सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पञ्चमोऽङ्कः [ १४५
सीता—आर्यपुत्र के मुख का रंग ऐसा प्रतीत हो रहा है ।' जैसे कि शोक से
से हृदय सूना हो रहा हो । यह क्या बात है ?
राम—सीते ! आपने उचित ही चिन्ता की है—
अर्थ [श्लोक ४]—विधाता के बाणों से आहत किये गये मेरे शरीर में हृदय
का घाव अभी तो वैसा ही था, अभी वह घाव भरा भी नहीं था कि अनेक प्रकार के
फलों अर्थात् दुःखों को उत्पन्न करने वाले शोकरूपी बाणों के आघातः बार-बार वहीं
और वहीं गिर रहे हैं । अभी तो पिता की मृत्यु और वनवास के दुःख का घाव भरा
भी नहीं है कि हृदय पर पुनः-पुनः और आघात पड़ रहे हैं ॥४॥
संस्कृत-व्याख्या—कृतान्तशल्याभिहते कृतान्तस्य विधातुः शल्यैः बाणैः
अभिहते आहते मे मम शरीरे वपुषि हृदयस्य व्रणः पितृनिधन-जन्यशोकरूपः मान-
सिकाघातव्रणः तावत् तथा एव तथाविध एव वर्तते, न साम्प्रतमपि विरूढः । अपितु
नानाफला नानाविधानि फलानि प्रयोजनानि दुःखदायकानि येषां तथाविधाः
शोकroundशराभिघाताः शोकः विषादः एव शराः बाणाः तेषाम् अभिघाताः प्रहाराः पुनः
वारं वारं तत्र एव तत्र एव तस्मिन् हृदये एव पतन्ति । पितृमरणजन्यस्य
हृदयस्थितशोकस्य व्रणः अद्यापि न विरूढः, अपरश्च शोकशराभिघातः हृदये
आपतितः ॥४॥
व्याकरण—कृतान्तस्य शल्यैः अभिहते = कृतान्तशल्याभिहते । कृतः अन्तः
येन स = कृतान्तः । अभि + √हन् + क्त = अभिहत । शोकः एव शराः तेषाम्
अभिघाताः = शोकशराभिघाताः । अभि + √हन् + णिच् + क्त = अभिघात ।
छन्दः—उपजाति ।
अलङ्कार—विषम और रूपक । व्रणित हृदय पर पुनः आघात होने से विषम
अलङ्कार है । शोकः एव शराः में उपमेय पर उपमान का आरोप होने से रूपक
अलङ्कार है ।
धर्म विघ्नः—धर्मे विघ्नः = धर्मविघ्नः । वि + हन् + क = विघ्नः आश्रमों में
वृक्ष आदि का सेचन तपस्वियों का धर्म माना गया है ।
शोकशून्यहृदस्य—शोकेन शून्यं हृदयं यस्य तस्य । मुखस्य रागः = मुखरागः ।
रञ्ज् + घञ् = राग । राम को श्राद्ध की चिन्ता थी, अतः उनके मुख पर चिन्ता के
भावों के कारण मुख का रंग फीका हो जाना स्वाभाविक था ।
❖❖❖
सीता—अय्यउत्तस्स को विअ सन्तावो ? [आर्यपुत्रस्य क इव
सन्तापः ? ]
रामः—श्वस्तत्रभवतस्तातस्यानुसंवत्सरश्राद्धविधिः । कल्पविशेषेण
निर्वपणक्रियामिच्छन्ति पितरः । तत् कथं निर्वर्तयिष्यामीत्येतच्चिन्त्यते ।

१४६ ] प्रतिमानाटकम्
अथवा—
गच्छन्ति तुष्टिं खलु येन केन
त एव जानन्ति हि तां दशां मे ।
इच्छामि पूजां च तथापिकर्तुं
तातस्य रामस्य च सानुरूपाम् ॥५॥
[अन्वयः—येन केन खलु तुष्टिं गच्छन्ति । ते एव हि मे तां दशां जानन्ति ।
तथापि रामस्य सानुरूपां तातस्य पूजां कर्तुम् इच्छामि ॥५॥
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र को कौन सा सन्ताप हो रहा है ?
राम—कल आदरणीय पिता जी का वार्षिक श्राद्ध का दिन है । पितरों की
इच्छा होती है कि उनकी सन्तान शास्त्रोक्त विधि के अनुसार अपनी सामर्थ्य से
पिण्डदान की क्रिया करें । तो मैं इस पिण्डदान की क्रिया को कैसे करूँगा, यह विचार
कर रहा हूँ। अथवा—
अर्थ [श्लोक ५]—जिस किसी प्रकार से वे सन्तुष्ट हो जाते हैं तो हो जावें ।
वे ही निश्चय से मेरी उस अवस्था को जानते हैं। तो भी जो राम के सामर्थ्य से करने
के योग्य हो, मैं पिता की वैसी ही श्राद्ध-पूजा करना चाहता हूँ । यद्यपि मेरी अवस्था
को, वन में निवास को तथा धनहीनता को वे पितर जानते हैं, अतः जैसा भी मैं श्राद्ध
करूंगा, उससे वे सन्तुष्ट हो जायेंगे, तथापि मैं अपने सामर्थ्य के अनुरूप उनका
श्राद्ध करना चाहता हूँ ॥५॥
संस्कृत-व्याख्या—श्राद्धक्रियासु ते पितरः येन केन येन केनापि प्रकारेण पुत्र-
वैभवानुरूपेण श्राद्धविधिना तुष्टिं तृप्तिं गच्छन्ति । तथापि रामस्य सानुरूपां सामर्थ्या-
नुसारं तातस्य पितुः जनकस्य पूजां श्राद्ध-निर्वपणक्रियां कर्तुं विधातुम् इच्छामि
अभिलषामि । यद्यपि मम वर्तमानदशां वने निवासं धनरहितत्वं च मे पितरः जानन्ति,
अतः यथैवाहं तेषां निर्वपणविधिं करिष्यामि तथैव ते सन्तोषं प्राप्स्यन्ति, तथापि
रामोऽहं जगति विख्यातप्रभावः । अतः तदनुसारमेव मया श्राद्धविधिः सम्पादनीया ।
परं विगतधनः कथं तन्निर्वहियेयमिति मे चिन्ता ॥५॥
व्याकरण—√तुष् + क्तिन् = तुष्टि । √दृश् + अङ् + टाप् = दशा । रूपस्य
योग्यम् = अनुरूपम् ।
छन्दः—उपजाति ।
अलङ्कार—परिकर और दीपक । सानुरूपाम् इस अभिप्रायगर्भित विशेषण
होने के कारण परिकर अलङ्कार है । तातस्य रामस्य च इन दोनों कारकों का एक
क्रिया से सम्बन्ध होने से दीपक अलङ्कार है ।
तातस्य अनुसंवत्सरश्राद्धविधिः—हिन्दू धर्म में परम्परा है कि पिता के
स्वर्ग चले जाने पर उनकी स्मृति में पुत्र श्राद्ध करते हैं। इस अवसर पर ब्राह्मणों को

