत्यादि गर्वप्रकाशक क्रियापद का नहीं अपि तु
'आवेदयामि' इस गर्वशून्यता-सूचक अथवा नम्रता-सूचक क्रियापद का ही प्रयोग
किया गया है ॥
निम्ननिर्दिष्ट पद्य को तो दानवीरध्वनि का उदाहरण नहीं देना चाहिए—
“ये महाराज इतने उदार हैं कि इनके द्वारा दिन-रात याचकों को दिये ज ने
वाले अधिकाधिक दानप्रवाह को भूमण्डल से लौटकर आये स्वर्गीय श्रेष्ठ बन्दियों
के मुख से सुनकर स्वर्गस्थ कामधेनु को भी इनसे ईर्ष्या हो गई है जिससे इसका
सारा शरीर रोमाञ्चित हो उठा है। इसी रोमाञ्च के कारण इसके दुग्धपूर्ण स्तनों
१४६ रसगङ्गाधरः
अत्रे न्द्रसभामध्यगतसकलनिरीक्षकालम्बनः अवनिमण्डलागतवियद्-
बन्दीन्द्रवदनविनिर्गतराजदानवर्णनोद्दीपितः, ऊधःप्रस्तुतपीयूषप्रकरैरनु-
भावितः, असूयादिभिः संचारिभिः परिपोषितोऽपि कामगवीगत उत्साहो
राजस्तुतिगुणीभूत इति न रसव्यपदेशहेतुः ।
अत एवैदमपि नोदाहरणम्—
साब्धिद्वीपकुलाचलां वसुमतीमाक्रम्य सप्तान्तरां
सर्वां द्यामपि सस्मितेन हरिणा मन्दं समालोकितः ।
परगुणासहिष्णुतया निर्भरमतिमात्रं फुल्लोऽत्थितो रोम्णां यो निकरस्तस्माद्
व्यावल्गद्ऋत्फुल्लसंकुचिताग्रभागं यदूधः स्तनस्तस्मात् स्रवद्भिः पीयूषाणां प्रकरैः प्रवाहैः
सुरेन्द्रसुरभिः कामधेनुः प्रावृषः पयोद इवाचरति निरन्तरं प्रवहतीत्यर्थः ।
अत्र विभावादिभिः परिपोषितोऽप्युत्साहो राजस्तुतिगुणीभूतत्वान्न रसपदभागि-
त्युपपादयति—अत्रेत्यादिना । एवंविधे स्थल एव रसवदलङ्कारत्वं प्राचामिष्टम् ।
असूयेति। गुणेषु दोषत्वबुद्धिरसूयाऽक्षमारूपा चेर्ष्येति सा भिन्नेवासूयाजन्येति बोध्यम् ।
एतच्च मर्मप्रकाशानुसारेण । वस्तुत एतादृशेर्ष्याऽसूययोर्जन्यजनकभावे विपर्यासो
मर्मप्रकाशकृतः । पण्डितराजेन वक्ष्यमाणाया असूयायास्तु मर्मप्रकाशोक्तेर्ष्याया भेदो न
स्पष्टः । एवञ्चात्रादृष्टकारणभेदकृतो भेदो द्रष्टव्य ईर्ष्यासूययोः । यद्वान्योत्कर्ष-
दर्शनादिजन्यः स्वापकर्षबुद्धिविशेषः तादृशबुद्धिजन्य आक्रोशो वेर्ष्येति मन्तव्यम् ।
अमर्ष एव वा सा ।
साब्धिद्वीपेत्यादि । पदत्रयपरिमितां भूमि वामनाय प्रतिश्रुतवतो दैत्यराजस्य
में जो गुदगुदी लग गई है उसके कारण यह ( कामधेनु ) वर्षाकालिक बादल के
समान दूध की धारा बहा रही है ॥”
यहां इन्द्र की सभा में स्थित सभी सज्जन (देववृन्द) जिनके लिए कामधेनु दूध
की धारा बहा रही है, कामधेनुगत दुग्धदानोत्साह के आलम्बन हैं। भूमण्डल से
लौटकर आये स्वर्गीय प्रतिष्ठित बन्दी-गण के मुख से राजा के अधिकाधिक दान-
प्रवाह का श्रवण उद्दीपन विभाव है। स्तनों से बहने वाली दूध की धारा
