प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)
Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa
महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा
पृष्ठ 214, कुल 296 में से
संदर्भ में पढ़ें१५० ] प्रतिमानाटकम्
सीता—जं अय्यउत्तॊ आणवेदि । [यदार्यपुत्र आज्ञापयति ।]
रावणः—(मायाप्रकाशनपर्याकुलो भूत्वा) भवतु, भवतु—
इयमेका पृथिव्यां हि मानुषीणामरुन्धती ।
यस्या भर्तेति नारीभिः सत्कृतः कथ्यते भवान् ॥८॥
अन्वयः—हि इयं पृथिव्यां मानुषीणाम् एका अरुन्धती ; यस्याः भर्ता भवान्
नारीभिः सत्कृतः इति कथ्यते ॥८॥
हिन्दी रूपान्तर—
(घूमकर और देखकर) यह राम के आश्रम के द्वार का स्थान है। तो
उतरता हूँ । (उतरता है) तो अब मैं अतिथियों के आचरण का पालन करूंगा। मैं
अतिथि हूँ। हे ! यहाँ कौन है ?
राम—(सुन कर) अतिथि का स्वागत है।
रावण—इस सुन्दर रूप को मधुर स्वर ने निश्चय से बहुत अधिक विशिष्ट
बना दिया है।
राम—(देख कर) अये, भगवान् हैं ? हे भगवन् ! अभिवादन करता हूँ ।
रावण—कल्याण हो ।
राम—भगवन् ! यह आसन है । बैठिये ।
रावण—(अपने मन में) क्या, इसने मुझको आदेश सा दिया है । (प्रकट रूप
में) अच्छा । (बैठ जाता है)
राम—सीते ! भगवान् के लिये पैर धोने का जल ले आओ ।
सीता—आर्यपुत्र जैसा आदेश देते हैं । (निकल कर और प्रवेश करके) ये
जल है।
राम—भगवान् की सेवा करो ।
सीता—आर्यपुत्र जैसा आदेश देते हैं ।
रावण—(माया के खुल जाने के भय से व्याकुल होकर) रहने दो, रहने दो।
अर्थ [श्लोक ८]—निश्चय से यह सीता मानव स्त्रियों में अकेली अरुन्धती
है, पतिव्रताओं में शिरोमणि है । जिसके पति आपका नारियां बहुत अधिक यशोगान
करती हैं ॥८॥
संस्कृत-व्याख्या—हि निश्चयेन इयम् एषा सीता पृथिव्याम् अस्यां धरायां
मानुषीणां मानवस्त्रीणाम् एका अद्वितीया अरुन्धती अरुन्धती इव पतिव्रताशिरोमणि-
भूता वर्तते । अरुन्धती नाम्नी वसिष्ठपत्नी स्वपातिव्रत्यप्रभावेण सप्तर्षिमध्ये निवसति ।
सा पतिव्रतासु मानवीषु सर्वश्रेष्ठरूपेण गण्यते । यस्याः सीतायाः भर्ता पतिः भवान्
नारीभिः विश्वस्य सर्वाभिः वनिताभिः सत्कृतः पूजितः इति कथ्यते लोके वर्ण्यते ।
इयं सीता पातिव्रत्यप्रभावेण सकलजनमाननीया । भवांश्चास्या पतिः । तत्पातिव्रत्य-
प्रभावेण भवान् सर्वाभिः नारीभिः वन्द्यमानत्वात् सकलजनपूजनीया । अतः नाहं
योग्यो यदेषा मम पादप्रक्षालनं कुर्यात् ॥८॥
व्याकरण—√प्रथ् + ष्वन् + ङीप् (इट् का आगम तथा सम्प्रसारण) =
पृथिवी । मनुष्य + अण् + ङीप् = मानुषी ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA