सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

पृष्ठ 226, कुल 296 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 226

१६२ ] प्रतिमानाटकम्
सीता—अय्यउत्त ! परित्ताआहि परित्ताआहि । सोमित्ती ! परित्ताआहि,
परित्ताआहि मं । [आर्यपुत्र ! परित्रायस्व, परित्रायस्व । सौमित्रे ! परित्रायस्व
परित्रायस्व माम् ।]
रावणः—सीते ! श्रूयतां मत्पराक्रमः—
भग्नः शक्रः कम्पितो वित्तनाथः
कृष्टः सोमो मर्दितः सूर्यपुत्रः ।
धिग् भा स्वर्गं भीतदेवैर्निविष्टं
धन्याभूमिर्वर्तते यत्र सीता ॥१७॥
[अन्वयः—शक्रः भग्नः, वित्तनाथः कम्पितः, सोमः कृष्टः, सूर्यपुत्रः मर्दितः
भो ! भीतदेवैः निविष्टं स्वर्गं धिक्, भूमिः धन्या, यत्र सीता वर्तते ॥१७॥]
हिन्दी रूपान्तर—
सीता—हुँ, तो यह रावण है ? (चलने लगती है) ।
रावण—आः, रावण की दृष्टि में आकर कहाँ जायगी ?
सीता—आर्यपुत्र ! रक्षा करो, रक्षा करो । हे लक्ष्मण ! मेरी रक्षा करो;
रक्षा करो ।
रावण—सीते ! मेरे पराक्रम के विषय में सुनो—
अर्थ [श्लोक १७]—युद्ध में मैंने इन्द्र को पराजित कर दिया, धन के देवता
कुबेर को कँपा दिया, चन्द्रमा को खींच लिया और सूर्य के पुत्र यम को मसल डाला ।
हे सीते ! डरे हुये देवता जिसमें प्रविष्ट होकर छिप गये उस स्वर्ग को धिक्कार है ।
वह भूमि धन्य है, जहाँ सीता विद्यमान है ॥१७॥
संस्कृत-व्याख्या—शक्रः इन्द्रः भग्नः मया युद्धे पराजितः, वित्तनाथः वित्तानां :
धनानां नाथः स्वा... ...वणः कम्पितः भयेन चालितः, सोमः चन्द्रः कृष्टः
स्वदेशात्... ...हर्म्यशिखरे निहितः, सूर्यपुत्रः सूर्यस्य पुत्रः यमः
म... ...तः । एतादृशो मे रावणस्य पराक्रमः । भीतदेवैः भीतैः
सीता—जाव ...विष्टं निलिय स्थितं यत्र तथाभूतं स्वर्गं नाकं धिक् । अतीव-
रावणः—( ...तरजननिवासयोग्यम् । भूमि सा धरित्री एव धन्या प्रशंसनीया
सीता— ...स्थाने सीता त्वादृशी रमणीयसौन्दर्यादिगुणशालिनी स्त्री वर्तते
रावणः
य—√भञ्ज् + क्त = भग्न । √विद् + क्त = वित्त । सु + मन् =
र
—शालिनी ।
ङ्कार—उदात्त । रावण द्वारा अपने पराक्रमरूप उदार सम्पत्ति का वर्णन
...दात्त अलङ्कार है ।