अनुभाव है और असूया आदि सञ्चारिभाव हैं । इस प्रकार विभावादि से कामधेनु-
गत उत्साह का अभिव्यञ्जन तो यहाँ होता हीं है किन्तु इसे रसध्वनि नहीं कहा
जा सकता, क्योंकि इस पद्य में राजा की स्तुति के हीं प्रधान रूप में वक्ता
का तात्पर्य्य-विषय होने से उक्त उत्साह प्रधान नहीं है अपि तु वह राज-स्तुति का
अङ्ग है ॥
इसी अङ्गत्व के कारण निम्ननिर्दिश्यमान पद्य में भी बलि का प्रतीयमान
दानोत्साह दानवीरध्वनि का उदाहरण नहीं हो सकता—
प्रथमाननम् १४७
प्रादुर्भूतपरप्रमोदविदलद्रोमाञ्चितस्तत्क्षणं
व्यानम्रीकृतकन्धरोऽसुरवरो मौलिं पुरो न्यस्तवान् ॥
इह च भगवद्वामनालम्बनः, तत्कर्तृकमन्दनिरीक्षणोद्दीपितः रोमाञ्चा-
दिभिरनुभावितः, हर्षादिभिः पोषित उत्साहो व्यज्यमानोऽपि गुणः ।
बलेर्दानोत्साहव्याजमुखेन स्तुतिरियम् । सस्मितेनेषद्धसता हरिणा वामनेन एकेन
पादेन अब्धिभिः सागरैः द्वीपैरष्टभिश्च कुलपर्वतैः सहितां सप्तान्तरा मन्तर्वर्त्तिसप्त-
प्रकारघटितां वसुमतीम् पृथिवीम्, द्वितीयेन च पादेन सर्वां द्याम् ऊर्ध्वलोकमाक्रम्य
मन्दं समालोकितोऽसुरवरो बलिः भगवत्कृपाकटाक्षपातेन प्रादुर्भूतोऽभिव्यक्तो यः
परमः प्रमोदस्तेन निमित्तेन विदलन् परिस्फुटन् यो रोमाञ्चः स सञ्जातो यस्य तथा
भूतोऽथ च तत्क्षणम् समालोकनकाल एव व्यानम्रीकृतः कन्धरो येन स मौलिं स्वशिरो
वामनस्य पुरस्तृतीयपादविन्यासाय न्यस्तवान् इति पद्यार्थः । यद्वाऽत्र पद्ये सप्तान्तरा-
मिति द्वामित्यस्यैव विशेषणम्, भुव आदीनां षण्णामूर्ध्वलोकानाम् आद्यन्तौ समादाय
सप्तावकाशसम्भवात् । व्यानम्रीकृत्येत्यत्राभूततद्भावार्थकेन च्विप्रत्ययेनेतः पूर्वं
कन्धरस्य व्यानम्रत्वाभावः प्रतिपाद्यते । एतेन स्तुतिप्रकर्षः सूच्यते ॥
अत्र दानोत्साहस्य विभावादिभिर्व्यङ्ग्यत्वेपि प्रकृतबलिस्तुतिं प्रति गुणीभूत-
त्वात्तस्य न रसध्वनित्वमित्युपपादयति—इहेत्यादिना । हर्षादिभिरिति । अत्र
प्रमोदस्य वाच्यत्वेन व्यभिचारित्वाभावाद्व्यभिचारित्वेन निर्दिष्टो हर्षः प्रमोदाद्भिन्न
एवेति स्थितौ 'इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्षः' इति भावध्वनिप्रकरणे वक्ष्यमाण-
त्वेन विषयजन्यं सुखं हर्ष इति, यच्च विषयाभिव्यक्तं तत् प्रमोद इति भेदोऽनयोर्ज्ञेयः ।
तथा च हर्षस्य चित्तवृत्तिविशेषरूपता, प्रमोदस्य च तल्लिङ्गस्यात्मरूपता सूचिता
भवति । अत एव प्रमोदस्य पर इति विशेषणमप्युपात्तम् । तथा च न हर्षस्य व्यभि-
“जब भगवान् वामन ने एक विक्रम (पग) से सात समुद्रों, सात द्वीपों और सात
(अथवा आठ) कुलपर्वतों से युक्त सम्पूर्ण पृथिवी का और दूसरे विक्रम से सात
परकोटे वाले स्वर्गलोक का आक्रमण कर तीसरे विक्रम के लिए स्थान पाने की
दृष्टि से मुस्कुराकर बलि की ओर तिरछी नजर से देखा तब बलि को जो
परमानन्द की अनुभूति हुई उससे उसका सारा शरीर रोमाञ्चित हो उठा और
उसने तत्काल अपनी गर्दन झुकाकर भगवान् के सामने उनके तीसरे विक्रम के लिए
अपना शिर समर्पित कर दिया ॥"
इस कथन में बलि के दानोत्साह का आलम्बन विभाव भगवान् वामन हैं,
उनका बलि पर तीसरे विक्रम के स्थान के लिए कटाक्षपात उद्दीपन विभाव है,
रोमाञ्च आदि अनुभाव हैं और रोमाञ्चादि से व्यङ्ग्यमान हर्ष (आनन्दाकारा चित्त-
१२ र०
१४८ रसगङ्गाधरः
प्रागन्यगतस्येव प्रकृते राजगतस्यापि तस्य राजस्तुत्युत्कर्षकत्वात् । एतेन
'त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः' इति श्रीवत्सलाञ्छनोक्त-
मुदाहरणं परास्तम्, तस्य गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वेन रसध्वनिप्रसङ्गेऽनुदाहरणी-
यत्वात् ।
चारिणोऽभिव्यङ्ग्यत्वहानिः । अत एव च तृतीयचरणस्यादौ 'आविर्भूतपरो' इति
पाठः श्रेयान् इति मन्यामहे । प्रागन्येत्यादि । यदा पूर्वोक्ते यस्योद्दामेत्यादिपद्ये
राजभिन्नकामगवगीगतस्योत्साहस्यापि कविकृताया राजस्तुतेरुत्कर्षधायकत्वात्
स्तुत्यङ्गत्वं तदात्र सुतरामसुरराजबलिगतस्य दानोत्साहस्य कविकृतबलि-
स्तुत्युत्कर्षधायकत्वेन स्तुत्यङ्गत्वमिति न तस्य ध्वनित्वमित्यर्थः । एतेन = अन्याङ्ग-
भूतस्य रसस्य ध्वनिव्यपदेश्यत्वाभावेन । त्यागः सप्तेत्यादि । इदं च वीरचरिते
शिवधनुर्भङ्गेन कुपितस्य परशुरामस्य शमनाय रामकृता तत्स्तुतिः । वत्सलाञ्छनः
काव्यप्रकाशादिटीकाकृत् । विश्वनाथेनापीदमेव दानवीरोदाहरणमुक्तम् । पूर्णं च
पद्यमेवं पठ्यते तत्र—
उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान् देवः पिनाकी गुरुः
शौर्यं यत्तु न तद् गिरां पथि ननु व्यक्तं हि तत्कर्मभिः ।
त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः
ब्रह्मक्षत्रतपोनिधेर्भगवतः किं किं न लोकोत्तरम् ॥
इति । अत्र चतुर्थपादेन स्पष्टमेव वक्तू रामभद्रस्य परशुरामस्तुतौ तात्पर्याव-
धारणात् प्रतीयमानोऽपि परशुरामगतो दानोत्साहस्तदीयस्तुतौ गुणीभूतत्वान्न ध्वनि-
व्यपदेशार्ह इति सन्दर्भार्थः ।
वृत्ति) आदि व्यभिचारिभाव हैं। इस प्रकार यहां बलिनिष्ठ दानोत्साह व्यज्यमान अवश्य
है, किन्तु यह प्रधान रूप में विवक्षित नहीं है । परन्तु जब पूर्वनिर्दिष्ट 'यस्योद्दाम....'
