प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

पञ्चमोऽङ्कः [ १५७
अवस्थां गमिष्यति । कदाचित् शिवशिष्ययोः परशुरामकार्तिकेययोः स्वविद्योत्कृष्टतां
परीक्षितुं स्पर्धा जाता । क्रौञ्चगिरिं य एव स्वबाणैः विदारयिष्यति, स एव विजेता
भविष्यतीति समयः समजति । तदा परशुरामस्य बाणैः विदीर्णः क्रौञ्चपर्वतः सछिद्रः
सञ्जातः । तदेव छिद्रं साहित्ये क्रौञ्चरन्ध्रमिति नाम्ना प्रसिद्धि गतम् । कालिदासेनापि
मेघदूते वर्णितम्-हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत्क्रौञ्चरन्ध्रम्" । तदेव रन्ध्रं मानससरसो
यात्रां चिकीर्षतां हंसानां मार्गः ॥१२॥
व्याकरण—सुवर्णस्य इदम् = सुवर्ण + अण् = सौवर्ण । मम बाणानां वेगेन =
मद्वाणवेगेन । √भिद् + क्त = भिन्न । क्रोञ्चस्य भावः = क्रोञ्च + त्व =
क्रौञ्चत्व ।
छन्दः—अनुष्टुप् ।
अलंकार—पर्यायोक्त । प्रस्तुत शब्दों से व्यञ्जित होने वाली वस्तु को अन्य
प्रकार से कहना पर्यायोक्त अलङ्कार है । मेरे बाणों से बिंध कर उस हिमालय में
क्रौञ्च पर्वत के समान छिद्र हो जायगा, इस अर्थ के लिए कहा गया कि वह हिमालय
क्रौञ्चत्व को प्राप्त हो जायगा । अतः यहां अन्य प्रकार से कहने से पर्यायोक्त
अलङ्कार है ।
रावणः—(स्वगतम्) अहो, असह्यः खल्वस्यावलेपः । (प्रकाशम्) अये,
विद्युत्सम्पात इव दृश्यते । कौसल्यामातः ! इहस्थमेव भवन्तं पूजयति हिमवान् ।
एष काञ्चनपार्श्वः ।
रामः—भगवतो वृद्धिरेषा ।
सीता—दिट्ठिआ अय्यउत्तो वड्डइ । [दिष्ट्या आर्यपुत्रो वर्धते ।]
रामः—न न—
तातस्यैतानि भाग्यानि यदि स्वयमिहागतः ।
अर्हन्त्येष हि पूजायां लक्ष्मणं ब्रूहि मैथिलि ॥१३॥
। अन्वयः—यदि स्वयम् इह आगतः, तातस्य एतानि भाग्यानि । मैथिली लक्ष्मणं !
ब्रूहि, एष हि पूजायाम् अर्हन्ति ॥१३॥
हिन्दी रूपान्तर—
रावण—(मन में) अहो, इसका घमण्ड तो निश्चय से सहा नहीं जा रहा ।
(प्रकट रूप में) अये, बिजली गिर रही सी प्रतीत होती है । हे कौसल्या के पुत्र !
यहाँ स्थित होते हुये आपका हिमालय पूजन कर रहा है । यह काञ्चनपार्श्व मृग
है ।
राम—यह तो आप भगवान् की महिमा है ।
सीता—भाग्य से आर्यपुत्र की महिमा बढ़ रही हैं ।