पञ्चमोऽङ्कः [ १४७
विशेष भोजन कराया जाता है । विश्वास किया जाता है। कि यह भोजन पितृलोक
में स्थित पितरों को प्राप्त होता है । श्राद्ध का लक्षण है—
संस्कृतव्यञ्जनाढ्यञ्च पयोदधिघृतान्वितम् ।
श्रद्धया दीयते यस्मात् श्राद्धं तेन निगद्यते ॥
प्रतिवर्ष आश्विन मास के शुक्ल पक्ष में मृत्यु की तिथि के अनुसार श्राद्ध
किया जाता है । इसको अनुसंवत्सर (वार्षिक) श्राद्ध कहते हैं । संवत्सरं संवत्सरम्
अनु = अनुसंवत्सरम् ।
सीता—अय्यउत्त णिव्वत्तइस्यदि सद्धं भरदो रिद्धीए, अवत्थाणुरूंव ।
फलोदएण वि अय्यउत्तो । एदं तादस्स बहुमदअरं भविस्सदि । [आर्यपुत्र ! निर्वर्त्त-
यिष्यति श्राद्धं भरत ऋद्ध्या, अवस्थानुरूपम् फलोदकेनाप्यार्यपुत्रः । एतत्
तातस्य बहुमततरं भविष्यति । ]
रामः—मैथिलि !
फलानि दृष्ट्वा दर्भेषु स्वहस्तरचितानि नः ।
स्मारितो वनवासं च तातस्तत्रापि रोदिति ॥६॥
[अन्वयः—दर्भेषु नः स्वहस्तरचितानि फलानि दृष्ट्वा, वनवासं च स्मारितः
तातः तत्र अपि रोदिति ॥६॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र ! अवस्था के अनुरूप वैभव के साथ भरत श्राद्ध को सम्पन्न
करा देंगे । आर्यपुत्र फल और जल से श्राद्ध सम्पन्न कर लें । तात के लिये यही बहुत
अधिक सम्माननीय होगा ।
राम—सीते !
अर्थ [श्लोक ६]—दर्भों पर हमारे अपने हाथों से रखे हुये फलों को देख
कर और हमारे वनवास को स्मरण करके पिता वहाँ भी रो पडेंगे विश्वास किया
जाता है कि श्राद्ध में जो वस्तु ब्राह्मणों को अर्पित की जाती है, वही पितृलोक में
पितरों को प्राप्त होती है । हम दर्भों पर फल रख कर देंगे, तो वहाँ पिता को हमारे
वनवास का स्मरण हो आयेगा और वे निश्चय ही उसको देखकर रोयेंगे ॥६॥
संस्कृत-व्याख्या—दर्भेषु कुशेषु नः अस्माकं स्वहस्तरचितानि स्वैः निजैः
हस्तैः करैः रचितानि स्थापितानि फलानि दृष्ट्वा अवलोक्य, वनवासम् अस्माकमरण्ये
निवसनं च स्मारितः तातः पिता दशरथः तत्र पितृलोके अपि रोदिति विलापं करि-
ष्यति । अस्माकं सौवर्णादीनि पात्राणि न सन्ति, अतः दर्भाणामेव प्रयोगो भविष्यति
आधारत्वेन । एवं च श्राद्धवस्तूनि फलान्येव भविष्यन्ति महार्घ व्यञ्जनाद्यभावात् ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१४८ ] प्रतिमानाटकम्
भृत्याद्यभावात् तानि निजकरैरेव रचितानि भविष्यन्ति । एतद् दृष्ट्वा पितृलोकेऽपि
तातोऽस्माकं वनवासं स्मृत्वा रोदिष्यति । श्राद्धेषु पुत्रैः ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तान्येव
वस्तूनि पितरो लभन्त इति प्रसिद्धिः ।।६।।
व्याकरण — स्वैः हस्तैः रचितानि = स्वहस्तरचितानि । √हस् + तन् = हस्त ।
√रच् + णिच् + क्त = रचित । √स्मृ + णिच् + क्त = स्मारित ।
छन्दः — अनुष्टुप् ।
अलङ्कार — भाविक और स्मरण । पितरों की भविष्य की अवस्था का प्रत्यक्ष
के समान वर्णन करने से भाविक अलङ्कार है । समान वस्तु को देखकर अन्य समान
वस्तु का स्मरण करना स्मरण अलङ्कार है । वनवास के योग्य दर्भ और फल देखकर
वनवास का स्मरण करने से स्मरण अलङ्कार है ।
भरतः श्राद्धम् ऋद्धया — भरत के पास राज्यवैभव है, अतः वह पिता के
योग्य श्राद्ध का निर्वाह बड़े वैभव से करेगा ही ।
अवस्थानुरूपं फलोदकेन — अवस्थायाः अनुरूपम् = अवस्थानुरूपम् । रूपस्य
योग्यम् = अनुरूपम् । वन में रहने के कारण राम को केवल फल और जल ही प्राप्य
हैं, अतः वे इसी से श्राद्ध सम्पन्न कर सकते हैं ।

(ततः प्रविशति परिव्राजकवेषो रावणः)
रावण—एष भोः ।
नियतमनियतात्मा रूपमेतद् गृहीत्वा
खरवधकृतवैरं राघवं वञ्चयित्वा ।
स्वरपदपरिहीणां हव्यधारामिवाहं
जनकनृपसुतां तां हर्तुकामः प्रयामि ॥७॥
[अन्वयः—अनियतात्मा अहम् एतत् रूपं गृहीत्वा नियतं खरवधकृतवैरं राघवं
वञ्चयित्वा स्वरपदपरिहीणां हव्यधाराम् इव तां जनकनृपसुतां हर्तुकामः प्रयामि ॥७॥]
हिन्दी रूपान्तर—
(तदनन्तर परिव्राजक के वेष में रावण प्रवेश करता है)
रावण—हे लोगो ! यह—
अर्थ [श्लोक ७]—इन्द्रियों के अधीन होता हुआ मैं इस परिव्राजक के रूप
को धारण करके, नियमों का पालन करने वाले और खर राक्षस के साथ वैर को
करने वाले अर्थात् उसका वध करने वाले रघुवंशी राम को ठग कर, स्वरों और पदों
से विहीन आहुत की जाती हुई घृतधारा के समान उस जनकराजा की पुत्री सीता का
अपहरण करने की इच्छा से जा रहा हूँ । जिस प्रकार हवन में घृत की आहुति, यदि
वह स्वर तथा पद से अशुद्ध मन्त्रोच्चारण करके डाली जावे, तो उसका राक्षस
अपहरण कर लेते हैं, उसी प्रकार मैं सीता का अपहरण करूँगा ॥७॥

पञ्चमोऽङ्कः [ १४६
संस्कृत-व्याख्या—अनियततात्मा अनियतः अविजितः आत्मा इन्द्रियाणि येन स,
आत्मेति पदस्य इन्द्रियार्थे प्रयोगः । इन्द्रियाधीनोऽहं रावणः एतद् इदं रूपं परिव्राजक-
रूपं गृहीत्वा सन्धार्य, नियतं नित्यनियमपालकं जितेन्द्रियमिति भावः, खरवधकृतवैरं
खरस्य एतन्नामकस्य रावणभ्रातुः राक्षसस्य वधेन मारणेन कृतं विहितं वैरं शत्रुता येन
तादृशं, रामेण खरराक्षसस्य वधं कृत्वा मया सह वैरभावः कृतः, अतः तस्याः पत्न्या
अपहरणं समुचितमेव, राघवं रघुवंशीयं रामं वञ्चयित्वा प्रतार्य, मायामृगरूपेण छलेन
आश्रमाद् अन्यत्र कृत्वा, स्वरपदपरिहीणां स्वरेभ्यः पदेभ्यश्च परिहीणां वर्जिताम्
अशुद्धप्रयोगविहीनां हव्यधारां हवनेषु हूयमानानाज्यधाराम् इव तां जनक-
नृपसुतां जनकराजपुत्रीं सीतां हर्तुकामः अपहरणाभिलाषी सन् प्रयामि गच्छामि । यथा
स्वरैः पदैश्च विहीनां हव्यधारां राक्षसा अपहरन्ति, तथैवाहं, तस्याः सीताया अपहरणं
करिष्यामि ॥७॥
व्याकरण—न नियतः = अनियतः । अनियतः आत्मा यस्य स = अनियततात्मा ।
नि + √ यम् + क्त = नियत । स्वरेभ्यः पदेभ्यश्च परिहीणाम् = स्वरपदपरिहीणाम्
√ हा + क्त = हीन । हव्यस्य धारा = हव्यधारा । √ हू + यत् = हव्य । √ धृ +
णिच् + अङ् + टाप् = धारा ।
छन्दः—मालिनी ।
अलङ्कार—उपमा । जनकनृपसुता उपमेय, हव्यधारा उपमान, इव उपमा-
वाचक, अपहरण करना सामान्य धर्म हैं । उपमा के चारों अङ्गों के होने से पूर्णो-
पमा है ।
❖❖❖❖
(परिक्रम्याधो विलोक्य) इदं रामस्याश्रमद्वारपदम् । यावदवतरामि ।
(अवतरति) यावदहमप्यतिथिसमुदाचारमनुष्ठास्यामि । अहमतिथिः ।
कोऽत्र भोः ?
रामः—(श्रुत्वा) स्वागतमतिथये ।
रावणः—साधु विशेषितं खलु रूपं स्वरेण ।
रामः—(विलोक्य) अये, भगवान् ? भगवन् ! अभिवादये ।
रावणः—स्वस्ति ।
रामः—भगवन् ! एतदासनमास्यताम् ।
रावणः—(आत्मगतम्) कथमाज्ञप्त इवास्म्यनेन । (प्रकाशम्) वाढम् ।
(उपविशति)
रामः—मैथिलि ! पाद्यमानय भगवते ।
सीता—जं अय्यउत्तो आणवेदि । (निष्क्रम्य प्रविश्य) इमा आवो । [यदार्य-
पुत्र आज्ञापयति । इमा आपः ।]
रामः—शुश्रूषय भवन्तम् ।