इत्यादि पद्य में कामधेनु का व्यज्यमान उत्साह प्राधान्येन विवक्षित राज-स्तुति का
अङ्ग है तब यहां तो बलि का दानोत्साह प्रधान रूप में वक्तृ तात्पर्यविषयीभूत
बलि की स्तुति का अङ्ग है हीं । अतः इसे दानवीररस का उदाहरण देना उचित
नहीं ।
इस प्रकार गुणीभूत उत्साह का रसध्वनिपदव्यपदेश्य न होना जब प्रमाणित हो
चुका तब काव्यप्रकाश आदि ग्रन्थों के टीकाकार 'वत्सलाञ्छन' द्वारा जो महावीर-
चरित के द्वितीय अङ्क से दानवीररसध्वनि का उदाहरण दिया गया है वह असङ्गत
सिद्ध हो जाता । उदाहृत पद्य का अर्थ निम्ननिर्दिष्ट है—
(हे भगवन् ? आप ब्राह्मणोचित एवं क्षत्रियोचित दोनों प्रकार के तप के निधान
प्रथमाननम् १४९
ननु 'अकरुणमवकृत्य -' इत्यत्रापि प्रतीयमानस्य दानवीरस्य
कर्णस्तुत्यङ्गत्वत्कथं ध्वनित्वमिति चेत् ? सत्यम् । अत्र कवेः कर्णवचनानु-
वादमात्रतात्पर्यकत्वेन कर्णस्तुतौ तात्पर्यविरहात्, कर्णस्य च महाशयत्वे-
नात्मस्तुतौ तात्पर्यानुपपत्तेः स्तुतिरवाक्यार्थ एव । परं तु वीररसप्रत्ययान-
न्तरं तादृशोत्साहेन लिङ्गेन स्वाधिकरणे साऽनुमीयते । राजवर्णनपद्ये तु
राजस्तुतौ तात्पर्याद्वाक्यार्थतैव तस्याः ।
उदाहरणप्रत्युदाहरणयोर्व्यतिरेकाभावं शङ्कते - नन्विति । अकरुणमवकृत्ये-
त्यादिवचनस्य मूलवक्ता कर्ण एवेति तस्य स्तुतितात्पर्यकत्वे स्वकर्तृकस्तुत्यापत्तेर्महा-
पुरुषत्वहानिः कर्णस्य प्रसज्यते । प्रत्युदाहरणेषु पुनः कवेरेव मूलवक्तृत्वान्न तथेति
तेषां स्तुतितात्पर्यकत्वे न किमप्यनिष्टं प्रसज्यत इति भवत्युभयोर्व्यतिरेक इत्याशयः ।
स्वाधिकरणे = उत्साहाधिकरणे कर्णे । अनुमीयत इति । तथा च स्तुतेरवाक्यार्थत्वान्न
तस्या दानोत्साहं प्रत्यङ्गत्वमिति भावः ।
हैं—आपका कौन-सा गुण लोकोत्तर नहीं ? आपका जन्म महर्षि जमदग्नि से हुआ
है, भगवान् पिनाकपाणि शिव आपके गुरु हैं, आपके पराक्रम की शब्दों में
अभिव्यक्ति नहीं की जा सकती—वह तो आपके वीर-कर्मों से ही अनुमेय है, ) आप
का त्याग भी ऐसा है जिसकी पराकाष्ठा है सात समुद्रों से परिवेष्टित सम्पूर्ण
पृथिवी का निष्छल दान ॥
शिवधनुर्भङ्ग के बाद स्वयम्बरभूमि में उपस्थित अत्यन्त कुपित परशुराम के
प्रति रामचन्द्र की यह उक्ति है । यहाँ ( तृतीय पाद में ) यद्यपि वाच्य-आक्षेप्य
विभावादि से परशुराम का दानोत्साह अभिव्यज्यमान है तथापि वह वक्तृतात्पर्य-
विषयीभूत परशुराम की स्तुति का अङ्ग है । अतः इसे रसध्वनि का उदाहरण देना
अनुचित है ।
अब प्रश्न यह है—'अकरुणमवकृत्य…………' इत्यादि पद्य में भी जब कर्ण
की स्तुति प्रतीयमान है तो फिर कर्ण के दानोत्साह को उसका अङ्ग होना चाहिए;
