रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)
Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary
पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 170, कुल 414 में से
संदर्भ में पढ़ें१३८ रसगङ्गाधरः
तत्प्रधानभावप्राधान्यमेवार्हति । शान्तरसाननुगुणश्चायमोजस्वी गुम्फ इति
चानुदाहार्यमेवैतत् । पूर्वपद्ये तु ‘परमात्मनि स्थितिः’ इत्यनेन तत्ताद्रूप्या-
वगमाद्रतेरप्रतिपत्तिः ।
रौद्रो यथा-
नवोच्छलितयौवनस्फुरदखर्वगर्वज्वरे
मदीयगुरुकार्मुकं गलितसाध्वसं वृश्चति ।
तत्प्रधानेत्यादि । तस्यां करुणालहर्यां यः प्रधानो भावो भगवद्विषयककविरति-
स्वरूपः तस्यैव प्राधान्यमत्रापि पद्ये तदन्तर्गते युक्तमित्यर्थः । अत्रैव कारणान्तरमाह-
शान्तेत्यादिना । ओजस्वी ⇒ संयोगपूर्ववर्तित्वह्रस्वप्राचुर्यरूपः सुरस्रोतस्विन्याः,
तिष्ठन्नयनयोः ...न्तमुद्राम्, विद्राव्य, ...न्तध्वान्तिः, निमग्नः, कस्यां, नमस्या
...इत्यादौ । उदाहरणप्रत्युदाहरणयोर्व्यतिरेकमाह - पूर्वपद्य इत्यादिना । मलयानिलै-
त्यादिपद्य इत्यर्थः । रतेरप्रतिपत्तिरिति । अयमाशयः-रतिर्हि द्वैतापेक्षा नाभेदबुद्धौ
सत्यां सन्तिष्ठते । ततः पूर्वं तु सत्यामभेदापेक्षायां सा नितरामुपयुज्यते, अद्वैतभाव-
नार्थमपेक्ष्यमाणे परमेश्वरानुग्रहे तस्या अङ्गत्वात् । ईश्वरानुग्रहस्तु तत्र समपेक्ष्यत
एव । यथाह खण्डनकृत्-
ईश्वरानुग्रहादेषा पुंसामद्वैतभावना ।
महाभयकृतत्राणा द्वित्राणां यदि जायते ॥ इति ।
अतश्च यावदद्वैतभावना न पर्यवसिता तावदेव रतिरिति प्रत्युदाहरणे तस्या
अपर्यवसितत्वेन तत्र रतेः सत्त्वं प्रतीतिश्च न विरुध्यते । उदाहरणे पुनरद्वैतभाव-
नायाः पर्यवसितत्वेन द्वैतापेक्षाया रतेरसम्भवान्न तदानीं तत्प्रतिपत्तिरिति ।
उक्त निर्वेद तो उसका गुणीभूत है । यह तो स्पष्ट किया जा चुका है कि
प्रधानीभूत स्थायिभाव हीं रसध्वनि कहला सकता, गुणीभूत स्थायिभाव
नहीं । अतः यह पद्य भगवद्भक्ति को प्रधानरूप में अभिव्यक्त करनेवाली
मेरी रचना 'करुणालहरी' का है अतः प्रसङ्गानुसार भक्तिस्वरूप भाव का हीं
प्राधान्य इसमें मानना उचित है । साथ हीं, इस पद्य में जो ओजस्वी वर्ण-
संघटना है वह भी शान्तरस के अनुकूल नहीं है । इसलिए भी इसे शान्तरसध्वनि
का उदाहरण नहीं मानना चाहिए । इस पद्य के विपरीत पूर्वोदाहृत 'मलयानिल०'
आदि पद्य में 'मेरी तो परमात्मा में प्रतिष्ठा हो चुकी है' इस कथन से स्पष्ट है कि
चिन्तक परमात्मा से अभिन्न हो चुका है। ऐसी स्थिति में उसमें परमात्मविषयक
रति है-ऐसा नहीं कहा जा सकता, क्योंकि रति (भक्ति) तो भक्त, भजनीय आदि
की अपेक्षा रखने के कारण भेदाधीन है, अभेद में वह हो नहीं सकती ॥