सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

रसगंगाधर (पण्डितराज जगन्नाथ - रसतरङ्गिणी संस्कृत व हिन्दी व्याख्या सम्पूर्ण प्रथम आनन)

Rasagangadhara of Panditaraja Jagannatha with Commentary

पण्डितराज जगन्नाथ (टीकाकार: डॉ. श्रीनारायण मिश्र) द्वारा

DevanagariHindipublished414 पृष्ठ

पृष्ठ 172, कुल 414 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 172

१४० रसगङ्गाधरः
वृत्तिरप्यत्र महोद्धता रौद्रस्य परर्मौजस्वितां परिपुष्णाति । अन्यत्र गुरु-
स्मरणे सत्यहंभावविगमस्यावश्यकतया प्रकृते चाजहत्स्वार्थलक्षणामूल-
ध्वननेन मदीयेत्यनेन गर्वोत्कर्षस्यैव प्रकाशनात्स्फुटं गम्यमानेन विवेक-
शून्यत्वेन क्रोधस्याधिक्यं गम्यते ।
कारिभूतमोजोगुणं तदनुकूलं गुम्फं च वक्ष्यमाणमत्र उपपादयति — वृत्तिरित्यादिना ।
रौद्रस्य = क्रोधस्य । परर्मौजस्विताम् = रसावस्थावाप्तिपर्यन्तमुत्कर्षम् । अन्यत्र =
क्रोधाभावकाले । मदीयेत्यत्रास्मत्पदस्याजहत्स्वार्थलक्षणया स्वार्थसहितः त्रिःसप्तकृत्वः
क्षत्रियाणां निहन्ता पित्रादेशान्मातृवधकर्तेत्यादिर्वाऽर्थः । एतेन च क्षत्रियनिहन्तृ-
त्वादिनैकेन रूपेण अस्मच्छब्दार्थप्रतीतिः । अयमाशयः—अन्यस्य कस्यचिद्
गुरुशब्दार्थस्य क्रोधोद्दीपकत्वाभावात् प्रकरणविरोधाच्च ज्ञानदातैवार्थः सिद्धः ।
एतादृशस्य गुरोः शिष्यसापेक्षत्वान्मदीयपदप्रयोगं विनापि प्रक्रान्तजामदग्न्य-
सम्बन्धप्रतीतेर्वाच्यमात्रार्थकस्य अस्मच्छब्दस्य प्रकृते नोपयोगः । इममेवानुपयोगलक्षणं
मुख्यार्थबाधमादाय प्रकृते लक्षणया क्षत्रियनिहन्तृत्वधर्मविशिष्टस्य धर्मिणः प्रतीतिः ।
व्यञ्जनया चेतराणां मातृहन्तृत्वादीनां बहूनां धर्माणां बोधः । अस्मच्छब्द-
वाच्यमात्रस्य प्रतीतेरनुपयोगेऽपि विरोधिborderत्वाभावादहजहत्स्वार्थैव लक्षणा । तथा च
प्रकृतेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिरिति । लक्षणयैव सर्वेषां धर्माणां प्रतीतिस्तु न
मन्तव्या, एकस्यैवोपयोगिनो धर्मस्य लक्ष्यत्वेनैव मुख्यार्थबाधस्यानुपयोगित्वलक्षणस्य
निराकरणादन्यत्र धर्मेषु लक्षणाया अप्रसरादिति । एतादृशेन च लक्ष्यार्थेन
जाना उचित ही है । टूटने की कड़कड़ाहट के श्रवण से अनुमित 'निर्भीक होकर
धनुष का तोडना' उद्दीपन विभाव है । कठोर वचन बोलना अनुभाव है । अभि-
व्यज्यमान अहङ्कार, उग्रता आदि व्यभिचारिभाव हैं । यह पद्यात्मक वचन
धनुर्भङ्ग की ध्वनि सुनने से टूटी हुई समाधि वाले परशुराम द्वारा कहा गया है ।
यहाँ उपलब्ध अत्यन्त उद्धत 'वृत्ति' रौद्र रस ( क्रोध ) की अत्यन्त उत्कटता का
परिपोषक है । वस्तुतः जब क्रोध नहीं होता तो व्यक्ति में अहङ्कार का उदय नहीं
होता । इस पद्य में, इसके विपरीत, 'मदीय' शब्द से अत्यधिक गर्व ( अहङ्कार )
की प्रतीति होती । तात्पर्य यह है कि गुरु शब्द के नित्यसापेक्ष होने से और प्रसङ्ग-
वश भी 'मेरे गुरु' ऐसा अर्थ 'मदीय' इस विशेषण के बिना भी स्पष्ट है । अतः
स्वार्थमात्र के प्रतिपादन के लिए इस पद्य में 'मदीय' विशेषण का कोई उपयोग नहीं
है । यही अनुपयोगिता यहाँ 'मदीय' शब्द के मुख्यार्थ की बाधा है । अतः इस शब्द
को लाक्षणिक मानना तो आवश्यक है ही जिससे 'मदीय' शब्द की अनुपयोगिता का
निराकरण हो सके । इस लिए 'इक्कीस बार समस्त क्षत्रियों का संहार करना' अथवा