ऐसी स्थिति में वह रसध्वनि का उदाहरण कैसे माना जा सकता ? इसका यह
उत्तर है—यहाँ स्तुति की दो सम्भावनाएँ हैं—एक कवि द्वारा वह स्तुति की गई हो
और दूसरी यह कि कर्ण स्वयं अपनी स्तुति कर रहा हो । इनमें पहला विकल्प
मान्य नहीं हो सकता, क्योंकि कवि का तात्पर्य-विषय कर्ण के वचन का अनुवाद-
मात्र है, कर्ण की स्तुति नहीं । दूसरा विकल्प भी असंगत हैं, क्योंकि कर्ण जैसे
महापुरुष का आत्मश्लाघा में कभी तात्पर्य हो नहीं सकता । अतात्पर्यविषयीभूत
पदार्थ कदापि वाक्यार्थ का अङ्ग नही होता । अतः अवाक्यार्थ कर्ण-स्तुति को व्यङ्ग्य
मानना असम्भव है । हाँ, वीररस की प्रतीति के पश्चात् वही रसकाष्ठापन्न प्रकृष्ट
१५० रसगङ्गाधरः
द्वितीयो यथा —
न कपोत भवन्तमण्वपि स्पृशतु श्येनसमुद्भवं भयम् ।
इदमद्य मया तृणीकृतं भवदायुःकुशलं कलेवरम् ॥
अथवैवं विन्यासः—
न कपोतकपोतकं तव स्पृशतु श्येन मनागपि स्पृहा ।
इदमद्य मया समर्पितं भवते चारुतरं कलेवरम् ।'
दानवीरमुदाहरति — द्वितीयेत्यादिना ।
न कपोतेत्यादि । शिविपरीक्षार्थं कपोतवेषधारिणं धर्मं श्येनवेषधारीन्द्र
आचक्राम । तस्माच्च श्येनाद्विभ्यत् कपोतः शिविशरणमात्मरक्षार्थमाजगाम । तं च
कपोतं प्रति शिवेरियमूक्तिः । हे कपोत ? भवन्तं श्येनसमुद्भवमण्वपि भयं न
स्पृशतु, यतोऽद्येदं भवदायुःकुशलं क्षेमकरं कलेवरं मया तृणीकृतम् तृणवदुत्सृष्टं श्येनाय
क्षुन्निवृत्त्यै । तथा चैतेन मदीयेन शरीरेण पूर्णोदरः श्येनो भवन्तं नेच्छेदिति
पदार्थः ।
अत्र पद्ये श्येनस्य सम्बोध्यत्वाभावात् कपोतमात्रमुद्दिश्य प्रवृत्तः श्येनोऽनवहित-
शिविवचनः सहसैव कपोतं निपतेदिति तस्य भयशङ्कायां सत्यां पूर्वार्द्धमसङ्गतं
स्यादिति हेतोः श्येनाभिमुखीकारकं विन्यासान्तरमाह — अथवेत्यादिना ।
न कपोतकपोतकमिति । कपोतकपोतकयोरुभयत्र 'अल्पे' कन् प्रत्ययः । एतेन
उत्साह कर्ण की आत्म-स्तुति अथवा कविकृत कर्ण-स्तुति का अनुमापक हो
सकता है । इसके विपरीत 'यस्योद्दाम..........' इत्यादि पद्यद्वय में राजा और
बलि की स्तुतियों के वक्तृतातपर्यविषय होने से उनमें स्तुतियों की वाक्यार्थता
स्पष्ट है । अतः यहां तो वाक्यार्थभूत दानोत्साह एवं स्तुतियों में गुणप्रधानभाव का
स्वीकार उचित हीं है ॥
अब दयावीर का उदाहरण प्रस्तुत है—
“अरे कपोत ? इस बाज का भय तुझे जरा भी नहीं होना चाहिए, क्योंकि तेरे
जीवन की रक्षा के लिए मेरा यह शरीर तेरे बदले उस बाज को समर्पित है ।”
इस पद्य में कपोत सम्बोध्य है । किन्तु उसे उक्त आश्वासन देने पर भी उस
आश्वासन को न जानने वाला बाज कदाचित् सहसा हीं उसके ऊपर आक्रमण कर
सकता है । अतः बाज का ही सम्बोधन कर ऐसी रचना करनी चाहिए —
“अरे बाज ! इस क्षुद्र कपोत के बच्चे की तुझे जरा भी स्पृहा नहीं करनी
चाहिए । देख—उसके बदले मेरा यह शरीर, जो उससे स्वाद ओर मात्रा दोनों में
उत्कृष्ट है, तुझे समर्पित है ।”
प्रथमाननम् १५१
एषा शिवेः कपोतं श्येनं प्रति चोक्तिः । अत्र कपोत आलम्बनम् ।
तद्गतं व्याकुलीभवनमुद्दीपनम् । तस्य कृते स्वकलेवरार्पणमनुभावः । न
चात्र शरीरदानप्रत्ययाद्दानवीरध्वनित्वापत्तिरिति वाच्यम्, श्येनकपोतयो-
र्भक्ष्यभक्षकभावापन्नतवेन शिविशरीरस्यार्थिनोऽभावात्तदप्रतिपत्तेः । श्येन-
क्षुदस्य कपोतस्य यः क्षुद्रः पोतोऽर्भकः तस्मै स्पृहा कस्यापि न घटते यदि तत्स्थाने
ततोऽधिकं चारु शरीरं प्रत्यर्प्यते केनचिदिति मनाक्स्पृहाऽभावे श्येनगतत्वेनाभिमते
हेतुरुक्तः । पद्यार्थः स्पष्टः ।
कपोतं श्येनं प्रतीति । यथाक्रमं पूर्वमुत्तरं च पद्यमित्यर्थः । कपोत
आलम्बनमिति । पूर्वपद्ये कपोतः साक्षादेवाशम्बनम्, द्वितीयेऽपि कपोतकपोतकस्य
कपोतत्वात्स आलम्बनमित्युक्तम् ।
शरीरदानमित्यतः पूर्वं शिविकर्तृकं श्येनोद्देश्यकमिति योजनीयम् । आपन्नतवे-
नेति । कपोतशरीरस्य दानप्रतीतौ सत्यामपीति शेषः । अर्थिन इति । शिविशरीर-
विषयकार्थित्वसहितस्य श्येनस्याभावादित्यर्थः । अत्र विशेषणाभावप्रयुक्तो
विशिष्टाभावः । तदप्रतिपत्तेः = शिविशरीरकर्मकदानाप्रतीतेः । यमुद्दिश्य
ये दोनों पद्य राजा शिवि की क्रमशः कपोत और बाज के प्रति उक्तियाँ हैं ।
दोनों में हीं शिविनिष्ठ दया का आलम्बन कपोत है । उस कपोत की व्याकुलता
उद्दीपन विभाव है और उसके बदले शिवि द्वारा अपने शरीर का समर्पण अनुभाव है ।
धृति आदि संचारिभाव भी व्यङ्ग्य हैं हीं । अतः यहाँ दयावीर रस है । यद्यपि यहाँ
शिवि द्वारा किए जाने वाले अपने शरीर के दान से शिवि के दानोत्साह की प्रतीति
होती-सी दिखाई पड़ती तथापि इसे दानवीर का उदाहरण नहीं माना जा सकता, क्योंकि
यहाँ शरीर का समर्पण दान है हीं नहीं । दान तो तब सम्भव है जब कोई सम्प्रदान
(= लेने वाला) हो । यहाँ श्येन कपोत-शरीर का अभिलाषी है, शिवि के शरीर का
नहीं । सम्प्रदान वह होता जो देय वस्तु लेना चाहता हो या कुछ देने के लिए दाता
को प्रेरित करता हो । शिवि को श्येन शरीर-दान के लिए न तो प्रेरित करता और न
वह अब तक शिवि का शरीर लेने के लिए अपनी इच्छा हीं व्यक्त कर पाया है। अतः
शिवि के शरीर के समर्पण की दृष्टि से श्येन (बाज) सम्प्रदान हीं नहीं, फिर उसको
दान कैसे किया जा सकता । यदि शिवि को उनके शरीर के समर्पण की प्रेरणा न
देने पर और उस शरीर को खाने के लिए प्राप्त करने की इच्छा से रहित
होने पर भी श्येन को अर्घ्यादिदान में सूर्य आदि की तरह सम्प्रदान मान भी लिया
जाय तो भी यह समर्पण दान नहीं कहला सकता, क्योंकि किसी वस्तु के बदले में
कुछ देना विनिमय है, दान नहीं । दान तो वस्तुतः वह है जो विना कुछ लिए हीं
१५२ रसगङ्गाधरः
शरीरानिवेदनस्य कपोतशरीरत्राणोपाधिकतया विनिमयपदवाच्यत्वात् ।
तृतीयो यथा—
रणे दीनान्देवान् दशवदन विद्राव्य वहसि
प्रभावप्रागल्भ्यं त्वयि तु मम कोऽयं परिकरः ।
ललाटोद्यज्जवालाकवलितजगज्जालविभवो
भवो मे कोदण्डच्युतविशिखवेगं कलयतु ॥
किञ्चिद्दीयते स सम्प्रदानम्, तदभावे दानं न सम्पद्यते । अत एव च सम्प्रदानस्यापि
कारकत्वं निर्वहति । तथा च श्येनस्य प्रेरकरूपार्थित्वाभावात्सम्प्रदानत्वाभावे
तदुद्देश्यकदानानुपपत्ते रित्याशयः । अतश्च द्वितीये पद्ये 'भवते' इति न सम्प्रदाने
चतुर्थी, अपि तु 'क्रियार्थोपपदस्य० इत्येव, भवन्तमनुकूलयितुमिति चार्थः । ननु
'स्वशरीरं मह्यं दीयताम्' इत्येवं शिवेरयाचमानस्य श्येनस्य प्रेरकरूपार्थित्वाभावेऽपि
सम्प्रदानत्वं न विघटते, प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुकूलव्यापारशून्यस्यापि सूर्यादेरर्घ्यादिकं प्रति
सम्प्रदानत्वस्य 'अनिराकरणात् कर्तुस्त्यागाङ्गं कर्मणेप्सितम्' इत्यादिवैयाकरण-
सम्प्रदायसिद्धत्वादित्यत आह—श्येनशरीरनिवेदनस्येत्यादि । कपोतशरीरत्राणे-
त्यनेन त्रातव्यकपोतशरीरकर्मकश्येनकर्तृकत्यागोऽभिप्रेतः स्वोपकाररूपः । उपकार-
श्चात्र लौकिकोऽभिप्रेतः । तथा च श्येनस्योपकारित्वप्रतीत्या तदुद्देश्यकं समर्पणं न
तात्त्विकं दानमिति सूच्यते ।
युद्धवीरमुदाहरति—तृतीय इत्यादिना । रण इत्यादि । हे दशवदन ? दीनान्
कातरान् देवान् रणे विद्राव्य पराजित्य प्रभावप्रागल्भ्यं शौर्यधृष्टतां वहसि त्वयि
वराके दीनदेवविद्रावणे रावणे मम शौर्यप्रकर्षवतो रामस्यायं परिकरो युद्धोद्यमः
कः ? न कोऽपि, क्षुद्रस्त्वं न मम प्रतिभट इति मम कोदण्डाद्धनुषश्च्युतस्य
विशिखस्य वेगं ललाटादुद्यन्त्या ज्वालया कवलितो भस्मसात्कृतो जगज्जालस्य
ब्रह्माण्डमण्डलस्य विभवो येन स भवो महेश्वरः कलयतु जानातु—इति पद्यार्थः ।
किया जाता । इस प्रकार कपोत के शरीर के बदले शिवि द्वारा अपने शरीर का
समर्पण जब दान हीं नहीं तो शिवि में दानोत्साह की प्रतीति कहाँ. हो सकती ?
अतः इस पद्य में दानवीरध्वनि नहीं मानी जा सकती ॥
अब युद्धवीर का उदाहरण दिया जा रहा है—
"अरे रावण ? युद्ध में दीन-हीन देवताओं को जीतकर तूं अपने पराक्रम की
महिमा बखान रहा है, फिर तेरे जैसे कायर के साथ लड़ने की मेरी तैयारी कैसी !