१५० ] प्रतिमानाटकम्
सीता—जं अय्यउत्तॊ आणवेदि । [यदार्यपुत्र आज्ञापयति ।]
रावणः—(मायाप्रकाशनपर्याकुलो भूत्वा) भवतु, भवतु—
इयमेका पृथिव्यां हि मानुषीणामरुन्धती ।
यस्या भर्तेति नारीभिः सत्कृतः कथ्यते भवान् ॥८॥
अन्वयः—हि इयं पृथिव्यां मानुषीणाम् एका अरुन्धती ; यस्याः भर्ता भवान्
नारीभिः सत्कृतः इति कथ्यते ॥८॥
हिन्दी रूपान्तर—
(घूमकर और देखकर) यह राम के आश्रम के द्वार का स्थान है। तो
उतरता हूँ । (उतरता है) तो अब मैं अतिथियों के आचरण का पालन करूंगा। मैं
अतिथि हूँ। हे ! यहाँ कौन है ?
राम—(सुन कर) अतिथि का स्वागत है।
रावण—इस सुन्दर रूप को मधुर स्वर ने निश्चय से बहुत अधिक विशिष्ट
बना दिया है।
राम—(देख कर) अये, भगवान् हैं ? हे भगवन् ! अभिवादन करता हूँ ।
रावण—कल्याण हो ।
राम—भगवन् ! यह आसन है । बैठिये ।
रावण—(अपने मन में) क्या, इसने मुझको आदेश सा दिया है । (प्रकट रूप
में) अच्छा । (बैठ जाता है)
राम—सीते ! भगवान् के लिये पैर धोने का जल ले आओ ।
सीता—आर्यपुत्र जैसा आदेश देते हैं । (निकल कर और प्रवेश करके) ये
जल है।
राम—भगवान् की सेवा करो ।
सीता—आर्यपुत्र जैसा आदेश देते हैं ।
रावण—(माया के खुल जाने के भय से व्याकुल होकर) रहने दो, रहने दो।
अर्थ [श्लोक ८]—निश्चय से यह सीता मानव स्त्रियों में अकेली अरुन्धती
है, पतिव्रताओं में शिरोमणि है । जिसके पति आपका नारियां बहुत अधिक यशोगान
करती हैं ॥८॥
संस्कृत-व्याख्या—हि निश्चयेन इयम् एषा सीता पृथिव्याम् अस्यां धरायां
मानुषीणां मानवस्त्रीणाम् एका अद्वितीया अरुन्धती अरुन्धती इव पतिव्रताशिरोमणि-
भूता वर्तते । अरुन्धती नाम्नी वसिष्ठपत्नी स्वपातिव्रत्यप्रभावेण सप्तर्षिमध्ये निवसति ।
सा पतिव्रतासु मानवीषु सर्वश्रेष्ठरूपेण गण्यते । यस्याः सीतायाः भर्ता पतिः भवान्
नारीभिः विश्वस्य सर्वाभिः वनिताभिः सत्कृतः पूजितः इति कथ्यते लोके वर्ण्यते ।
इयं सीता पातिव्रत्यप्रभावेण सकलजनमाननीया । भवांश्चास्या पतिः । तत्पातिव्रत्य-
प्रभावेण भवान् सर्वाभिः नारीभिः वन्द्यमानत्वात् सकलजनपूजनीया । अतः नाहं
योग्यो यदेषा मम पादप्रक्षालनं कुर्यात् ॥८॥
व्याकरण—√प्रथ् + ष्वन् + ङीप् (इट् का आगम तथा सम्प्रसारण) =
पृथिवी । मनुष्य + अण् + ङीप् = मानुषी ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

पञ्चमोऽङ्कः [ १५१ ]
छन्दः—अनुष्टुप्।
अलङ्कार—उदात्त। सीता के प्रभावातिशय का वर्णन करने से उदात्त
अलङ्कार है।
मायाप्रकाशपर्याकुलः--मायायाः प्रकाशतेनपर्याकुलः। { रावण को भय हुआ
कि पतिव्रता सीता के स्पर्श से कहीं उसकी माया प्रकट न हो जावे। } अतः उसने सीता
द्वारा चरणप्रक्षालन को स्वीकार करना नहीं चाहा।
रामः—तेन हि आनय, अहमेव शुश्रूषयिष्ये।
रावणः—अयि, छायां परिहृत्य शरीरं न लङ्घयामि। वाचानुवृत्तिः
खल्वतिथिसत्कारः। पूजितोऽस्मि। आस्यताम्।
रामः—बाढम्। (उपविशति)
हिन्दी रूपान्तर—
राम—तो ले आओ। मैं ही सेवा करूँगा।
रावण—अरे, छाया को छोड़कर मैं शरीर का लंघन नहीं करूँगा। सच्चा
अतिथिसत्कार तो वाणी से ही हो जाता है। मेरा सत्कार हो गया है। आप बैठिये।
राम—बहुत अच्छा। (बैठ जाते हैं)
छायां परिहृत्य शरीरं न लङ्घयामि—पत्नी को पति की छाया के समान
माना गया है। राम शरीर हैं तो सीता उनकी छाया है। जब रावण ने सीता से
सेवा कराना स्वीकार नहीं किया तो राम से सेवा कराना शिष्टाचार का उल्लङ्घन
होता।
रावणः—(अ त्मगतम्) यावदहमपि ब्राह्मणसमुदाचारमनुष्ठास्यामि।
(प्रकाशम्) भोः ! काश्यपगोत्रोऽस्मि। साङ्गोपाङ्गं वेदमधीये, मानवीयं धर्म-
शास्त्रं, माहेश्वरं योगशास्त्रं, बार्हस्पत्यमर्थशास्त्रं, मेधातिथेर्न्यायशास्त्रं,
प्राचेतसं श्राद्धकल्पं च।
रामः—कथं कथं श्राद्धकल्पमिति ?
रावणः--सर्वाः श्रुतीरतिक्रम्य श्राद्धकल्पे स्पृहा दर्शिता। किमेतत् ?
रामः—भगवन् ! भ्रष्टायां पितृमत्तायामागम इदानीमेषः।
रावणः—अलं परिहृत्य। पृच्छतु भवान्।
रामः—भगवन् ! निर्वपणक्रियाकाले केन पितॄंस्तर्पयामि ?
रामः [रावणः]--सर्वं श्रद्धया दत्तं श्राद्धम्।
रावणः [रामः]—भगवन् ! अनादरतः परित्यक्तं भवति। विशेषार्थं पृच्छामि।
रावणः—श्रूयताम्। विरूढेषु दर्भाः, ओषधीषु तिलाः, कलायं शाकेषु,

१५२ ] प्रतिमानाटकम्
मत्स्येषु महासफरः, पक्षिषु वार्ध्रीणसः, पशुषु गौः खड्गो वा, इत्येते मानुषाणां
विहिताः ।
रामः—भगवन् ! वाशब्देनावगतमन्यदप्यस्तीति ।
रावणः—अस्ति प्रभावसम्पाद्यम् ।
रामः—एष एव मे निश्चयः—
उभयस्यास्ति सान्निध्यं यद्येतत् साधयिष्यति ।
धनुर्वा तपसि श्रान्ते श्रान्ते धनुषि वा तपः ॥६॥
(अन्वयः—उभयस्य अपि सान्निध्यम् अस्ति, यद् एतत् साधयिष्यति । तपसि
श्रान्ते धनुः धनुषि वा श्रान्ते तपः ॥६॥)
हिन्दी रूपान्तर—
रावण—(अपने मन में) तो मैं भी अपने ब्राह्मण के योग्य आचरण का पालन
करूँगा । (प्रकट रूप में) हे राम ? मेरा गोत्र काश्यप है । मैंने अङ्गों और उपाङ्गों
सहित वेदों का अध्ययन किया है, मनु द्वारा रचित धर्मशास्त्र का, महेश्वर द्वारा
रचित योगशास्त्र का, बृहस्पति द्वारा रचित अर्थशास्त्र का, मेवातिथि द्वारा रचित
न्यायशास्त्र का और प्रचेतस् ऋषि द्वारा रचित श्राद्धकल्प का अध्ययन किया है ।
राम—क्या कहा, क्या कहा, श्राद्धकल्प का ?
रावण—सब विद्याओं को लांघकर आपने श्राद्धकल्प के प्रति इच्छा दिखाई
है । यह क्या बात है ?
राम—भगवन् ! पिता की मृत्यु हो जाने के कारण अब इस शास्त्र की
अपेक्षा है ।
रावण—आप इस विषय को न छोड़ें । आप पूछें ।
राम—भगवन् ! पिण्डदान के समय पितरों को किस वस्तु से तृप्त करूँ ?
रावण—श्रद्धा से दिया गया सब कुछ श्राद्ध ही है ।
राम—हे भगवन् ! अनादर से दिया गया तो त्याग देने योग्य होता है । मैं
विशेष रूप से देने योग्य के लिये पूछ रहा हूँ ।
रावण—सुनो । घासों में दर्भ, ओषधियों में तिल, शाकों में कलाय, मछलियों
में महासफर, पक्षियों में वार्ध्रीणस, पशुओं में गाय या गैंडा, मनुष्य जाति में तो
श्राद्धों में ये ही विहित हैं ।
राम—भगवन् ! वा शब्द से मैं समझता हूँ कि इस विषय में और भी
कुछ है ।
रावण—है तो, परन्तु उसको प्रभाव-सामर्थ्य से ही सम्पादित किया जा
सकता है ।
राम—भगवन् ! यही मेरा निश्चय है ।
अर्थ [श्लोक ६]—मेरे पास दोनों ही प्रकार के साधन तपस्या और धनुष भी
हैं, जिनसे कि मैं इस साध्य को सिद्ध करूँगा । तपस्या के विफल हो जाने पर धनुष
से कार्य सिद्ध करूँगा अथवा धनुष के विफल हो जाने पर तपस्या से सिद्ध
करूँगा ॥६॥

पञ्चमोऽङ्कः । १५३
संस्कृत-व्याख्या-उभयस्य अपि मयि सदृशे जने उभयप्रकारस्यापि धनुषो
तपसश्च साधनद्वयस्य सान्निध्यं सामीप्यमस्ति । द्वयोरपि साधनयोः मयि सामीप्यं
वर्तते । धनुषा वा तपसा वा अहं सर्वमपि कार्यजातं साधयितुं शक्नोमीति भावः ।
तपसि तपस्यायां श्रान्ते अतिशयेन खिन्ने विफले सञ्जाते धनुः वा कोदण्डो वा वर्तते ।
धनुषि कोदण्डे वा श्रान्ते सञ्जाते तपः विद्यते । यत्कार्यं तपसा साधयितुं न शक्यते
तत् धनुषा साधयितुं शक्यते, यच्च कार्यं धनुषा साधयितुं न शक्यते, तत् तपसा साध-
यितुं शक्यते । अनेन प्रकारेण अहं सर्वाण्यपि कार्याणि प्रभावातिशयेन साधयितुं
शक्नोमि ॥६॥
व्याकरण—सम् + नि + धा + कि = सन्निधि । सन्निधेः भावः = सन्निधि +
ष्यञ् = सान्निध्यम् । श्रम् + क्त = श्रान्त ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
साङ्गोपाङ्गम्—वेदों का अध्ययन अङ्गों तथा उपाङ्गों सहित किया जाता है ।
शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्दः, ज्योतिष ये छः वेदाङ्ग हैं। पुराण, न्याय,
मीमांसा और धर्मशास्त्र ये चार उपाङ्ग हैं।
मानव्यम्—मनुना प्रोक्तम् = मनु + अण् = मानव । मानवस्येदम् = मानव

  • छ (ईय) = मानवीय । मनु ने धर्मशास्त्र की रचना करके धर्म का अनुशासन
    किया था । योगशास्त्र की रचना महेश्वर (शिव) ने की थी, जो पतञ्जलि के योग-
    दर्शन का मूल है। अर्थशास्त्र का प्रवर्तन बृहस्पति ने किया था, जो चाणक्य के अर्थ-
    शास्त्र का मूल है । न्यायशास्त्र का प्रवर्तन मेधातिथि ने किया था, जो गौतम के
    न्यायदर्शन का मूल है। श्राद्धकल्प का प्रवर्तन प्रचेतस् ने किया था । प्रचेतस् का अर्थ
    वरुण देवता है। प्रचेतस् नाम के ऋषि भी हुये हैं।
    भ्रष्टायां पितृमञ्जायाम्—पितृत्व से वञ्चित हो जाने पर । भ्रंश् + क्त + टाप् =
    भ्रष्टा ।
    वार्ध्रीणसः—वार्ध्रीणस एक विशेष पक्षी का नाम है । मार्कण्डेय पुराण में
    इसका लक्षण है:—
    रक्तपादो रक्तशिरा रक्तचक्षुर्विहङ्गमः ।
    कृष्णवर्णेन न तथा पक्षी वार्ध्रीणसो मतः ॥
    रावणः—सन्ति । हिमवति प्रतिवसन्ति ।
    रामः—हिमवतीति । ततस्ततः ।
    रावणः—हिमवतः सप्तमे शृङ्गे प्रत्यक्षस्थाणुशिरःपतितगङ्गाम्बुगायिनो
    वैदूर्यश्याम्पृष्ठाः पवनसमजवाः काञ्चनपार्श्वा नाम मृगाः यैर्वैखानसबालखिल्य-
    नैमोषादयो महर्षयश्चिन्तितमात्रोपस्थितविपन्नैः श्राद्धान्यभिवर्धयन्ति ।
    CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu, Digitized by S3 Foundation USA

१५४ ] प्रतिमानाटकम्
तैस्तर्पिताः सुतफलं पितरो लभन्ते
हित्वा जरां खमुपयान्ति हि दीप्यमानाः ।
तुल्यं सुरैः समुपयान्ति विमानवास-
मावर्तिभिश्च विषयैर्न बलाद् ध्रियन्ते ॥१०॥
[अन्वयः—तैः तर्पिताः पितरः सुतफलं लभन्ते, जरां हित्वा च दीप्यमानाः हि
खम् उपयान्ति । सुरैः तुल्यं विमानवासं समुपयान्ति । आवर्तिभिः च विषयैः बलात् न
ध्रियन्ते ॥१०॥
हिन्दी रूपान्तर—
रावण—हँ । वे हिमालय पर रहते हैं ।
राम—हिमालय पर रहते हैं । उसके बाद ?
रावण—हिमालय के सातवें शिखर पर, प्रत्यक्ष रूप से शिव के सिर पर
गिरती हुई गङ्गा के जल का पान करने वाले, वैडूर्य मणि के समान श्यामल पीठ
वाले, वायु के समान वेगशाली, काञ्चनपार्श्व नाम के मृग हैं । वैखानस, बालखिल्य,
नैमिषीय आदि महर्षियों के ध्यान मात्र से उपस्थित होकर वे मृत हो जाते हैं ।
तथा उनके द्वारा वे ऋषि श्राद्ध कार्यों को करते हैं ।
अर्थ [श्लोक १०]—उन काञ्चनपार्श्व मृगों के मांस से तृप्त होकर पितर
लोग पुत्र होने के फल को प्राप्त कर लेते हैं और वृद्धावस्था को छोड़ कर वे दीप्ति-
शाली होते हुये स्वर्ग में पहुँचते हैं । देवताओं के समान वे विमानों में निवास करते
हैं । तथा आवागमन (पुनर्जन्म) को कराने वाले विषय भोग उनका बलपूर्वक अपहरण
नहीं कर सकते ॥१०॥
संस्कृत व्याख्या—तैः काञ्चनपार्श्वमृगैः तेषां मांसप्रयोगैः तर्पिताः संतृप्ता
सञ्जाताः पितरः पितृलोके विद्यमानाः पूर्वजाः सुतफलं पुत्रजन्मजन्यप्रयोजनं लभन्ते
प्राप्नुवन्ति । तेन च जरां वृद्धावस्थां त्यक्त्वा हित्वा सततं यौवनावस्थामनुभवन्तस्ते
दीप्यमानाः भ्राजमानाः सन्तः हि निश्चयेन खं स्वर्गम् उपयान्ति प्राप्नुवन्ति । वार्धक्य-
मपहाय स्वर्गं सेवन्ते । तत्र स्वर्गे च सुरैः देवैः तुल्यं समानं विमानवासं विमानेषु
सप्तभूमिकप्रासादेषु व्योमयानेषु वा वास निवसनं समुपयान्ति प्राप्नुवन्ति ।
आवर्तिभिः जननमरणावागमनकारिभिः विषयैः इन्द्रियार्थप्रदीपकैः सांसारिकभोगविषयैः
बलात् हठात् न ध्रियन्ते बाध्यन्ते । जन्ममरणकारणभूतानि विषयाणि तान् न
बाधन्ते ॥१०॥
व्याकरण—दीप् + यक् + शानच् (मुक् का आगम) = दीप्यमान ।
छन्दः—वसन्ततिलका ।
हिमवतः सप्तमे शृङ्गे...—पौराणिक कथाओं के अनुसार भगीरथ की
तपस्या के प्रभाव से स्वर्ग से गिरती हुई गंगा को शिव ने अपने सिर पर ग्रहण किया
था । उस समय वे हिमालय के शिखर पर स्थित थे ।
काञ्चनपार्श्वः—यह एक काल्पनिक मृग है, जिससे रावण ने राम को

