रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 173, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ेंइदं तु नोदाहार्यम्—
धनुर्विदलनध्वनिश्रवणतत्क्षणविर्भव-
न्महागुरुवधस्मृतिः श्वसनवेगधूताधरः ।
विलोचनविनिःसरद्बहलविस्फुलिङ्गव्रजो
रघुप्रवरमाक्षिपञ्जयति जामदग्न्यो मुनिः ॥
अत्राप्यपराधास्पदेन रघुनन्दनेनालम्बितो धनुर्विदलनध्वनिश्रवणेनो-
गर्वात्कर्षस्य, तेन च विवेकशून्यत्वस्य, तेन च क्रोधाधिक्यस्य ध्वननमिति सन्दर्भार्थः ।
क्रोधस्याधिक्यं चात्र रसपर्यन्त उत्कर्ष एव ।
अधुना प्रत्युदाहरणमुखेन क्रोधस्य व्यङ्ग्यस्य गुणीभूतत्वमुपपादयति—
धनुर्विदलनैत्यादिपद्येन । धनुर्विदलनेन जायमानस्य ध्वनेः श्रवणात् तत्क्षणे
श्रवणक्षणे तदव्यवहितोत्तरक्षण एव वाविर्भवन्ती महागुरोः पितुर्जमदग्नेर्वधस्य
सहस्रबाहुसूनुकृतस्य स्मृतिर्यस्य, पितृवधोद्भूतक्रोधोत्थस्य श्वसनस्य निःश्वासस्य
वेगेन धूतः कम्पितोऽधरोष्ठो यस्य, क्रोधारुणाभ्यां विलोचनाभ्यां विनिस्सरन् बहलो
विपुलः स्फुलिङ्गव्रजोऽग्निकणसमूहो यस्य, अथ च रघुप्रवरं धनुर्भञ्जकं रामचन्द्रम्
आक्षिपन् जामदग्न्यः परशुरामो मुनिर्जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति पदार्थः । अत्र
तृतीयचरणं 'क्रोधाद् रक्तनेत्राभ्यां विनिस्सरतां बहलानां विस्फुलिङ्गानां व्रजं यस्य
सः' इति रसचन्द्रिकोक्तो समासश्चिन्त्यः, व्रजशब्दस्य समूहाथर्कस्य नपुंसकत्वमपि
तथैव । अत्र वचनस्यान्यवक्तृकतया रघुप्रवरेति विशेष्योपादानेऽपि न पूर्वपद्यवद्
दोषः ।
अत्रालम्बनविभावादिब्यङ्ग्योऽपि क्रोधो जयतिपदप्रतिपादितायां परशुरामविष-
यिण्यां कविरतौ गुणीभूत इति न ध्वनिकाष्ठामधिरोहतीत्युपपादयति—अत्रेत्यादिना ।
अन्य एक प्रकृतोपयोगी धर्मविशेष से विशिष्ट मेरे गुरु के कार्मुक•••••••••इस प्रकार
का लक्ष्यार्थ 'मदीय' शब्द का स्वीकार करना पड़ता है । अतः यह अजहत्स्वार्था
लक्षणा है । इससे वक्ता परशुराम की विवेकशून्यता का और इस विवेकशून्यता से
अत्यधिक क्रोध का अभिव्यञ्जन होता । इस प्रकार यह भी स्पष्ट है कि यहाँ
अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्य ध्वनि है ॥
निम्नलिखित पद्य तो रौद्ररसध्वनि का उदाहरण नहीं हो सकता है:—
"एक क्षत्रिय द्वारा किये गये शिवधनुर्भङ्ग के कोलाहल को सुनने से तत्काल
जिन्हें सहस्रबाहुपुत्र द्वारा किये गये अपने पिता जमदग्नि के वध का स्मरण हो आया
है, जिनका अधर अपने क्रोधजनित निःश्वास से फड़क रहा है, जिनकी आँखों से
क्रोधाग्नि की चिनगारियां निकल रही हैं और जो रामचन्द्र पर अपना आक्रोश
प्रकट कर रहे हैं उन मुनि परशुराम की जय हो ।"