मेरे धनुष से छूटे बाणों के वेग का आकलन तो एक मात्र जगज्जनक भगवान् भव
(हर = शङ्कर) कर सकते जिन्होंने अपने ललाट से निकलने वाली प्रचण्ड ज्वाला से
इस भवजाल के वैभव को भस्मसात् कर दिया है ॥"
प्रथमाननम् १५३
एषा दशवदनं प्रति भगवतो रामस्योक्तिः । इह भव आलम्बनम् ।
रणदर्शनमुद्दीपनम् । दशवदनावज्ञाऽनुभावः । गर्वः संचारी । वृत्तिरत्र देवानां
प्रस्तावे तद्गतकातर्यप्रकाशनद्वारा वीररसानालम्बनत्वावगतयेऽनुद्धतैव ।
दशवदनप्रस्तावे तु देवदर्पदमनवीरत्वप्रतिपादनायोद्धतापि तस्यावज्ञया
रामगतोत्साहानालम्बनत्वेन तदालम्बनस्य रसस्याप्रत्ययान्न प्रकर्षवती ।
भगवतो भवस्य तु परमोत्तमालम्बनविभावत्वात्तत्प्रस्तावे तदालम्बनस्यौ-
जस्विनो वीररसस्य निष्पत्तेः प्रकृष्टोद्धता ।
अत्र देवानां दीनत्वविशेषणं तद्विद्रावणे रावणे क्षुद्रत्वं प्रतिपादयद्रामकर्तृकां
तदवज्ञां द्योतयति । अस्मदर्थस्य च प्रसङ्गादेव प्रतीतेरन्यथा तत्प्रयोगादपि तत्प्रती-
त्यभावादुभयत्रास्मच्छब्दोऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिना शौर्यप्रकर्षविशिष्टं रामं
प्रतिपादयति, तेन च गर्वो व्यज्यते । पद्येऽत्र भव - शब्दप्रयोगौचित्यं चिन्त्यम् ।
अत्र देवरावणोभयालम्बनकस्य युद्धवीरस्य यथा प्रतीत्यभावस्तदुपपादयति—
वृत्तिरत्रेत्यादिना । प्रस्तावे = वर्णने । प्रकर्षवतीति । प्रकर्षश्चात्र वृत्ते
युद्धभूमि में रावण के प्रति भगवान् राम की यह उक्ति है । इसमें भगवान्
शङ्कर आलम्बन हैं । युद्धदर्शन उद्दीपन विभाव है । दशमुख रावण का तिरस्कार
अनुभाव है । व्यज्यमान रामनिष्ठ गर्व व्यभिचारिभाव है । यहाँ वृत्तियाँ
( वर्णरचना ) भी अर्थानुरूप शिथिल अथवा उद्धत ( प्रौढ़ ) हैं । जैसे—देवताओं
के प्रसङ्ग में ( रणे दीनान् देवान् ) देवों की कायरता के प्रतिपादन में अनुकूल
शिथिला ( कोमला ) वृत्ति है जिससे यह स्पष्ट हो जाता कि कायर देवता
वीररस के आलम्बन नहीं हैं । दशमुख के वर्णन (विद्राव्य············प्रागल्भ्यम्)
में उद्धता वृत्ति अवश्य है जिससे देवता के दर्प को चूर-चूर करने वाले रावण की
वीरता प्रकट होती; किन्तु 'त्वयि तु······' इत्यादि कथन से रावण की उपेक्षा प्रकट
हो जाने से रावण भी रामनिष्ठ युद्धोत्साह का आलम्बन नहीं हो सकता । अतः
रावणालम्बनक वीररस की भी प्रतीति नहीं होती । अत एव इस अंश में वृत्ति
उद्धता तो है परन्तु प्रकृष्टोद्धता नहीं है । यह विवक्षितार्थ के अनुरूप ही है ।
रामनिष्ठ उत्साह के भगवान् भव हीं परम उपयुक्त आलम्बन हैं । अतः उस प्रसङ्ग
में 'ललाटोद्यज्ज्याला·········' आदि में शङ्करालम्बनक वीररस की प्रतीति होने से
प्रकृष्टोद्धता वृत्ति है¹ । 'भव' के स्थान में 'हर' शब्द का प्रयोग उचित है ।
१. यद्यपि वृत्तियों में रसव्यञ्जकता साक्षात् नहीं होती तथापि तत्तद्रसोपयोगी
गुणों के अभिव्यञ्जक होने से वृत्तियों को भी रसाभिव्यञ्जन में सहकारी
माना जाता है ।