पञ्चमोऽङ्कः [ १५५
लुभाने का विचार किया था। इनकी पीठ श्यामवर्ण तथा पार्श्व भाग सुनहरे कल्पित
किये गये थे।
वैखानसबालखिल्यनैमोषादयः—वैखानस नाम वानप्रस्थियों का है।
बालखिल्य नाम के ६० हजार ऋषियों का समुदाय पुराणों में प्रसिद्ध है। इनका
आकार एक अंगुष्ठमात्र माना गया था। नैमिषारण्य में रहने वाले ऋषि नैमिषीय
कहलाते थे।
चिन्तितमात्रोपस्थितविपन्नैः—चिन्तितमात्रेण उपस्थितैः विपन्नैः मृतैश्च।
ऋषियों के विचारमात्र से वे उपस्थित हो जाते हैं तथा मर जाते हैं। इससे उनका
मांस श्राद्ध में दिया जा सकता है।
रामः—मैथिलि !
आपृच्छ पुत्रकृतकान् हरिणान् द्रुमांश्च
विन्ध्यं वनं तव सखीर्दयिता लताश्च।
वत्स्यामि तेषु हिमवद्गिरिकाननेषु
दीप्तैरिवौषधिवनैरुपरञ्जितेषु ॥११॥
[अन्वय—पुत्रकृतकान् हरिणान्, द्रुमान्, विन्ध्यं वनं, तव दयिताः सखीः लताः
च आपृच्छ। दीप्तैः औषधिवनैः उपरञ्जितेषु इव तेषु हिमवद्गिरिकाननेषु वत्स्यामि
।।११।।]
हिन्दी रूपान्तर—
राम—सीते।
अये [श्लोक ११]—अपने पुत्रों के समान हरिणों से, वृक्षों से, विन्ध्य वन
से और प्रिय सखी लताओं से विदा ले लो। मैं चमकती हुई औषधियों से युक्त वनों
से प्रकाशित होते हुये, हिमालय पर्वत के उन अरण्यों में निवास करूंगा ॥११॥
संस्कृत व्याख्या—पुत्रकृतकान् सुततुल्यपालितान् हरिणान् मृगान्, द्रुमान्
वृक्षान्, विन्ध्यं वनं विन्ध्यारण्यं, दयिताः स्नेहशीलाः तव त्वदीया सखीः प्रियवयस्या-
भूताः लताः वल्लर्यः च आपृच्छ गमनकालिकामन्त्रणेन सम्भावय। यतोऽहं दीप्तैः
सततं प्रकाशमानैः औषधिवनैः ज्योतिष्मत्यादिप्रकाशमानवनस्पतियुक्तैररण्यैः प्रकाश-
मानेषु तेषु काञ्चनपार्श्वमृगशालिषु हिमवद्गिरिकाननेषु हिमवद्गिरेः हिमालयपर्वतस्य
काननेषु अरण्येषु वत्स्यामि निवासं करिष्यामि। मया पितृणामुत्तमतर्पणं कर्तव्यम्।
तच्च काञ्चनपार्श्वमृगैः भविष्यति। ते च हिमालयारण्येषु निवसन्ति। अतोऽहं तेषा-
मानयनाय हिमवन्तं गत्वा तत्र तपसा धनुषा वा तानानयिष्यामि। अतः तत्रैव मे
वासो रोचते ॥११॥
व्याकरण—पुत्र + कृत + कन् = पुत्रकृतक। √दय् + क्त (इडागम) + टाप् =
दयिता।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

१५६ ] प्रतिमानाटकम्
छन्दः—वसन्ततिलका ।
अलंकार—उदात्त और दीपक हिमालय को उदात्त शोभा का वर्णन करने से
उदात्त अलंकार है । हरिणान्, द्रुमान्, वनं, लताः इन सब कर्म कारकों का एक क्रिया
आपृच्छ से सम्बन्ध होने के कारण दीपकं अलङ्कार है ।
—o-o-o—
सीता--जं अज्जउत्तो आणवेदि । [यदार्यपुत्र आज्ञापयति ।]
रावणः—कौसल्यामातः ! अलमतिमनोरथेन, न ते मानुषैर्दृश्यन्ते ।
रामः—भगवन् ! किं हिमवति प्रतिवसन्ति ?
रावणः—अथ किम् ?
रामः—तेन हि पश्यतु भवान्—
सौवर्णान् वा मृगांस्तान् मे हिमवान् दर्शयिष्यति ।
भिन्नो मद्बाणवेगेन क्रौञ्चत्वं वा गमिष्यति ॥१२॥
[अन्वयः—सौवर्णान् तान् मृगान् मे हिमवान् वा दर्शयिष्यति । वा मद्बाण-
वेगेन भिन्नः क्रौञ्चत्वं गमिष्यति ।।१२।।
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र जो आदेश देते हैं ।
रावण—हे कौसल्यापुत्र ! बहुत अधिक मन की अभिलाषा मत करो ।
मनुष्यों को वे हरिण दिखाई नहीं देते ।
राम—भगवन् ! क्या वे हिमालय पर रहते हैं ?
रावण—और क्या ?
राम—तो आप देखें—
अर्थ [श्लोक १२]—स्वर्ण के रंग के उन काञ्चनमृगों को मुझे हिमालय
दिखा देगा, अथवा मेरे बाणों के वेग से विदीर्ण होकर क्रौञ्च पर्वत की दशा को
प्राप्त होगा । यदि हिमालय मुझे उन स्वर्णमृगों को नहीं दिखायेगा, तो मैं उसको
बाणों के प्रहार से विदीर्ण कर दूंगा । उसकी वैसी ही अवस्था होगी, जैसे कि
परशुराम ने बाणों से बींध कर क्रौञ्च पर्वत की कर दी थी ।।१२।।
संस्कृत-व्याख्या—सौवर्णान् सुवर्णभान् तान् काञ्चनपाश्र्वाभिधेयान् मृगान्
हरिणान् मे मह्यं हिमवान् हिमालयपर्वतः वा दर्शयिष्यति प्रत्यक्षीकारयिष्यति, वा
अथवा मद्बाणवेगेन मम रामस्य बाणानां शराणां वेगेन रंहसा भिन्नः विदीर्णः सन्
क्रौञ्चत्वं क्रौञ्चपर्वतस्य दशां गमिष्यति प्राप्स्यति । यदि हिमालयपर्वतः हिमगिरि-
निवासिनः मुनिजनश्राद्धोपयुक्तान् काञ्चनपाश्र्वाभिधेयान् मृगान् मे न दर्शयिष्यति,
तस्यामवस्थायामहं तं पर्वत स्वबाणपातैः विदारयिष्यामि । तदा स क्रौञ्चपर्वतस्य

षष्ठ एवं सप्तमांक: रावण-वध, राम-प्रत्यागमन, भरतवाक्य व राज्याभिषेक

पञ्चमोऽङ्कः [ १५७
अवस्थां गमिष्यति । कदाचित् शिवशिष्ययोः परशुरामकार्तिकेययोः स्वविद्योत्कृष्टतां
परीक्षितुं स्पर्धा जाता । क्रौञ्चगिरिं य एव स्वबाणैः विदारयिष्यति, स एव विजेता
भविष्यतीति समयः समजति । तदा परशुरामस्य बाणैः विदीर्णः क्रौञ्चपर्वतः सछिद्रः
सञ्जातः । तदेव छिद्रं साहित्ये क्रौञ्चरन्ध्रमिति नाम्ना प्रसिद्धि गतम् । कालिदासेनापि
मेघदूते वर्णितम्-हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत्क्रौञ्चरन्ध्रम्" । तदेव रन्ध्रं मानससरसो
यात्रां चिकीर्षतां हंसानां मार्गः ॥१२॥
व्याकरण—सुवर्णस्य इदम् = सुवर्ण + अण् = सौवर्ण । मम बाणानां वेगेन =
मद्वाणवेगेन । √भिद् + क्त = भिन्न । क्रोञ्चस्य भावः = क्रोञ्च + त्व =
क्रौञ्चत्व ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
अलंकार—पर्यायोक्त । प्रस्तुत शब्दों से व्यञ्जित होने वाली वस्तु को अन्य
प्रकार से कहना पर्यायोक्त अलङ्कार है । मेरे बाणों से बिंध कर उस हिमालय में
क्रौञ्च पर्वत के समान छिद्र हो जायगा, इस अर्थ के लिए कहा गया कि वह हिमालय
क्रौञ्चत्व को प्राप्त हो जायगा । अतः यहां अन्य प्रकार से कहने से पर्यायोक्त
अलङ्कार है ।
रावणः—(स्वगतम्) अहो, असह्यः खल्वस्यावलेपः । (प्रकाशम्) अये,
विद्युत्सम्पात इव दृश्यते । कौसल्यामातः ! इहस्थमेव भवन्तं पूजयति हिमवान् ।
एष काञ्चनपार्श्वः ।
रामः—भगवतो वृद्धिरेषा ।
सीता—दिट्ठिआ अय्यउत्तो वड्डइ । [दिष्ट्या आर्यपुत्रो वर्धते ।]
रामः—न न—
तातस्यैतानि भाग्यानि यदि स्वयमिहागतः ।
अर्हन्त्येष हि पूजायां लक्ष्मणं ब्रूहि मैथिलि ॥१३॥
। अन्वयः—यदि स्वयम् इह आगतः, तातस्य एतानि भाग्यानि । मैथिली लक्ष्मणं !
ब्रूहि, एष हि पूजायाम् अर्हन्ति ॥१३॥
हिन्दी रूपान्तर—
रावण—(मन में) अहो, इसका घमण्ड तो निश्चय से सहा नहीं जा रहा ।
(प्रकट रूप में) अये, बिजली गिर रही सी प्रतीत होती है । हे कौसल्या के पुत्र !
यहाँ स्थित होते हुये आपका हिमालय पूजन कर रहा है । यह काञ्चनपार्श्व मृग
है ।
राम—यह तो आप भगवान् की महिमा है ।
सीता—भाग्य से आर्यपुत्र की महिमा बढ़ रही हैं ।

१५८ ] प्रतिमानाटकम्
राम—नहीं, नहीं—
अर्थ [श्लोक १३]—यदि यह स्वयं ही यहां आगया है, तो ये पिता जी के अच्छे
भाग्य हैं। हे सीते ! लक्ष्मण से कहो कि यह मृग निश्चय से पूजा के योग्य
है ॥१३॥
संस्कृत-व्याख्या—यदि अयं काञ्चनमृगः स्वयम् आत्मनैव इह अस्मिन् स्थाने
विन्ध्यवने मत्सन्निधौ आगतः विनेव मे प्रयासेन समायातः, एतानि इमानि तु तातस्य
जनकस्यैव भाग्यानि भागधेयानि । पितुः भाग्यैरेवायं काञ्चनमृगस्तस्याभ्युदयायात्र
समायातः । हे मैथिलि सीते ! लक्ष्मणं सौमित्रिं ब्रूहि कथय, एष मृगः हि निश्चयेन
पूजायां वार्षिकश्राद्धविधौ अर्हति उपयुक्तो विद्यते । एनमानीय अनेनैव शीघ्रं श्राद्धकर्म
समापनीयम् ॥१३॥
व्याकरण—भज् + ण्यत् = भाग्य । अस्मिन् अर्थ में = इदम् + ह (इदम् को
इ आदेश) = इह ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
─── ••• ───
सीता—अय्यउत्त ! णं तित्थअत्तादो उवावत्तमाणं कुलवदिं पच्चुग्गच्छेहि
त्ति सन्दिट्ठो सोमित्ती । [आर्यपुत्र ! ननु तीर्थयात्रात उपावर्तमानं कुलपतिं प्रत्यु-
द्गच्छेति सन्दिष्टः सौमित्रिः ।]
रामः--तेन हि अहमेव यास्यामि ।
सीता—अय्यउत्त अहं किं करिस्सं ? [आर्यपुत्र ! अहं किं करिष्यामि ?]
रामः--शुश्रूषयस्व भगवन्तम् ।
सीता—जं अज्जउत्तो आणवेदि । [यदार्यपुत्र आज्ञापयति ।]
(निष्क्रान्तो रामः)
रावणः—अये, अयमर्घ्यमादायोपसर्पति राघवः । एष इदानीं पूजामन-
वेक्ष्य धावन्तं मृगं दृष्ट्वा धनुरारोपयति राघवः—
अहो बलमहो वीर्यमहो सत्त्वमहो जवः ।
राम इत्यक्षरैरल्पैः स्थाने व्याप्तमिदं जगत् ॥१४॥
अन्वय—अहो बलम्, अहो वीर्यम्, अहो सत्त्वम्, अहो जवः । स्थाने, राम
इति अल्पैः अक्षरैः इदं जगद् व्याप्तम् ॥१४॥
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र ! निश्चय से आपने ही, तीर्थयात्रा से वापिस लौटे हुये
कुलपति की अगवानी करने के लिये लक्ष्मण को आदेश दिया है।
राम—इसलिये मैं ही जाऊँगा।

पञ्चमोऽङ्कः । १५६
सीता—आर्यपुत्र ! मैं क्या करूंगी ?
राम—भगवान् की सेवा करो।
सीता—आर्यपुत्र जो आदेश देते हैं।
(राम निकल जाते हैं)
रावण—अरे, ये राम तो मेरे सत्कार की पूजन सामग्री की लेकर आ रहे
थे। अब पूजा-सामग्री की उपेक्षा करके, मृग को दौड़ते हुये देखकर ये राम धनुष पर
बाण चढ़ा रहे हैं।
अर्थ [श्लोक १४]—राम का बल आश्चर्यजनक है, राम का पराक्रम
आश्चर्यजनक है, राम का पौरुष आश्चर्यजनक है और राम का वेग आश्चर्यजनक है।
यह बात ठीक है कि राम इन थोड़े से अक्षरों से यह संसार व्याप्त हो गया है।
राम का यश सारे संसार में व्याप्त हो गया है ॥१४॥
संस्कृत-व्याख्या—अहो बलं रामस्य शारीरिकी शक्तिः आश्चर्यभूता वर्तते,
अहो वीर्यं रामस्य आन्तरिकपराक्रमः विस्मयास्पदः वर्तते, अहो सत्त्वं रामस्य धैर्यमा-
श्चर्यजनकं वर्तते, अहो जवः रामस्य वेगः शीघ्रगमनं धनुषि च वेगेन बाणसंयोजनं
विस्मयास्पदतां गतः । अतः स्थाने, उचितमेवेदं यत् राम इति अल्पैः त्रित्त्वमपि भजद्भिः
अक्षरैः इदमेतत् जगत् विश्वं व्याप्तम् । अस्य रामस्य कीर्तिः सर्वस्मिन्नेव जगति
प्रथिता इति भावः ॥१४॥
व्याकरण—वीरे साधु अथवा वीर्यते अनेन = वीर + यत् = वीर्यं । सतोभावः =
सत् + त्व = सत्त्व । √ गम् + क्विप् = जगत् । वि + √ आप् + क्त = व्याप्त ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
अलङ्कार—उदात्त । राम के अतिशय गुणों का कथन करने से उदात्त
अलङ्कार है।
कुलपतिम्—शिक्षा का प्रधान अधिकारी कुलपति होता था । वह दस हजार
छात्रों का भरण-पोषण करने तथा शिक्षा का प्रबन्ध करने में समर्थ होता था—
मुनीनां दश साहस्त्रं योऽन्नदानादिपोषणात् ।
अध्यापयति विप्रर्षिरसौ कुलपतिः स्मृतः ॥
एष मृग एकप्लुतातिक्रान्तशरविषयो वनगहनं प्रविष्टः ।
सीता—(आत्मगतम्) अय्यउत्तविरहिदाए भअं मे एत्थ उप्पज्जइ । [आर्य-
पुत्रविरहिताया भयं मेऽत्रोत्पद्यते ।
रावणः—(आत्मगतम्)
माययापहृते रामे सीतामेकां तपोवनात् ।
हरामि रुदतीं बालाम्मन्त्रोक्तामिव आहुतिम् ॥१५॥

१६० ] प्रतिमानाटकम्
अन्वयः—मायया रामे अपहृते एकां रुदतीं बालां सीतां तपोवनात् अमन्त्रो-
क्ताम् आहुतिम् इव हरामि ॥१५॥
हिन्दी रूपान्तर—
एक ही कूद में बाण के लक्ष्य को लांघ कर यह मृग घने वनों में घुस गया है।
सीता—(अपने मन में) आर्यपुत्र से वियुक्त होकर मुझ में यह भय उत्पन्न
हो रहा है ।
रावण—(अपने मन में)
अर्थ [श्लोक १५]—काञ्चनमृग की माया के द्वारा राम को दूर कर देने
पर, मैं, अकेली, रोती हुई और स्वल्पायु सीता को तपोवन से, मन्त्रोच्चारण से रहित
आहुति के समान हर लेता हूँ ॥१५॥
संस्कृत व्याख्या—मायया काञ्चनपार्श्वमृगोपस्थानरूपेण छलेन रामे दाशरथो
अपहृते दूरदेशं प्रापिते सति, एकाम् असहायां रुदतीं क्रन्दन्तीं बालां स्वल्पवयस्कां
सीतां जानकीं तपोवनात् मुन्याश्रमस्थानात्, अमन्त्रोक्तां मन्त्रोच्चारणविरहितां स्वा-
हेतिवचनशून्याम् आहुतिं हव्यम् इव हरामि अपनयामि । यथा मन्त्रोच्चारणरहिता
यज्ञाहुतिः राक्षसैैरपह्रियते, तथैव रामरहितामेकाकिनीं सीतामहं हरामि ॥१५॥
व्याकरण—अप + हृ + क्त = अपहृत । मीयते अनया = √ मा + य + टाप् =
माया ।
छन्द—अनुष्टुप् ।
अलङ्कार—उपमा । यहाँ सीता उपमेय, आहुति उपमान, इव उपमा-
वाचक शब्द और हरण करना साधारण धर्म हैं । उपमा के चारों अंग होने से
पूर्णोपमा है ।
एकप्लुतातिक्रान्तशरविषयः—एकेन प्लुतेन अतिक्रान्तः शराणां विषयः
येन स ।
सीता—जाव उडजं पविसाभि । [यावदुटजं प्रविशामि।] । (गन्तुमीहते) ।
रावणः—(स्वरूपं गृहीत्वा) सीते ! तिष्ठ तिष्ठ ।
सीता—(सभयम्) हं को दाणि अअं ? [हं क इदानीमयम् ? ]
रावणः—किं न जानीषे ?
युद्धे येन सुराः सदानवगणाः शक्रादयो निर्जिताः
दृष्ट्वा शूर्पणखाविरूपकरणं श्रुत्वा हतौ भ्रातरौ ।
दर्पाद दुर्मतिमप्रमेयबलिनं रामं विलोभ्यच्छलैः
स त्वां हर्तु मना विशालनयने प्राप्तोऽस्म्यहं रावणः ॥१६॥

पञ्चमोऽङ्कः । १६१
[अन्वयः—येन युद्धे सदानवगणाः शक्रादयः सुराः निर्जिताः, शूर्पणखाविरूप-
करणं दृष्ट्वा, भ्रातरौ हतौ श्रुत्वा, विशालनयने ! स अहं रावणः अप्रमेयबलिनं दुर्मतिं
रामं छलैः विलोभ्य दर्पात् त्वां हर्तुमनाः प्राप्तः अस्मि ॥१६॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—तो मैं कुटी में प्रविष्ट होती हूँ। (जाने की चेष्टा करती है) ।
रावण—(अपने वास्तविक स्वरूप को धारण करके) सीते ! ठहरो,
ठहरो।
सीता—(भयभीत होकर) हं, अब यह कौन है ?
रावण—क्या तुम नहीं जानती—
अर्थ [श्लोक १६]—जिसने युद्ध में दानवों सहित इन्द्र आदि देवताओं को
जीत लिया था, शूर्पणखा को नाक-कान कर विरूप किया गया देखकर तथा खर-
दूषण दोनों भाइयों को मारा गया सुनकर, हे विशाल नेत्रों वाली सीते ! वह
मैं रावण, असीम बलशाली तथा दुष्ट बुद्धि वाले राम को कपट द्वारा विलोभित
करके, घमण्ड में भरकर तुम्हारा अपहरण करने के लिये आ पहुँचा हूँ ॥१६॥
संस्कृत-व्याख्या—येन रावणेन युद्धे समरे सदानवगणाः दैत्यानां संघैः सहिताः
शक्रादयः इन्द्रादयः सुराः देवताः निर्जिताः निरवशेषं परास्ताः, शूर्पणखाविरूपकरणं
शूर्पणखायाः एतदभिधेयायाः स्वभगिन्याः विरूपकरणं रामलक्ष्मणाभ्यां नासाकर्णच्छेदनेन
विरूपतासम्पादनं दृष्ट्वा अवलोक्य, मे भ्रातरौ खरदूषणौ हतौ रामेण । व्यापादितौ
इति श्रुत्वा आकर्ण्य, विशालनयने विशाले आयते नयने नेत्रे यस्याः तादृशी हे सीते !
स अहं एतद्गुणविशिष्टः अहं रावणः दशाननः, अप्रमेयबलिनम् अप्रमेयं न मातुं
शक्यम् अप्रतिमं बलं शारीरिकसामर्थ्यं यस्य तादृशं दुर्मतिं दुष्टा भ्रष्टा मतिः बुद्धिः
यस्य तं रामं दाशरथि छलैः कपटैः मायामृगरूपैः विलोभ्य लोभयित्वा प्रतार्य इत्यर्थः,
दर्पात् स्वभुजवीर्याभिमानात् त्वां जानकीं हर्तुमनाः अपहर्तुमिच्छुः सन् प्राप्तः अस्मि
अत्र दण्डकारण्य समागतोऽस्मि ॥१६॥
व्याकरण—दानवानां गणाः दानवगणाः तैः सा...
पत्यम् = दनु + अण् = दानव । शूर्पणखायाः विरूपस्य वा, लक्ष्मणं वा स्वदेवरं
करणम् । शूर्पा इव नखाः यस्या सा शूर्पणखा । √कृ + ल्युट्न्तानामानं स्वश्वशुरं वा,
मतिः यस्य स = दुर्मतिः । मन् + क्तिन् = मति । हर्तुं मनः मति । कुपुरुषसंश्रितैः
√हृ + तुमुन् = हर्तुम् । तान् प्रति प्रयुक्तैः
छन्दः—शार्दूलविक्रीडित । ऽपि प्रयोजनसिद्धिः
हरिणानां शिशवः
सीता—हं लावणो णाम ? [हुं रावणो नाम ?] (प्रतिष्ठते) रामलक्ष्मण-
रावणः—आः, रावणस्य चक्षुर्विषयमागता क्व यास्यसि ? शक्यन्ति ।

१६२ ] प्रतिमानाटकम्
सीता—अय्यउत्त ! परित्ताआहि परित्ताआहि । सोमित्ती ! परित्ताआहि,
परित्ताआहि मं । [आर्यपुत्र ! परित्रायस्व, परित्रायस्व । सौमित्रे ! परित्रायस्व
परित्रायस्व माम् ।]
रावणः—सीते ! श्रूयतां मत्पराक्रमः—
भग्नः शक्रः कम्पितो वित्तनाथः
कृष्टः सोमो मर्दितः सूर्यपुत्रः ।
धिग् भा स्वर्गं भीतदेवैर्निविष्टं
धन्याभूमिर्वर्तते यत्र सीता ॥१७॥
[अन्वयः—शक्रः भग्नः, वित्तनाथः कम्पितः, सोमः कृष्टः, सूर्यपुत्रः मर्दितः
भो ! भीतदेवैः निविष्टं स्वर्गं धिक्, भूमिः धन्या, यत्र सीता वर्तते ॥१७॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—हुँ, तो यह रावण है ? (चलने लगती है) ।
रावण—आः, रावण की दृष्टि में आकर कहाँ जायगी ?
सीता—आर्यपुत्र ! रक्षा करो, रक्षा करो । हे लक्ष्मण ! मेरी रक्षा करो;
रक्षा करो ।
रावण—सीते ! मेरे पराक्रम के विषय में सुनो—
अर्थ [श्लोक १७]—युद्ध में मैंने इन्द्र को पराजित कर दिया, धन के देवता
कुबेर को कँपा दिया, चन्द्रमा को खींच लिया और सूर्य के पुत्र यम को मसल डाला ।
हे सीते ! डरे हुये देवता जिसमें प्रविष्ट होकर छिप गये उस स्वर्ग को धिक्कार है ।
वह भूमि धन्य है, जहाँ सीता विद्यमान है ॥१७॥
संस्कृत-व्याख्या—शक्रः इन्द्रः भग्नः मया युद्धे पराजितः, वित्तनाथः वित्तानां :
धनानां नाथः स्वा... ...वणः कम्पितः भयेन चालितः, सोमः चन्द्रः कृष्टः
स्वदेशात्... ...हर्म्यशिखरे निहितः, सूर्यपुत्रः सूर्यस्य पुत्रः यमः
म... ...तः । एतादृशो मे रावणस्य पराक्रमः । भीतदेवैः भीतैः
सीता—जाव ...विष्टं निलिय स्थितं यत्र तथाभूतं स्वर्गं नाकं धिक् । अतीव-
रावणः—( ...तरजननिवासयोग्यम् । भूमि सा धरित्री एव धन्या प्रशंसनीया
सीता— ...स्थाने सीता त्वादृशी रमणीयसौन्दर्यादिगुणशालिनी स्त्री वर्तते
रावणः
य—√भञ्ज् + क्त = भग्न । √विद् + क्त = वित्त । सु + मन् =
र
—शालिनी ।
ङ्कार—उदात्त । रावण द्वारा अपने पराक्रमरूप उदार सम्पत्ति का वर्णन
...दात्त अलङ्कार है ।

पञ्चमोऽङ्कः । १६३
चक्षुर्विषयम्—चक्षुषोः विषयम् । रावण की दृष्टि में जो पड़ गया, वह बच
नहीं सकता ।
सीता—अय्यउत्त ! परित्ताआहि, परित्ताआहि । सोमित्ती परित्ताआहि,
परित्ताआहि मं । [आर्यपुत्र ! परित्रायस्व, परित्रायस्व । सौमित्रे ! परित्रायस्व,
परित्रायस्व माम् ।]
रावणः—
रामं वा शरणमुपेहि लक्ष्मणं वा
स्वर्गस्थं दशरथमेव वा नरेन्द्रम् ।
किं वा स्यात् कुपुरुषसंश्रितैर्वचोभि-
र्न व्याघ्रं मृगशिशवः प्रधर्षयन्ति ॥१८॥
[अन्वयः—रामं वा, लक्ष्मणं वा, स्वर्गस्थं नरेन्द्रं दशरथम् एव वा शरणम्
उपेहि, कुपुरुषसंश्रितैः वचोभिः किं वा स्यात् ? मृगशिशवः व्याघ्रं न प्रधर्ष-
यन्ति ॥१८॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र ! रक्षा करो, रक्षा करो । हे लक्ष्मण ! मेरी रक्षा करो,
रक्षा करो ।
रावण—
अर्थ [श्लोक १८]—चाहे तुम राम की, अथवा लक्ष्मण की अथवा स्वर्ग में
स्थित राजा दशरथ की ही शरण में जाओ, कायर पुरुषों का आश्रय लेकर
कहे गये इन वचनों से क्या लाभ है ? मृगों के बच्चे बाघ को घर्षित नहीं कर
सकते । तुम किसी की शरण को क्यों न पुकारो, मुझसे तुमको कोई बचा नहीं
सकता ॥१८॥
संस्कृत-व्याख्या—रामं वा स्वभर्त्तारं दाशरथिं वा, लक्ष्मणं वा स्वदेवरं
सौमित्रिं वा, स्वर्गस्थं स्वर्गे वर्तमानं नरेन्द्रं राजानं दशरथं तन्नामानं स्वश्वसुरं वा,
शरणं त्रातारम् उपेहि आश्रयस्व, अनेन तव किमपि न सिध्यति । कुपुरुषसंश्रितैः
कुत्सिताः दुर्बलत्वेन कुत्साविषयाः पुरुषाः रामलक्ष्मणदशरथाः तान् प्रति प्रयुक्तैः
वचोभिः परित्रायस्वेति कथनैः किं वा स्यात् को लाभः ? न कोऽपि प्रयोजनसिद्धिः
भविष्यति । न कोऽपि तव रक्षां विधातुं समर्थः । मृगशिशवः मृगाणां हरिणानां शिशवः
बालकाः व्याघ्रं द्वीपिनं न प्रधर्षयन्ति पराजेतुं समर्थाः भवन्ति । एते सर्वे रामलक्ष्मण-
दशरथाः पराक्रमे मृगशिशुसदृशाः अहं च व्याघ्रतुल्यः । न ते मां पराजेतुं शक्ष्यन्ति ।
अतः व्यर्थमेव ते समुद्दिश्य विलापः ॥१८॥

१६४ ] प्रतिमानाटकम्
व्याकरण—शृणाति दुःखम् अनेन = √शृ + ल्युट् (अन) = शरण। कुत्सितः
पुरुषः = कुपुरुषः ।
छन्दः—प्रहर्षिणी ।
अलङ्कार—दृष्टान्त । उपमान में उपमेय के सामान्य धर्म का प्रतिबिम्बित
होना दृष्टान्त अलङ्कार है । राम आदि मुझको पराजित नहीं कर सकते इस उपमेय
के सामान्य धर्म का, मृगशिशु व्याघ्र को पराजित नहीं कर सकते, इस उपमान में
प्रतिबिम्बन होने से दृष्टान्त अलङ्कार है ।
सीता—अय्यउत्त ! परित्ताआहि, परित्ताआहि । सोमित्ती ! परित्ताआहि,
परित्ताआहि मं । [आर्यपुत्र ! परित्रायस्व, परित्रायस्व । सौमित्रे ! परित्रायस्व,
परित्रायस्व माम् ।]
रावणः—
विलपसि किमिदं विशालनेत्रे
विगणय मां च यथा तवार्यपुत्रम् ।
विपुलबलयुतो ममैवयोद्धुं
ससुरगणोऽप्यसमर्थ एव रामः ॥१६॥
[अन्वयः—विशालनेत्रे ! इदं किं विलपसि ? यथा तव आर्यपुत्रं मां
च विगणय । विपुलबलयुतः ससुरगणः अपि रामः मम एव योद्धुम् असमर्थ
एव ।।१६।।]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—आर्यपुत्र ! रक्षा करो, रक्षा करो । हे लक्ष्मण ! मेरी रक्षा करो,
रक्षा करो ।
रावण—
अर्थ [श्लोक १६]—विशाल नेत्रों वाली हे सीते ! यह तुम क्या विलाप
कर रही हो ? जैसे तुम्हारे आर्यपुत्र हैं, मुझको तुम वैसा ही समझ लो । बहुत अधिक
बल से युक्त होते हुये और समस्त देवताओं को साथ लेकर भी राम मेरे साथ युद्ध
करने में असमर्थ ही हैं ।।१६।।
संस्कृत-व्याख्या—विशालनेत्रे विशाले आयते नेत्रे यस्याः तथाभूते हे सीते !
इदं किं विलपसि कस्माद्धेतोस्त्वमेवं विलापं कुरुषे ? व्यर्थमेव तव इदं विलपनम्, न
कोऽपि ते साहाय्यं करिष्यति । यथा येन प्रकारेण तव ते आर्यपुत्रं भर्तारं रामं तमिव
मां रावणमपि विगणय सम्भावय । अहं रामादपि बलशाली वर्ते, अतः मामेव त्वं
भर्तृरूपेण जानीहि । विपुलबलयुतः विपुलेन महता बलेन शारीरिकसामर्थ्येन सैन्येन
वा युतः सहितः, ससुरगणः सुराणां देवानां गणेन संघेन सहितः देवानां साहाय्यं प्राप्य